सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body

Verse 1

नारद उवाच । मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा । चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्

ନାରଦ କହିଲେ—ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସତୀ ଯେତେବେଳେ ମୌନ ହେଲେ, ସେଠାରେ କି ଘଟିଲା? ହେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା), ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात । क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ନିଜ ପତି ଶିବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ମରଣ କରି ଦେବୀ ସତୀ ମୌନ ହେଲେ; ପ୍ରଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେ ହଠାତ୍ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ଭୂମିରେ ବସିଲେ।

Verse 3

जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः । दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्

ବିଧିମତେ ଆଚମନ କରି, ଶୁଚି ହୋଇ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଲଜ୍ଜାପୂର୍ବକ ଆବୃତ ରହି, ସତୀ ଚକ୍ଷୁ ନିମୀଳିଲେ; ପତିରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରି ସେ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 4

कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना । उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः

ତାପରେ ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ ସତୀ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ—ଏହି ଦୁଇ ବାୟୁକୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିର କଲେ; ଏବଂ ନାଭିଚକ୍ରରୁ ଉଦାନବାୟୁକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ।

Verse 5

हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती । अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा

ଶଂକରଙ୍କ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟା, ନିର୍ଦୋଷ ସତୀ ଚିତ୍ତକୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ପରେ ତାହାକୁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ, ସେଠାରୁ କଣ୍ଠରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ନେଇଗଲେ।

Verse 6

एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती । दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः

ଏଭଳି ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ଦେହକୁ ସହସା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସତୀ, ପ୍ରାଣନିୟମରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଧାରଣାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦଗ୍ଧ ହେଲା।

Verse 7

ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् । अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः

ତାପରେ ସତୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚରଣକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯୋଗମାର୍ଗରେ ନିବିଷ୍ଟ ଧୀ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 8

हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना । भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया

ସେ ଦେହର କଲ୍ମଷ ନଶିଯାଇଥିଲା; ସେ ତଦଗ୍ନିରେ ପତିତ ହେଲା। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେ ସେ ସହସା ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା।

Verse 9

तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा । हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः

ସେମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେହି କ୍ଷଣେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହା କୋଳାହଳ ଉଠିଲା। “ହା! ହା!” ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱନି ଦେବତାଦିଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା।

Verse 10

हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि । अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता

“ମୁଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ପରମ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ—ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି। କେଉଁ ଅତିଦୁଷ୍ଟ ସତୀଙ୍କୁ ପ୍ରକୋପିତ କଲା ଯେ ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ?”

Verse 11

अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत । चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः

ହାୟ! ଦକ୍ଷର ଏହି ମହା ଅନର୍ହତା ଓ ଆତ୍ମବିବେକହୀନତାକୁ ଦେଖ। ଯାହାଠାରୁ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ—ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ସେ ଏମିତି ମୋହରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 12

अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी । वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा

ହାୟ! ସେହି ଦିନ ମନସ୍ୱିନୀ ଦେବୀ ସତୀଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱିଧା ହେଲା। ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟା ଥିଲେ।

Verse 13

सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः । महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे

ଏହି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ—ଅସହିଷ୍ଣୁ ହୃଦୟବାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷୀ—ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ମହା ଅପକୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।

Verse 14

यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् । महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः

ତୁମେ ନିଜ ଦେହଜାତ, ଶିବଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ କନ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲ; ତେଣୁ ଶମ୍ଭୁଦ୍ୱେଷୀ ମହାନରକର ଘୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବ—ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ଅପରାଧଫଳ।

Verse 15

वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् । द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः

ସତୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ଦେଖି ଶିବଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଉଠି ଦାଉଁ ହେଲେ।

Verse 16

द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा । शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः

ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସମସ୍ତ ଗଣ କ୍ରୋଧରସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅତିମହାବଳୀ ସେବକ ଥିଲେ।

Verse 17

हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः । उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः

ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ସେହି ବୀର ନେତାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ‘ହା ହା’ କରି ହାହାକାର କଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ—“ଧିକ୍ ଧିକ୍! ନା, ଏହା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ!”

Verse 18

हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् । सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः

ସେହି ମହା ‘ହା ହା’ ହାହାକାରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗନ୍ତ ବ୍ୟାପିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟାକୁଳ ହେଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ମୁନିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 19

गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः । कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्

ସମସ୍ତ ଗଣ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ର ଉତ୍ତୋଳନ କଲେ। ଯୁଦ୍ଧ-ବାଦ୍ୟର କୋଳାହଳ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଝଲକରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗନ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଦେଇ, ପ୍ରଳୟ ସଦୃଶ ଦୃଶ୍ୟ ଘଟାଇଲେ।

Verse 20

शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः । शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः

ହେ ଦେବର୍ଷି, ସେଠାରେ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କେହି କେହି ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ପ୍ରାଣନାଶକ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଜ ମସ୍ତକ ଓ ମୁଖକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ କରୁଥିଲେ।

Verse 21

इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा । गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्

ଏଭଳି ସେହି ସମୟରେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ (ସତୀ) ସହିତ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କର ଦୁଇ ଅୟୁତ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ (ଭୟଙ୍କର) ଲାଗିଲା।

Verse 22

गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः । दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः

ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନାଶ ପରେ ଯେମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଆୟୁଧ ଉଠାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; କ୍ରୋଧିତ ଦକ୍ଷକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।

Verse 23

तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने

ହେ ମୁନେ! ସେମାନଙ୍କ ଧାଉଥିବା ବେଗ ଶୁଣି ଭଗବାନ ଭୃଗୁ, ଯଜ୍ଞଘାତକଙ୍କୁ ଘାତ କରୁଥିବା ଯଜୁଷ୍ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲେ।

Verse 24

हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः । ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः

ଭୃଗୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବାବେଳେ ମହାସୁରମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—‘ଋଭବ’ ନାମକ ପ୍ରବଳ ବୀରମାନେ, ସେଠାରେ ସହସ୍ରଶଃ।

Verse 25

तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर । अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ସେଠାରେ ପ୍ରମଥମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶସ୍ତ୍ରକୁ ଆୟୁଧ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଟ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ।

Verse 26

ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः । अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा

ସେଇ ମହାବୀର ଋଭୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଘାତ ପାଇ ପ୍ରମଥଗଣ ପୂର୍ବ ସହଜତା ହରାଇ, ପ୍ରତିପକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 27

एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् । शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्

ଏଭଳି ଶିବଗଣ ଶୀଘ୍ର ହତ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଲେ। ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ତାଙ୍କ ମହାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ଘଟଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 28

तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः । विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्

ତାହା ଦେଖି ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି—ମରୁଦ୍ଗଣ ସହ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ନିରବ ହୋଇଗଲେ।

Verse 29

केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः । उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः

ସେଠାରେ କେତେକେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଭାବ ବିଷୟରେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପରସ୍ପରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ।

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସତୀଖଣ୍ଡରେ, ସତ୍ୟୋପାଖ୍ୟାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଉପଦ୍ରବର ବର୍ଣ୍ଣନା’ ନାମକ ତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 31

एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः । ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने

ହେ ମୁନେ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ଯଜ୍ଞ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବିଘ୍ନଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା; ଶଙ୍କରଦ୍ରୋହୀ, ଦୁଷ୍ଟମନ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ’ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବାଧା ଜନ୍ମିଲା।