संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः

ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଋଷି ପ୍ରୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ବିଧେ, ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ବିଷ୍ଣୁଶିଷ୍ୟ ମହାମତେ! ଆପଣ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଶିବଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କଥା କହିଛନ୍ତି।

Verse 3

गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि

କାମଦେବ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ—ତଥାପି, ହେ କର୍ତ୍ତା (ଶିବ), ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତର ପଛରେ ଆପଣ ହିଁ ଅଧିଷ୍ଠାତା କର୍ତ୍ତା ଥିଲେ।

Verse 4

मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः

ମାନସପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ—“ବ୍ରହ୍ମକନ୍ୟା ଓ ପିତୃମାତା ସେଇ ସନ୍ଧ୍ୟା କେଉଁଠି ଗଲା?”

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସତୀଖଣ୍ଡରେ “ସନ୍ଧ୍ୟାଚରିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 6

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ଧୀମାନ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର (ନାରଦ)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ତାପରେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନେ, ସନ୍ଧ୍ୟାର ସମଗ୍ର ଶୁଭ ଚରିତ ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣିଲେ, ହେ ମୁନେ, ସମସ୍ତ କାମନାବତୀ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସାଧ୍ବୀ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତା ହୁଅନ୍ତି।

Verse 8

सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती

ସେଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ମୋର କନ୍ୟା ଥିଲା; ପୂର୍ବେ ମୋ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା। ତପ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେଇ ପୁନଃ ପତିବ୍ରତା ଅରୁନ୍ଧତୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 9

मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता

ସେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମେଧାତିଥିଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶାନ (ଶିବ)ଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ ସେ ନିଷ୍ଠାରେ ବ୍ରତାଚରଣ କଲା।

Verse 10

वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा

ସେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତଧାରୀ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ବରଣ କଲା। ପତିବ୍ରତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ହେଲା, ବନ୍ଦନୀୟ ଓ ପୂଜନୀୟ ହେଲା, ଏବଂ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରେ ମହାତେଜସ୍ୱି ଭୀଷଣ ପ୍ରତାପଶାଳି ହେଲା।

Verse 12

नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्

ନାରଦ କହିଲେ—ସେ କିପରି ତପ କଲା, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏବଂ କେଉଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ/ସ୍ଥାନରେ? ସେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି କିପରି ମେଧାତିଥିଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲା? ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପତି କିପରି ବିଧାନ କଲେ, ଯେପରି ସେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତଧାରୀ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବରିଲା?

Verse 13

एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः

ହେ ପିତାମହ! ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ; କୌତୁହଳଜନକ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚରିତ୍ରକୁ ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ମୋର ନିଜ କନ୍ୟା ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ମୋ ମନ ଶୀଘ୍ର କାମପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ଶିବଭୟରେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କରି ପଛକୁ ହଟିଗଲା।

Verse 15

संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्

ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କାମବାଣରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ମନୋନିୟମିତ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 16

भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति

ମୋ ପ୍ରତି ଉପହାସମିଶ୍ରିତ ଭର୍ଗଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ ନିଜ ମନର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିବା ଜାଣିଲି, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାରରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗ ଦେଖିଲି।

Verse 17

कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता

ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରିପାରୁଥିବା କାମଙ୍କ ଏମିତି ଭାବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି, ସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ୱୟଂ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସି ଶରଣ ନେଲା।

Verse 18

ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे

ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତ ମଦନ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହେଲା; ଏବଂ ମୁଁ ଶିବ ମୋର ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲି।

Verse 19

आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା ରୋଷର ବଶରେ ପଡ଼ିଲା। ମୋର କନ୍ୟା ଏଭଳି ଭାବି, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନପରାୟଣ ହେଲା।

Verse 20

ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्

ଦୃଢମନା ସତୀ ଶୀଘ୍ର ଏକ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପୂର୍ବେ ଘଟିଥିବା କଥାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲା। ସେହି ସମୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଭାବି, ଯଥୋଚିତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ କଲା।

Verse 21

संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम

ସନ୍ଧ୍ୟା କହିଲେ—ମୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାମାତ୍ରେ ମୋତେ ଯୁବତୀ ଭାବେ ଦେଖି, କାମଦେବର ପ୍ରେରଣାରେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ମନରେ ସାନୁରାଗ ଅଭିଲାଷ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।

Verse 22

पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः

ମନସାନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଅମର୍ଯ୍ୟାଦା ଆଚରଣ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ମନ କାମନାରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ହେଲା।

Verse 24

फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः

ଏହି ପାପକର୍ମର ଫଳ ସ୍ୱୟଂ ମଦନ ଲାଭ କଲା; କାରଣ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କ୍ରୋଧିତ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।

Verse 26

यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा

ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ମୋର ପିତା ଓ ଭ୍ରାତାମାନେ କାମବଶତଃ ଲୋଭଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ପୃହା କଲେ; ତେଣୁ ମୋଠାରୁ ବଡ଼ ପାପୀ କେହି ନାହିଁ।

Verse 27

ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि

ସେମାନଙ୍କର ଅମର୍ଯ୍ୟାଦ ଆଚରଣ ଦେଖି ମୋ ମନରେ ମଧ୍ୟ କାମଭାବ ଜାଗିଲା; ଯେପରି ସେମାନେ ମୋର ନିଜ ପତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ସହଚରଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ମୋ ଅନ୍ତର ଝୁକିଗଲା।

Verse 28

करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत

ମୁଁ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମୁଁ ନିଜେ ହେବି; ବେଦମାର୍ଗାନୁସାରେ ମୋ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବି।

Verse 29

किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ଭୂତଳରେ ଗୋଟିଏ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କରିବି—ଯେପରି ଶରୀରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମମାତ୍ରେ କାମନା ଓ ଭୋଗଲାଲସାରେ ଚାଳିତ ନ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 30

एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्

ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ତପ କରିବି; ଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କରି ପରେ ଏହି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି।

Verse 31

यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्

ଯେ ଶରୀର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋ ପିତା ସ୍ୱୟଂ ଅଭିଲାଷ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଶରୀର ନେଇ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର କି ପ୍ରୟୋଜନ?

Verse 32

मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्

ମୋ ଯେ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସହଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କାମଭାବ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ସେ ତ ପୁଣ୍ୟସାଧନ ନୁହେଁ।

Verse 33

इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः

ଏପରି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା’ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ ବହେ।

Verse 34

अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्

ତାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ମନକୁ ନିୟମିତ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ପ୍ରତି ସେଠାକୁ ଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ—କହିଲେ।

Verse 35

वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्

ନିକଟରେ ବସିଥିଲେ ବଶିଷ୍ଠ—ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ସମୀପ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ହେ ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ର! ତୁମେ ସନ୍ଧ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ସେ ଦୃଢ଼ମନା ହୋଇ ତପସ୍ୟାର ସଙ୍କଳ୍ପ ଧାରଣ କରିଛି। ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ତପୋଦୀକ୍ଷା ଦିଅ।

Verse 37

मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୂର୍ବେ କାମାସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନମିଯାଉଥିଲା; ଏବଂ ସେ ଆପଣଙ୍କୁ, ମୋତେ ଓ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ କାମସ୍ପର୍ଶିତ ଭାବୁଥିଲା।

Verse 38

अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति

ସେଇ ଅଭୂତପୂର୍ବ କର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମନନ କରିଥିବା ସେ, ଏବେ ତୁମମାନଙ୍କ କାରଣରେ—ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରତି—ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 39

समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे

ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ମାନୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ, ସାଧ୍ବୀ ସତୀ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ; ତପ କରିବାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନାମକ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।

Verse 40

न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु

ହେ ପ୍ରିୟ, ଅନ୍ୟର ତପସ୍ୟାର ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଓ ଫଳ କେହି ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ମିଳିଛି ସେପରି କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ଇଷ୍ଟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।

Verse 41

इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्

ହେ ମୁନେ, ଏହି ରୂପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ନିଜର ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାର ନିୟମଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଶୈବ ତପୋମାର୍ଗକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 42

इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु

ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ଏହି ରୂପ ଦେଖିଥିବାରୁ ସେ ଏବେ କିଛି ନୂତନ ପାଇବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କର।

Verse 43

ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଦୟାଳୁ ବଶିଷ୍ଠ ମୋତେ ଏଭଳି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ। ‘ଯଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି ମୋତେ କହି ସେ ମୁନି ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 44

तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि

ସେଠାରେ ସେ ଶୁଭଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର ମାନସ ସରୋବର ସଦୃଶ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସରୋବର ଦେଖିଲେ। ପରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାହାର ତୀର ଧାରେ ଗମନ କରୁଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 45

तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा

ତୀରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେଇ ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ସେ କମଳ-ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସରୋବର ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ଯେପରି ପ୍ରଦୋଷକାଳେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାରେ ଆକାଶ ଝଲମଲ କରେ।

Verse 46

मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्

ମୁନି ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ଦେଖି, କୌତୁହଳରେ ଚାରିଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ବୃହଲ୍ଲୋହିତ’ ନାମକ ସରୋବର ଦେଖିଲେ।

Verse 47

चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्

ସେହି ପ୍ରାକାରରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଦେଖାଗଲା; ଏବଂ ସେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ପର୍ବତମାଳା ସହିତ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଭବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲା।

Verse 48

निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्

ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଭେଦି ଆଗକୁ ବହିଲା। ଯେପରି ହିମବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗା ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।

Verse 49

तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा

ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗ ନାମକ ପର୍ବତରେ ବସିଷ୍ଠ ବୃହଲ୍ଲୋହିତ ନଦୀତଟରୁ ଆସୁଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେତେବେଳେ ଆଦର ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 50

वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ କେଉଁ କାରଣରେ ଏହି ନିର୍ଜନ ପର୍ବତକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ କାହାର କନ୍ୟା, ଏବଂ ତୁମର ଆସଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?

Verse 51

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव

ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଯଦି ଏହା ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ତେବେ କହନ୍ତୁ। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ କିପରି ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ବିକାର ହେଲା?

Verse 52

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସେଇ ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ବିସ୍ମୟ ଓ ସଚେତନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 53

शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟବ୍ରତରେ ଦୀପ୍ତ, ଜଟାଧାରୀ, ସଂଯମରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦରପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କଲା, ତାପରେ ସେଇ ତପୋଧନଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 54

संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो

ସନ୍ଧ୍ୟା କହିଲା—“ହେ ବିଭୋ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆପଣ ଏହି ସିଦ୍ଧ ପର୍ବତକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାହା ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନରେ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ସିଦ୍ଧ ହେବ?”

Verse 55

तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता

“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜନ ପର୍ବତକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମିଛି ଏବଂ ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।”

Verse 56

यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते

ଯଦି ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ସହ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦିଅ। ମୋର ଏହି ଇଚ୍ଛା ଗୁହ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କାହାରି ଏ ବିଷୟରେ କିଛି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।

Verse 57

अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम

ତପସ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଭାବ ନ ଜାଣି ମୁଁ ଏହି ତପୋବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ଏବଂ ମୋର ମନ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 58

ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠ, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆଉ କିଛି ପଚାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 59

अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्

ତାକୁ ନିୟତାତ୍ମା ଓ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମୀ ଦେଖି, ଦକ୍ଷ—ମନରେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି—ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 60

वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯିଏ ପରମ ତେଜସ୍ବୀ, ପରମ ତପସ୍ବୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ପରମାରାଧ୍ୟ, ସେଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ମନରେ ଧାରଣ କର।

Verse 61

धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଏକମାତ୍ର ଆଦିକାରଣ ଯିଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଦ୍ୟ ସେଇ ଏକ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 62

मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः

ହେ ଶୁଭାନନେ! ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦେବେଶ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭଜ; ତାହାରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 63

ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु

‘ଓଁ ନମଃ ଶଙ୍କରାୟ’—ଶେଷରେ ‘ଓଁ’ ମୁଦ୍ରା ରଖି ନିରନ୍ତର ଜପ କର। ଏବେ ମୌନ-ତପସ୍ୟାର ଆରମ୍ଭବିଧି ମୁଁ କହୁଛି; ଶୁଣ।

Verse 64

स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः

ସ୍ନାନ ମୌନରେ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମୌନରେ ହର (ଶିବ) ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଉଭୟ ସମୟରେ କେବଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳାହାର ଗ୍ରହଣ କର—ପ୍ରଥମ ଓ ଷଷ୍ଠ କାଳରେ।

Verse 65

तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्

ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଷଷ୍ଠ ନିୟତ କାଳରେ, ଉପବାସରେ ପରାୟଣ ହେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଷଷ୍ଠ କାଳରେ ହିଁ କ୍ରିୟା (ଅନୁଷ୍ଠାନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 66

एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः

ହେ ଦେବି! ଏହିପରି ‘ମୌନତପ’ ନାମକ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରେ—ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ହିଁ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 67

एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति

ଏହିପରି ଚିତ୍ତକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି ଲୋକିକ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର। ସେ ତୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଅଚିରେ ତୋର ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରିବେ।

Verse 68

ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ବସି ସନ୍ଧ୍ୟା-ତପର କ୍ରିୟା କଲେ। ସେହି ବିଧିକୁ ଯଥାନ୍ୟାୟ (ତାଙ୍କୁ) କହିଦେଇ, ମୁନି ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।