Satikhanda
सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ରେ ସତୀଖଣ୍ଡର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ ପୂର୍ବରୁ ଶିବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୂତଙ୍କୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିବକଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି—ନିର୍ବିକାର, ନିରଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୋଗୀ ଶିବ କିପରି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରଣାରେ ପରାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଗୃହସ୍ଥ ହେଲେ? ପରେ ବଂଶାବଳୀ ସମସ୍ୟା ରଖନ୍ତି—ସତୀ ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଦାକ୍ଷାୟଣୀ, ପରେ ହିମବାନ/ପର୍ବତଙ୍କ କନ୍ୟା ପାର୍ବତୀ; ଏକେଇ ଶକ୍ତି କିପରି ଦୁଇ କୁଳର କନ୍ୟା ହେବେ, ଏବଂ ସତୀ ପାର୍ବତୀରୂପେ ପୁନଃ ଶିବଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ସୂତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ତର କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରବଣକୁ ‘ସଫଳ ଜନ୍ମ’ ଫଳଦାୟକ କହି ଏହି ଶୁଭ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରିଚୟ-ନିରନ୍ତରତା ଓ ଶିବବିବାହ-ଲୀଳାର ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
ଅଧ୍ୟାୟ ୨ରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବ କଥା ଶୁଣି ସାରି ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ପାପ-ପ୍ରଣାଶିନୀ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ପରେ ସଂଳାପ ନାରଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଏ; ନାରଦ ଭକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତୃପ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରି, ସତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଲୀଳାର ସମଗ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ସେ କ୍ରମେ ପଚାରନ୍ତି—ଦକ୍ଷଗୃହରେ ସତୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଶିବଙ୍କ ମନ ବିବାହ ପ୍ରତି କିପରି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା, ଦକ୍ଷକ୍ରୋଧରେ ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ଓ ହିମବାନଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ପାର୍ବତୀ ଭାବେ ପୁନରାଗମନ ଓ ଘୋର ତପସ୍ୟାର କାରଣ, ବିବାହ କିପରି ହେଲା, ଏବଂ ସ୍ମରହନ୍ତା ଶିବଙ୍କ ସହ ଅର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ-ଭାବ କିପରି ଲଭିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଆରମ୍ଭ କରି ଏହାକୁ ପରମ ପବିତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଓ ‘ରହସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରହସ୍ୟ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ଅଧ୍ୟାୟର ନାମ ‘କାମପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ’ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ସତୀ–ପାର୍ବତୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କାମଦେବଙ୍କ ଭୂମିକା ଓ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଯୋଡ଼ାଯିବାର ସୂଚନା ଦେଉଛି।
कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଅଧିକାରପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଦ୍ୱାରା କାମଦେବଙ୍କ ପରିଚୟ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜଗତରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ କାରଣସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କେବଳ ଅବଲୋକନରେ ମରୀଚି ଆଦି ସ୍ରଷ୍ଟା-ଋଷିମାନେ ନବୋଦ୍ଭୂତ କାମତତ୍ତ୍ୱକୁ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ମନ୍ମଥ, କାମ, ମଦନ, କନ୍ଦର୍ପ; ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ସମାନାର୍ଥକ ନୁହେଁ, ଇଚ୍ଛାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରୂପକୁ ସୂଚାଏ। ତାଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପକ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି ଦକ୍ଷ ବଂଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଦେବେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ବଧୂ ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’ ନାମ୍ନୀ ସୁନ୍ଦରୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିତ (ମନୋଭବା) କନ୍ୟା। ଶୀର୍ଷକ ଅନୁସାରେ ପରେ ଶାପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସୃଷ୍ଟି-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମାବେଶ ସୂଚିତ।
कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
ଅଧ୍ୟାୟ ୪ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ଶିବ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା ପରେ ଘଟିଥିବା କଥା ଆଗକୁ କହିବାକୁ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପୂର୍ବବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି ଦକ୍ଷ କାମ (ମନ୍ମଥ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁଭଲକ୍ଷଣ-ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦାନ କଲେ। ସେ କନ୍ୟା ‘ରତି’ ନାମେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ରତିଙ୍କୁ ଦେଖି କାମ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ମୋହିତ ହେଲେ; ଏଠାରେ କାମକୁ କେବଳ ବିକ୍ଷୋଭକ ଆବେଗ ନୁହେଁ, ଧର୍ମର ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ, ବଂଶପରମ୍ପରା ଓ ଅନୁମୋଦିତ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ରତିର ସୌନ୍ଦର୍ୟବର୍ଣ୍ଣନା ଓ କାମର ଆସକ୍ତି ପରେ ଶିବଙ୍କ ତପଶ୍ଶକ୍ତି ସହ କାମତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କକୁ ପୂର୍ବସୂଚନା ଦେଉଛି।
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବ ଘଟଣା ଶୁଣି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: ମାନସପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଯାଇସାରିଲା ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା କେଉଁଠି ଗଲେ, ପରେ କ’ଣ କଲେ, ଏବଂ କାହା ସହ ବିବାହ ହେଲା। ତତ୍ତ୍ୱବିଦ ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବଂଶ-ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସକନ୍ୟା; ସେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ହେଲେ। ଏଭଳି ତପସ୍ୟା ଓ ଦେବବିଧାନରେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଆଦିକଥା ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ଆଦର୍ଶ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”
ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ୱାନ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସନ୍ଧ୍ୟାଙ୍କ ମହାତପ ଶ୍ରବଣ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ। ବଶିଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ତପସ୍ୟାର ଅନ୍ତର୍ମର୍ମ ଓ ନିୟମ ବୁଝି ବୃହଲ୍ଲୋହିତ ନଦୀତଟରେ ତପ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠୋପଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସାଧନ କରି ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚତୁର୍ୟୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶମ୍ଭୁରେ ମନ ନିବେଶ କରି ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ କୃପା କରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଅନ୍ତରେ, ବାହାରେ ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଯେ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ସେହି ରୂପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାନ୍ତି। ଶାନ୍ତ ସ୍ମିତମୁଖ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ଧ୍ୟା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିସଙ୍କୋଚ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିପରି ସ୍ତୁତି କରିବି ଭାବି ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ସ୍ତୋତ୍ର/ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଣେ ମୁନିଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ମେଧାତିଥିଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରୁ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଅନ୍ୟେ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ତପସ୍ୟାର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ଏହି ଉପଦେଶ ପରମେଷ୍ଠି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବଶିଷ୍ଠ ଦେଇଥିଲେ। ସେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମନେ ଧରି ସନ୍ଧ୍ୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପତିତ୍ୱଭାବ ଗ୍ରହଣ କରେ। ମହାଯଜ୍ଞର ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ସେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଅଲକ୍ଷିତ ରହେ; ଶିବାନୁଗ୍ରହରେ ମାତ୍ର ଜଣାପଡ଼ି ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ‘ପୁରୋଡାଶମୟ’ ଦେହ ତୁରନ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଅବଶେଷକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ନେଇଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଭାଗ ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟା ହୁଏ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାର ତ୍ରିବିଧ ରୂପ ଓ ତାହାର ଯଜ୍ଞ-ବିଶ୍ୱାର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ।
वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ନାରଦ କିପରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧନ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତ ଓ ପରମ ସତ୍ୟର ପ୍ରକାଶକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ‘ପବିତ୍ର’, ପାପନାଶକ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। କାମ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଦେଖାଦେଇ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ କେଉଁ ତପ କିମ୍ବା କର୍ମ ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ଫଳ କ’ଣ ହେଲା—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶିବଲୀଳା ଶୁଣିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିଯୋଗ୍ୟତା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଶିବମାୟାର ଆବରଣ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନପ୍ରଭାବରୁ ପୂର୍ବେ ନିଜେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ମନନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଆବରଣରେ ଶିବା (ସତୀ/ଶକ୍ତି) ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟା ଜନ୍ମିଥିଲା—ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରି ଆଗକୁ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ଶୀର୍ଷକ ଅନୁସାରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବସନ୍ତର ସ୍ୱରୂପ-ପ୍ରକଟତା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରକାଶକ ଲୀଳା ଭାବେ ନିରୂପିତ ହୁଏ।
कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ମନ୍ମଥ (କାମଦେବ) ପରିବାର ସହ ଶିବଧାମକୁ ଯାଇ ମୋହକାରକ ଭାବେ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରେ; ସେହି ସମୟରେ ବସନ୍ତ ଋତୁଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ଗଛମାନେ ଏକାସାଥି ପୁଷ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଜଗତରେ କାମରସ ବଢ଼େ। ରତି ସହ କାମଦେବ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସାଧାରଣ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ଗଣେଶ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ସେ ଫେରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଯୋଗପରାୟଣ ଶିବଙ୍କୁ କାମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ମୋହିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବଙ୍କ ଯୋଗଚେତନାର ଅଭେଦ୍ୟତା ଓ କାମ-ମୋହର ସୀମା ଶିଖାଏ।
विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—କାମଦେବ ସପରିବାର ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇବା ପରେ ତାଙ୍କ ମନର ଅହଂକାର ଶମିଲା ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ନେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜାଗିଲା। ଶଙ୍କର ନିର୍ବିକାର, ଜିତାତ୍ମା ଓ ଯୋଗତତ୍ପର ଥିବାରୁ ସାଧାରଣ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଆସକ୍ତିରୁ ପରେ—ଏହି ଚିନ୍ତନ ସେ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ଶିବାତ୍ମା ହରି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି-ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ହରି ଶୀଘ୍ର ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପଦ୍ମନେତ୍ର, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଗଦାଧର, ଭକ୍ତପ୍ରିୟ ରୂପରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଆଗକୁ ଭକ୍ତି-ସ୍ତୋତ୍ରରେ କୃପା ଲାଭ ଓ ଶିବଙ୍କ ପରତ୍ୱ ଲୀଳା-ଶକ୍ତି-ଧର୍ମାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା କିପରି ସମନ୍ୱୟ ହୁଏ—ତାହା ଉପଦେଶରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।
देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କ’ଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା‑ଅବିଦ୍ୟାତ୍ମିକା, ଶୁଦ୍ଧା, ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପିଣୀ, ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଶମ୍ଭୁପ୍ରିୟା, ତ୍ରିଦେବଜନନୀ, ଚିତି‑ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପା ଓ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପିଣୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଯୋଗନିଦ୍ରାଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚଣ୍ଡିକା ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଅନ୍ତି—ଚାରି ଭୁଜା, ସିଂହବାହନ, ବରଦମୁଦ୍ରା, ଦୀପ୍ତ ଆଭୂଷଣ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ ଓ ତ୍ରିନେତ୍ର। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବୃତ୍ତି‑ନିବୃତ୍ତି, ସର୍ଗ‑ସ୍ଥିତି ଆଦି ବିଶ୍ୱକ୍ରିୟାର ନିତ୍ୟଶକ୍ତି ଏବଂ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ମୋହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଆଗକୁ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧର ସଙ୍କେତ ମିଳେ।
दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟା କରି ଦକ୍ଷ କିପରି ବର ପାଇଲେ ଏବଂ ଜଗଦମ୍ବା କିପରି ଦକ୍ଷଜା (ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା) ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଦେବାନୁମୋଦିତ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟସ୍ଥ କରି କ୍ଷୀରୋଦର ଉତ୍ତର ତଟରେ ତପ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଧରି କ୍ରମେ ମārutāśୀ, ନିରାହାର, ଜଲାହାର, ପର୍ଣ୍ଣଭୁକ୍ ଆଦି କଠୋର ନିୟମ ଓ ଯମ-ନିୟମ ସହ ଦୁର୍ଗାଧ୍ୟାନ କଲେ। ଶେଷରେ ଦେବୀ ଶିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ; ସେ କୃତକୃତ୍ୟ ହେଲେ। ପରେ ବରଦାନର ଶର୍ତ୍ତ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଦକ୍ଷକନ୍ୟାରୂପ ଅବତରଣର ତତ୍ତ୍ୱ—ତପ ଓ ଅନୁଗ୍ରହର ସମ୍ବନ୍ଧ—ସୂଚିତ।
दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦକ୍ଷ ଆନନ୍ଦରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା? ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ନିଜ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଦକ୍ଷ ସଙ୍କଳ୍ପଜନ୍ୟ/ମାନସ ସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବହୁବିଧ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଦକ୍ଷ ଜଣାଇଲେ—ପ୍ରଜା ବଢ଼ୁନାହିଁ; ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ସେପରି ରହିଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ଉପାୟ ମାଗିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ପଞ୍ଚଜନସମ୍ବନ୍ଧିତ ସୁନ୍ଦରୀ ଅସିକ୍ନୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କର; ମୈଥୁନ-ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାସର୍ଗ ଅଗ୍ରସର ହେବ। ଏହା ପାଳନ କଲେ ଶୁଭ; “ଶିବ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ କରିବେ” ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ପରେ ଦକ୍ଷ ବିବାହ କରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ ଏବଂ ହର୍ୟଶ୍ୱ ବଂଶର ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଜନନକୁ ସୃଷ୍ଟି-ପାଳନରେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ଶୁଭଫଳର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଶିବଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କରେ।
दक्षस्य दुहितृविवाहवर्णनम् / The Marriages of Dakṣa’s Daughters (Genealogical Allocation)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଂଶବିନ୍ୟାସ ଓ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ବିବାହ-ବଣ୍ଟନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଷାଠିଏ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଥିବା କଥା କହନ୍ତି। ସେହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, କଶ୍ୟପ, ସୋମ/ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷି-ଦେବତାଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦିଆଯାଇ, ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରଜାବିସ୍ତାର କିପରି ସନ୍ତତି-ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ହେଲା ତାହା ବୁଝାଯାଏ। ଶିବା/ସତୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କ୍ରମ ବିଷୟରେ କଳ୍ପଭେଦର ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ଶେଷରେ କନ୍ୟାଜନ୍ମ ପରେ ଦକ୍ଷ ଭକ୍ତିରେ ଜଗଦମ୍ବିକା (ଶିବା/ସତୀ)ଙ୍କୁ ମନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରେ ଯଜ୍ଞାଧିକାର ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଶୈବ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟରେ ତଣାପୋଡ଼ର ପୂର୍ବାଭାସ ଦେଉଛି।
सतीचरिते पितृगृहे आशीर्वाद-वचनम् तथा यौवनारम्भः — Satī at her father’s house: blessings and the onset of youth
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଗୃହରେ ସତୀଚରିତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ସେ ସତୀଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତ୍ରିଲୋକର ସାରସ୍ୱରୂପା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ସତୀ ମଧ୍ୟ ଲୋକମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ପରେ ଦକ୍ଷଦତ୍ତ ଶୁଭାସନରେ ସତୀ ଉପବେଶନ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା-ନାରଦ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି—ସତୀ ଯାହାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ ଏବଂ ଯିଏ ସତୀଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ ସେଇ ତାଙ୍କର ପତି; ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜଗଦୀଶ୍ୱର, ଅନ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ନ କରନ୍ତି, ନ କରିବେ—ଇଙ୍ଗିତରେ ଶିବ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରଦ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସତୀଙ୍କୁ ପରମଦେବୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ସତୀ ଶିଶୁବୟସ ଛାଡ଼ି ମନୋହର କ୍ରୀଡା ସହ ଯୌବନାରମ୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ତପସ୍ୟା ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରେୟସ୍ରେ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ।
देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଆଦିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଶଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମନ୍ଦହାସ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ପତ୍ନୀସହ ଏକତ୍ର ଆସିଲେ ଶିବ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର କରି ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କରଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନୁଗ୍ରହଶୀଳତା ଦର୍ଶାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅନେକ ଅସୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; କେହି ବ୍ରହ୍ମା, କେହି ବିଷ୍ଣୁ, କେହି ଶିବ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବେ, ଏବଂ କେତେକ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିନାଶିତ ହେବେ। କିଛି ଅସୁର ‘ମାୟା-ବଧ୍ୟ’—ବଳ ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ମାୟା/ଉପାୟରେ ଜୟ କରିବାକୁ ପଡିବ। ଦେବହିତ ଓ ଜଗତର ସ୍ଥିରତା ଶିବକୃପାରେ ନିର୍ଭର; ତାଙ୍କ କରୁଣାରେ ଭୟଙ୍କର ଅସୁରନାଶ ହୋଇ ଜଗତରେ ଅଭୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ଔପଚାରିକ ନିବେଦନ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ।
नन्दाव्रत-समाप्तिः तथा शङ्करस्य प्रत्यक्ष-दर्शनम् (Completion of the Nandā-vrata and Śiva’s Direct Appearance)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ରେ ସତୀଦେବୀଙ୍କ ନନ୍ଦାବ୍ରତର ସମାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପରେ ସତୀ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଉପବାସ କରି ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ହର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି—ଗୌର-ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ପଞ୍ଚମୁଖ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର, ଭସ୍ମଦୀପ୍ତ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଅଭୟ-ବର ମୁଦ୍ରା, ଶିରେ ଗଙ୍ଗାଧାରୀ। ସତୀ ଲଜ୍ଜା-ଭକ୍ତି ସହ ପାଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ଶିବ ‘ଦକ୍ଷକନ୍ୟା’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ବ୍ରତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି; ମନୋଭାବ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୃପା ଓ ଶିକ୍ଷାର୍ଥ ତାହା ପ୍ରକାଶ କରାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥନ ଶିବଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଉପଦେଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଉଜାଗର କରେ।
सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅନ୍ତଃସଂବାଦ ରୂପେ ଗଠିତ। ନାରଦ ନିଜ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମୀପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ହିମବତ୍ ପ୍ରଦେଶରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ଶିବ ସତୀପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ସନ୍ଦେହ ଓ ବିରହବ୍ୟାକୁଳତାରେ ଅନ୍ତର୍ମନେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ। ଶିବ ଲୋକଗତି ଅନୁସାରେ ପ୍ରାକୃତ ଭାବରେ କଥା କହି ଦେବଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସତୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କେଉଁ ପଦକ୍ଷେପ ହୋଇଛି? ମୋ ମନ୍ମଥତାପ ଶମନ କରୁଥିବା ବୃତ୍ତାନ୍ତ କୁହନ୍ତୁ। ସେ ସତୀ ପ୍ରତି ଏକନିଷ୍ଠା ଦୃଢ଼ କରି ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଭେଦଭାବରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଏହାକୁ ଲୋକାଚାରସମ୍ମତ ମନେ କରି, ସତୀ ନିଜ କନ୍ୟା ହେବାରୁ ଶିବଙ୍କୁ ଦିଆଯିବେ—ଏହି ବିବାହ ଦୈବନିର୍ଣ୍ଣୀତ ଓ ପୂର୍ବନିଶ୍ଚିତ—ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକରେ ଆଶ୍ୱାସନ, ବିଧିକ୍ରମ ଓ ଦୈବ-ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମନ୍ୱୟ ବିସ୍ତାରିତ।
विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭବ୍ୟ ଦାନବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହର (ଶିବ) ପ୍ରତି ସନ୍ତୋଷରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନସଦୃଶ ଉପହାର ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ। ପରେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହ ଆନନ୍ଦରେ ଆସି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶିବଙ୍କୁ ଦେବଦେବ ଓ କରୁଣାସାଗର କହି, ଶିବ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ସତୀ ଜଗନ୍ମାତା ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ଲୀଳାବତାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଦେବ-ମାନବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ରକ୍ଷା ଓ ସଂସାରଯାତ୍ରୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ସତୀ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣରୁ ଜନ୍ମୁଥିବା ଅନୁଚିତ କାମନା ନିଷେଧର ରକ୍ଷାବଚନ ମଧ୍ୟ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ଶିବ ‘ଏବମସ୍ତୁ’ କହି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରି ଉତ୍ସବ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଘଟଣାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗୃହ୍ୟବିଧି ଓ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟାଦି ଗୃହକର୍ମର ବିଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହାନି କରିବାରୁ ବିରତ ହେବା ପରେ ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ପୁନଃ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସତୀ–ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର, ସର୍ବପାପବିନାଶକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ସଭାରେ ଦେବଗଣ ଓ ପାର୍ଷଦମାନେ କରଯୋଡି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଜୟଧ୍ୱନି କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ମଙ୍ଗଳସ୍ତୋତ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ବହୁଲୀଳାକର ଶିବ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟ ହେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ନିଜ ଶିର ଛୁଇଁବାକୁ କହନ୍ତି। ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ସହିତ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଲୀଳା ଭୟ-ଅହଂକାର ନିବାରଣ କରି ଧର୍ମସମତୁଳନ ପୁନଃସ୍ଥାପନର ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି।
शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଶିବ‑ସତୀଙ୍କ ବିବାହୋତ୍ତର ଶୁଭ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବିବାହକଥାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି କହନ୍ତି ଯେ ଶିବ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରି ଭବାଚାର ଅନୁଯାୟୀ ଯଥୋଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାମୟ ଆଚରଣରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟଜୀବନର ସାମାଜିକ‑ଯାଜ୍ଞିକ ରୂପ ପ୍ରମୁଖ ହୁଏ। ପରେ ବୀରୂପାକ୍ଷ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନନ୍ଦୀ ଆଦି ଗଣମାନଙ୍କୁ ଗୁହା‑ନଦୀତଟ ପରି ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ଥାନରୁ ଡାକି ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି; ନବବଧୂ ଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଗଣସମୂହ ପୁନଃବିନ୍ୟାସିତ ହୁଏ। କରୁଣାସାଗର ଶିବ ଲୌକିକ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସାରେ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଦିବ୍ୟ ଅଧିକାର ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ନିୟମ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ଏଭଳି ବିବାହୋତ୍ତର ଲୀଳା, ସତୀଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଗଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭାଷା‑ସାମାଜିକ ରୂପରେ ଧର୍ମଶୃଙ୍ଖଳାର ଶିକ୍ଷା ଏଠାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରେ ସତୀଦେବୀଙ୍କ ଶିବଙ୍କୁ ସିଧା ସମ୍ବୋଧନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଜଲଦାଗମ/ଘନାଗମ—ବର୍ଷାମେଘର ଆଗମନ—ଏଠାରେ ଭାବ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପରିବେଶକୁ ଘନ କରିବାର ଉପାୟ। ସତୀ ଭକ୍ତିଭରା ସ୍ନେହସମ୍ବୋଧନରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଡାକି ସାବଧାନରେ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ପରେ ବର୍ଷାକାଳର ବିସ୍ତୃତ ଚିତ୍ରଣ—ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ମେଘପୁଞ୍ଜ, ପ୍ରବଳ ପବନ, ଗର୍ଜନ, ବିଜୁଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଆବୃତ ହେବା, ଦିନ ମଧ୍ୟ ରାତି ପରି ଲାଗିବା, ଆକାଶ ଜୁଡ଼ା ମେଘର ଅଶାନ୍ତ ଗତି। ପବନରେ ଗଛମାନେ ନାଚୁଥିବା ପରି ଦିଶେ; ଆକାଶ ଭୟ ଓ ବିରହର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିରହଜନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାକୁଳତାର ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ସତୀଖଣ୍ଡର ପ୍ରବାହରେ ଏହା ଆଗାମୀ ଚିନ୍ତାର ପୂର୍ବସୂଚନା ଓ କୈଲାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମତଣାପୋଡ଼ା ପାଇଁ ମନୋଭାବ ଗଢ଼ିଦେଇଥିବା ଅନ୍ତରାଳ।
सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଦିବ୍ୟ-ବିହାର ପରେ ସତୀ ଅନ୍ତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବୈରାଗ୍ୟଭାବ ପାଆନ୍ତି। ସେ ଏକାନ୍ତରେ ଶିବଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଗଭୀର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଦେବଦେବ, ମହାଦେବ, କରୁଣାସାଗର, ଆର୍ତ୍ତତ୍ରାଣ; ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ, ରଜ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃରୁ ପରେ, ନିର୍ଗୁଣ-ସଗୁଣ, ସାକ୍ଷୀ, ଅବିକାର ଈଶ୍ୱର। ପରେ ନିଜ ସୌଭାଗ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି ‘ପରଂ ତତ୍ତ୍ୱ’ର ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜୀବ ସୁଖ ପାଇ ସଂସାରଦୁଃଖ ସହଜେ ତରିଯାଏ; ବିଷୟାସକ୍ତ ମଧ୍ୟ ପରମପଦ ପାଇ ‘ସଂସାରୀ’ ନ ରହେ। ଜୀବହିତାର୍ଥେ ଆଦିଶକ୍ତିଙ୍କ ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ।
सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଶିବ‑ସତୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିବ୍ୟ ଆଚରଣ ଓ ‘ଉଚ୍ଚ’ ମହିମାର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହି କଥା ‘ଲୌକିକୀ ଗତି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକାଚାରକୁ ଅନୁସରିତ ରୂପରେ ଘଟେ; ଏହା ସାଧାରଣ କାରଣ‑କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା। କେହି ସତୀଙ୍କ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବିରହ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାକ୍‑ଅର୍ଥ ପରି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ଅବିଭାଜ୍ୟତା ଦେଖାଇ ପ୍ରକୃତ ବିଚ୍ଛେଦକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅସଙ୍ଗତ କୁହାଯାଏ। ଶିକ୍ଷାର୍ଥ ଲୋକମାର୍ଗ ଅନୁସରି ସବୁ ଦୈବ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଘଟେ। ପରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ପ୍ରସଙ୍ଗ—ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ସତୀ ଯଜ୍ଞରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅପମାନ ଦେଖି ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପଛେ ହିମାଳୟରେ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମହାତପସ୍ୟାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ବିବାହରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୂତବର୍ଣ୍ଣନାରେ ନାରଦ ପୁନଃ ବିଧାତାଙ୍କୁ ଲୋକାଚାରାନୁକୂଳ ଓ ଗୂଢ଼ାର୍ଥସହିତ ଶିବ‑ସତୀଚରିତ ବିସ୍ତାରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ପାଇଁ ଭୂମିକା।
दिव्य-भवन-छत्र-निर्माणः तथा देवसमाह्वानम् (Divine Pavilion and Canopy; Summoning the Gods)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫ରେ ରାମ ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏକଥା ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ମହୋତ୍ସବ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବିଶାଳ ସୁନ୍ଦର ଭବନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଂହାସନ ଏବଂ ରାଜାଭିଷେକର ସୂଚକ ମଙ୍ଗଳରକ୍ଷକ ଦିବ୍ୟ ଛତ୍ର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ପରେ ଶିବ ଶୀଘ୍ର ସମଗ୍ର ଦେବସଭାକୁ ସମବେତ କଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବ, ସିଦ୍ଧ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ନାଗାଦି, ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ର ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ଦେବୀମାନେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ପୂଜୋତ୍ସବ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଆସିଲେ। ‘ଷୋଳ-ଷୋଳ’ ଶୁଭ କନ୍ୟାଦଳ ଆଣାଗଲା; ବୀଣା, ମୃଦଙ୍ଗ ଆଦି ବାଦ୍ୟ-ଗୀତରେ ଉତ୍ସବ ମହକିଲା। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧି ଓ ତୀର୍ଥଜଳ ପାଞ୍ଚ କଳଶରେ ପୂରଣ ହେଲା, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ ଉଠିଲା। ଶେଷରେ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଆହ୍ୱାନିତ ହେଲେ; ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬ରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୟାଗରେ ବିଧିବତ୍ ହୋଇଥିବା ପୁରାତନ ମହାଯଜ୍ଞର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସନକାଦି ସିଦ୍ଧ, ମହର୍ଷି, ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତି—ବ୍ରହ୍ମଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ—ବିଶାଳ ସଭାରେ ସମାବେଶ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପରିବାର ସହ ଆସନ୍ତି; ନିଗମ ଓ ଆଗମକୁ ‘ମୂର୍ତ୍ତିମାନ’ ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରମାଣରୂପେ ଦେଖାଇ ଶାସ୍ତ୍ରଧାରାର ସମନ୍ୱୟ ସୂଚିତ ହୁଏ। ବିଚିତ୍ର ସମାଜରେ ବହୁ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଜ୍ଞାନବାଦୀ ଆଲୋଚନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତେବେ ଭବାନୀଙ୍କ ଗଣ ସହ ଶିବ—ତ୍ରିଲୋକହିତକାରୀ—ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ସଭାର କ୍ରମ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଣାମ ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶିବାଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସି ଦର୍ଶନତୃପ୍ତି ସହ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରଜାପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜସ୍ବୀ ଦକ୍ଷ ଆସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସୁର-ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରଣାମରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞକ୍ରମରେ ଶିବସମ୍ମାନର ଅନିବାର୍ୟତା ଓ ମାନ-ଗର୍ବଜନିତ ତଣାପୋଡ଼ର ବୀଜ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ଭବ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କଶ୍ୟପ, ବାମଦେବ, ଭୃଗୁ, ଦଧୀଚି, ବ୍ୟାସ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ ଆଦି ଅନେକ ଦେବର୍ଷି ଓ ମୁନି ଔପଚାରିକ ନିମନ୍ତ୍ରଣରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ବୈଦିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଦେବତା ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ଶିବମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଆସନ୍ତି—ବାହ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଅସଙ୍ଗତିର ସୂଚନା ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସତ୍ୟଲୋକରୁ ଆଣି ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଏ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ସପରିବାର ଡାକି ଆଣାଯାଏ। ଦକ୍ଷ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପୂଜି ତ୍ୱଷ୍ଟୃ-ନିର୍ମିତ ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ଦିଅନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ ଅନାଦରଜନିତ ଭଙ୍ଗାଚୁରାର ପୂର୍ବଭୂମି ଏଠି ଗଢ଼ାଯାଏ।
दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞୋତ୍ସବକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତୀ ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଏକ ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା-ବିହାରରେ ରହିଛନ୍ତି। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଖି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସଖୀ ବିଜୟାକୁ ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ପଠାନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ବିଜୟା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଦକ୍ଷ-ଯଜ୍ଞର ଉତ୍ସବବିବରଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରାକାରଣ ଜାଣି ଶୀଘ୍ର ଫେରି ସତୀଙ୍କୁ ସବୁ କହିଦିଅନ୍ତି। ସତୀ (କାଳିକା) ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଭାବନ୍ତି—ଦକ୍ଷ ମୋ ପିତା, ବୀରିଣୀ ମୋ ମାତା; ତଥାପି ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ହୋଇ ମୋତେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କାହିଁକି ନାହିଁ? ଏହି ଅନାହ୍ୱାନ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅବମାନନାକୁ ସୂଚାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଘର୍ଷର ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସତୀ ପିତା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭବ୍ୟ ଯଜ୍ଞକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ସେଠାରେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ଋଷିମାନେ ସମବେତ। ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଦ୍ୱାରେ ଅବତରି ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ମାତା ଅସିକ୍ନୀ ଓ ଭଉଣୀମାନେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଆଦର ଦେଉନାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ କିମ୍ବା ଭୟରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ନିର୍ବାକ ରହନ୍ତି। ସତୀ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭାଗ ବଣ୍ଟନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଭାଗ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କଠୋର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: ଚରାଚର ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଶମ୍ଭୁ କାହିଁକି ଆମନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ? ସେ ଶୈବ ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଯଜ୍ଞର ଜ୍ଞାତା, ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ସତ୍ୟ କର୍ତ୍ତା; ତେଣୁ ଶିବବିହୀନ ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ ଯେ ଶିବସ୍ୱୀକୃତି ବିନା ଯଜ୍ଞର ଭବ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ହରାଏ।
सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅପମାନ ପରେ ସତୀଦେବୀଙ୍କ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସତୀ ମୌନୀଭୂତା ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ଆଚମନାଦି ଶୁଦ୍ଧି କରି ଯୋଗାସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରାଣ–ଅପାନର ନିୟମନ ଓ ସମତୁଳନ, ଉଦାନର ଜାଗରଣ, ନାଭିଦେଶରୁ ଉପରକୁ ଅନ୍ତଃକେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଚେତନାର ଆରୋହଣ କରି ଶିବସ୍ମରଣରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଯୋଗଧାରଣା ଓ ଅନ୍ତର୍ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦେହ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ। ଏହାରେ ଦେବାଦିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ-ଭୟରେ ହାହାକାର କରନ୍ତି—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପରମପ୍ରିୟା କିପରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, କାହା ପ୍ରେରଣାରେ? ଅଧ୍ୟାୟଟି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିବ୍ୟ ପରିଣାମର ମୁହାଁ ଏବଂ ଯୋଗର ସାର୍ବଭୌମ ଶକ୍ତି ସହ ଅଧର୍ମଜନିତ ଅପମାନ ଓ ଯଜ୍ଞଦର୍ପର ନିନ୍ଦା ପ୍ରକାଶ କରେ।
नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦକ୍ଷ-ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ‘ନଭୋବାଣୀ’ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କରେ। ସେ ତାଙ୍କର କପଟତା ଓ ଅଧର୍ମାଚରଣକୁ ଧର୍ମନାଶକ ଓ ବୁଦ୍ଧିମୋହଜନକ ବୋଲି କହି, ଦଧୀଚି ଆଦିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏବଂ ଶୈବ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଅବହେଳା କରିଥିବା ଦୋଷ ଦେଖାଏ। ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘୋର ଶାପ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷଙ୍କ ମନ ସୁଧରିଲା ନାହିଁ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ପରେ ସେହି ବାଣୀ ସତୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟପୂଜ୍ୟା, ତ୍ରିଲୋକମାତା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟ-ରକ୍ଷା-ଇଷ୍ଟବର-ଯଶ, ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦାତ୍ରୀ ମାହେଶ୍ୱରୀ ଭାବେ ମହିମା କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅବମାନନା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୈତିକ-ଯାଜ୍ଞିକ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦେଇ, ସତୀସମ୍ମାନକୁ ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞମଙ୍ଗଳସିଦ୍ଧିର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରେ।
व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ସଂଘର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ‘ବ୍ୟୋମବାଣୀ’ (ଦିବ୍ୟ ଘୋଷଣା)ର ପରିଣାମ, ଦକ୍ଷାଦିମାନେ କ’ଣ କଲେ ଏବଂ ପରାଜିତ ଶିବଗଣ କେଉଁଠି ଗଲେ—ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞସଭାସଦମାନେ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ମୌନ ରହନ୍ତି ଓ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଭୃଗୁଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିରେ ପଛୁଆ ହୋଇଥିବା ବୀର ଗଣମାନେ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅବଶିଷ୍ଟ ଗଣମାନେ ଶରଣ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦର୍ପ, ସତୀଙ୍କ ଅପମାନ, ଶିବଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭାଗ ନିଷେଧ, କଠୋର ବଚନ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଅବମାନ। ଶିବଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୁ ବଞ୍ଚିତ ଦେଖି ସତୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ପିତୃନିନ୍ଦା ଓ ସ୍ୱଦେହଦାହ—ଏହା ଶକ୍ତିର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଘଟଣା ଭାବେ ଗର୍ବିତ କର୍ମକାଣ୍ଡର ଶୂନ୍ୟତା ପ୍ରକାଶ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶିବଶରଣାଗତି, ଦିବ୍ୟ ଅପମାନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଅଧର୍ମ ଯଜ୍ଞର କର୍ମ-ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପରିଣାମ ଉପରେ ଜୋର ଦିଏ।
वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୩ରେ ଦକ୍ଷ-ଯଜ୍ଞ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମିଳିବା ସହିତେ ଶିବଗଣମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସଜ୍ଜ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ବୀରଭଦ୍ର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ (ମଖ) ଦିଗକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶିବ ‘ଶୋଭାର୍ଥେ’ ଅସଂଖ୍ୟ ଗଣଙ୍କୁ ଅନୁଚର ଭାବେ ପଠାନ୍ତି; ସେମାନେ ଆଗରେ-ପଛରେ ରୁଦ୍ରସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି। ଶିବବେଶ-ଭୂଷଣଧାରୀ, ବିଶାଳ ବାହୁବଳୀ, ସର୍ପାଭରଣପରିହିତ, ରଥାରୂଢ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ତେଜ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସିଂହ, ଗଜ, ଜଳଚର ଓ ମିଶ୍ରଜୀବ ଆଦି ବାହନ-ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଏହା ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। କଳ୍ପବୃକ୍ଷରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ଗଣମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ଉତ୍ସବମୟ ଉଲ୍ଲାସ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବାଜ୍ଞାରୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳର ଆସନ୍ନ ସଂଘର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେତୁ ହୋଇ, ଶିବାଧିକାର, ଗଣଶକ୍ତି ଓ ଶିବାପମାନର ଯାଜ୍ଞିକ ପରିଣାମକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ।
उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ବୀରଭଦ୍ର ଶିବଗଣସହ ଆଗୁଆଁ ହେବାବେଳେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଉତ୍ପାତମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦେହରେ କମ୍ପନ ଆଦି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ଭୂକମ୍ପ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ବିକୃତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣବଦଳ ଓ ଅନେକ ମଣ୍ଡଳ, ଉଲ୍କାପାତ ଓ ଅଗ୍ନିବୃଷ୍ଟି, ତାରାମାନଙ୍କ ବାଙ୍କା/ନିମ୍ନଗତି, ଗିଧ-ଶିଆଳର ଅମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନି, ଧୂଳିଭରା କଠୋର ପବନ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବସ୍ତୁର ବର୍ଷା—ଏସବୁ ଯଜ୍ଞବିନାଶର ପୂର୍ବସୂଚନା। ଧର୍ମ-ଋତବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବ ଦିଆଯାଇଛି।
दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦକ୍ଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଶରଣ ନେଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ମୋର ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ, ମୋତେ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭୟଜନିତ ନମ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶିବତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଭାବେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ହରିଙ୍କ ଉପଦେଶ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ମୂଳ ଦୋଷ ହେଉଛି ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବଜ୍ଞା; ଶଙ୍କର ହିଁ ପରମ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ ସର୍ବେଶ୍ୱର। ଈଶ୍ୱର-ଅବଜ୍ଞାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ବିପଦ ଆସେ। ଯେଉଁଠି ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ, ସେଠି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ—ଏ ତିନି ଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞସଙ୍କଟ କେବଳ ରୀତିର ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ; ଏହା ଧାର୍ମିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିପର୍ୟୟ। ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଅପମାନରୁ ମହାଭୟ ଉଦ୍ଭବିଛି।
देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପର ଉତ୍ତେଜନା ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଅହଂକାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବମାନଙ୍କୁ ସମେତି ନିଜ-ନିଜ ବାହନରେ ଆସନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ଐରାବତରେ, ଯମ ମହିଷରେ, କୁବେର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖି ରକ୍ତାକ୍ତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ଦକ୍ଷ କହନ୍ତି—ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ ତୁମ ବଳର ଆଶ୍ରୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ଏହାର ସିଦ୍ଧିର ‘ପ୍ରମାଣ’ ତୁମ ଶକ୍ତି ହିଁ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଦେବଗଣ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି। ପରେ ଦେବସେନା ଓ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସମର ହୁଏ; ଲୋକପାଳମାନେ ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ, ସେମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣକୁ ଧର୍ମରକ୍ଷା ନୁହେଁ, ଅଜ୍ଞାନଜନ୍ୟ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶୂଳ-ବାଣ-ଭାଲା ଓ ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀ-ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦରେ ଯଜ୍ଞଭୂମି ରଣଭୂମି ହୋଇଯାଏ, ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବିନା ଯଜ୍ଞରୁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକ୍ଷୋଭ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ବିପଦନାଶକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ମରଣ କରି ବୀରଭଦ୍ର ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପରମାସ୍ତ୍ର ସଜାଇ ସିଂହନାଦ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି କରିବାରୁ ପୂର୍ବେ ପଳାଇଥିବା ଦେବମାନେ ପୁଣି ରଣଭୂମିକୁ ଫେରନ୍ତି। ପରେ ଶିବଗଣ ଓ ଲୋକପାଳ/ବସୁ/ଆଦିତ୍ୟ ଆଦି ଦେବସେନା ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଘୋଷ-ଗର୍ଜନରେ ଦିଗଦିଗନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ। ନନ୍ଦୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କରେ; ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଗଣନାୟକଙ୍କ ସହ ଲଢ଼ନ୍ତି। ଉଭୟ ପକ୍ଷର ପରାକ୍ରମ ଓ ‘ପରସ୍ପରବଧ’ ପରି ବିରୋଧାଭାସୀ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଏହା ସାଧାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ନୁହେଁ, ପୁରାଣୀୟ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିର ନାଟ୍ୟମୟ ପ୍ରକାଶ। ଶିବସ୍ମରଣକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଶରଣ, ଯଜ୍ଞଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେବଶ୍ରେଣୀର ସଂଗଠନ, ଏବଂ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ସଂଶୋଧକ କ୍ରୋଧର ଉପକରଣ ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଦୃଢ଼ କରେ।
दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ରେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ଶିବଙ୍କ ଅପମାନ ହେଲା ସତ୍ତ୍ୱେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) କାହିଁକି ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶିବଗଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କିପରି କଲେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରଳୟବିକ୍ରମ ଶକ୍ତି ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହା ଅନୁଚିତ ମନେ ହେବାରୁ ନାରଦଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମେ। ବ୍ରହ୍ମା କାରଣ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଋଷି ଦଧୀଚିଙ୍କ ଶାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା; ସେହି ମୋହାବସ୍ଥାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶାପୋତ୍ପତ୍ତିର କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମୃତ କ୍ଷୁବ ରାଜା ଓ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଘନିଷ୍ଠତା, ତପସ୍ୟା ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ତିନି ଲୋକରେ ହାନିକର ବିବାଦ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହା ନେଇ ତର୍କ। ଶିବଭକ୍ତ ଓ ବେଦବିଦ୍ ଦଧୀଚି ବିପ୍ର (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞଗମନ ଶିବବିରୋଧ ନୁହେଁ, ବରଂ ପୂର୍ବ ଧର୍ମ-ଆଚାର ବିବାଦଜନିତ ଦଧୀଚି-ଶାପର ପରିଣାମ—ଏହା ଆଗାମୀ ଶ୍ଲୋକରେ ଶାପର ଶର୍ତ୍ତ ଓ ଧର୍ମ, ଗର୍ବ, ଭକ୍ତିର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦଧୀଚି ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଘଟିଥିବା ସଂବାଦକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା କ୍ଷୁଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଜନାର୍ଦନ ହରି ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶ ଧାରଣ କରି ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ବର ମାଗିବାକୁ ଆସନ୍ତି—ଏହା ଦେବ-ଛଳ (କୌଶଳମୟ ଗୁପ୍ତତା)। ପରମ ଶୈବଭକ୍ତ ଦଧୀଚି ରୁଦ୍ରପ୍ରସାଦରେ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ହୋଇ ସେହି ଛଦ୍ମବେଶକୁ ତୁରନ୍ତ ଚିହ୍ନି ଖୋଲାସା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ଛଳ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କର, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ସେ ଏହାକୁ ଭୟ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପରୀକ୍ଷା ଭାବେ ଦେଖାଇ, ଶିବପୂଜା-ଶିବସ୍ମରଣରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବାରୁ ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଯେକୌଣସି ଆଶଙ୍କା ସତ୍ୟରେ କହିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। କ୍ଷୁଙ୍କ ‘ଖଲବୁଦ୍ଧି’ ଭଳି ରାଜନୈତିକ ଚତୁରତାର ବିପରୀତରେ ଋଷିଙ୍କ ରୁଦ୍ରକୃପାଜନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ-ଅଭୟକୁ ଦେଖାଇ ଆଗାମୀ ବରପ୍ରସଙ୍ଗର ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଭୂମିକା ଗଢ଼େ।
दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୦ରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବୀରଭଦ୍ର କୈଲାସକୁ ଫେରିଗଲା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା? ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ରୁଦ୍ରଗଣଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ଓ ଆହତ ଦେବତା ଏବଂ ମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଆସି ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଜଣାନ୍ତି। ‘ପୁତ୍ର’ ଦକ୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଘାତ ଓ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଦେବହିତ ପାଇଁ ତତ୍କାଳ ଉପାୟ ଭାବନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ବିଛିନ୍ନ ଯଜ୍ଞକୁ ସମାପ୍ତ କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ-ଯଜ୍ଞକ୍ରମ ସ୍ଥିର ହେବ। ସହଜ ସମାଧାନ ନମିଳିଲେ ସେ ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସମୟୋଚିତ ପରାମର୍ଶ ପାଆନ୍ତି; ପରେ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଇ ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଅଧ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ଦକ୍ଷ ପୁନି ଯଜମାନ ହେଉ, ଦେବ-ଋଷିମାନେ କ୍ଷେମ ପାଉନ୍ତୁ; ଏଭଳି ଶୈବ କଥାରେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପାଳକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ।
देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୧ରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର/ଶମ୍ଭୁ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ମାନି, ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ‘ପରା ମାୟା’କୁ ସେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ମନ-ବାଣୀର ଅତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶିବ ନିଜ ଶିବଶକ୍ତିରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି—ମକଡ଼ା ଜାଲ ଉପମାରେ। ସେ ଲୋକ-ବେଦ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସେତୁ, କ୍ରତୁ-ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳର ନିତ୍ୟ ଦାତା। ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଶୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ବେଦଜ୍ଞଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ନିନ୍ଦକମାନେ କଟୁବାକ୍ୟରେ ପରପୀଡ଼ା କରନ୍ତି ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଦେବଗଣ ଶିବକୃପା ଓ ଏମିତି ବିନାଶକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦମନ ପାଇଁ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।
दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦକ୍ଷ-ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦେବତା ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ଶିବ କରୁଣା ଓ ସଂଶୋଧନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷର ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ମନମାନି ଦ୍ୱେଷ ନୁହେଁ; ମାୟାବଶତଃ ଜନ୍ମିତ ବୈର ଓ ମୋହର ନିୟତ ଫଳ; ପରକୁ ହାନି କିମ୍ବା ଅପମାନ କରିବା ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଯଜ୍ଞ-ସଂଘର୍ଷର ଭାଗୀଦାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିଣାମ ଓ କ୍ରିୟା-ପୁନର୍ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଛେଳିମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଭଗଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ (ମିତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ), ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗେ ଓ ତାଙ୍କ ଭୋଜନବିଧି ବଦଳେ, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଛେଳିପରି ଦାଢ଼ିର ଚିହ୍ନ ମିଳେ। ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପୂଷଣ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭୂମିକା ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ/ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନର୍ନିୟୋଜିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଶିବଙ୍କ କରୁଣାମୟ ଅଧିକାରରେ ଯଜ୍ଞକ୍ରମ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣର ପୁରାଣୀୟ କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।
भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସତୀଖଣ୍ଡର ଦକ୍ଷ-ଯଜ୍ଞୋତ୍ତର ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୋଇ କଥାରୁ ସରି ସ୍ପଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ରମେଶ (ବିଷ୍ଣୁ), ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମବେତ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁ କରୁଣାଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ କଥା କହନ୍ତି। ସେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ମୁଁ ସର୍ବସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜଗଦୀଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ‘ଭକ୍ତାଧୀନ’ ହୁଏ। ପରେ ଉପାସକଙ୍କୁ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଆର୍ତ, ଜିଜ୍ଞାସୁ, ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ—ବୋଲି ବିଭାଜନ କରି କ୍ରମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖାଇ ଜ୍ଞାନୀକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କହନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଶିବସ୍ୱଭାବ ସହ ଏକାତ୍ମ। ବେଦାନ୍ତଶ୍ରୁତିନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶିବପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଜ୍ଞାନହୀନମାନେ ସୀମିତ ବୁଝାମଣାରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କର୍ମବନ୍ଧରେ କରାଯାଇଥିବା କେବଳ ବେଦପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ ମାତ୍ର ଶିବସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଇପାରେନି—ଏହି ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏଭଳି ଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସ ପ୍ରସଙ୍ଗ କର୍ମକାଣ୍ଡାସକ୍ତିର ସମାଲୋଚନା ଓ ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗର ସକାରାତ୍ମକ ଉପଦେଶ ହୋଇଯାଏ।