दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विधेरमितधीमतः । पप्रच्छ नारदः प्रीत्या विस्मितस्तं द्विजोत्तमः

ସୂତ କହିଲେ—ଅମିତ ବୁଦ୍ଧିଧାରୀ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ପ୍ରୀତି ଓ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ନାରଦ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । शिवं विहाय दक्षस्य सुरैर्यज्ञं हरिर्गतः । हेतुना केन तद् ब्रूहि यत्रावज्ञाऽ भवत्ततः

ନାରଦ କହିଲେ—ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ହରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ। ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କ ଅବଜ୍ଞା ହେଲା, ସେଠାକୁ ସେ କେଉଁ କାରଣରୁ ଗଲେ—ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 3

जानाति किं स शंभुं नो हरिः प्रलयविक्रमम् । रणं कथं च कृतवान् तद्गणैरबुधो यथा

ପ୍ରଳୟସମ ବିକ୍ରମ ଥିବା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ହରି କିପରି ଜାଣିପାରିବେ? ତେବେ ସେ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ସହ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ—ଅବୁଧ ଭଳି?

Verse 4

एष मे संशयो भूयांस्तं छिंधि करुणानिधे । चरितं ब्रूहि शंभोस्तु चित्तोत्साहकरं प्रभो

ମୋ ମନରେ ଏହି ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଛି; ହେ କରୁଣାନିଧି, ଏହାକୁ ଛେଦ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରଭୋ, ଚିତ୍ତକୁ ଉତ୍ସାହ ଓ ବଳ ଦେଇଥିବା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । द्विजवर्य शृणु प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः । यत्पृच्छते कुर्वतश्च सर्वसंशयहारकम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରୀତି-ଭକ୍ତିରେ ଶଶିମୌଳି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ ଶୁଣ। ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ଓ ତୁମେ କରୁଥିବା କର୍ମ—ଉଭୟର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଏହା ହରିବ।

Verse 6

दधीचस्य मुनेः शापाद्भ्रष्टज्ञानो हरिः पुरा । सामरो दक्षयज्ञं वै गतः क्षुवसहायकृत्

ଦଧୀଚି ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ୍ୟକ୍ ବିବେକ ହରାଇଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ, କ୍ଷୁବକୁ ସହାୟ କରି, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ।

Verse 7

नारद उवाच । किमर्थं शप्तवान्विष्णुं दधीचो मुनिसत्तमः । कोपाकारः कृतस्तस्य हरिणा तत्सहायिना

ନାରଦ କହିଲେ—ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଧୀଚି କେଉଁ କାରଣରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ? ଏବଂ ହରି ନିଜ ସହାୟ ସହିତ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କାହିଁକି କ୍ରୋଧଭାବ ଧାରଣ କଲେ?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । समुत्पन्नो महातेजा राजा क्षुव इति स्मृतः । अभून्मित्रं दधीचस्य मुनीन्द्रस्य महाप्रभोः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମହାତେଜସ୍ବୀ ‘କ୍ଷୁବ’ ନାମରେ ଏକ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ମହାପ୍ରଭୁ, ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ଦଧୀଚିଙ୍କର ମିତ୍ର ହେଲେ।

Verse 9

चिरात्तपःप्रसंगाद्वै वादः क्षुवदधीचयोः । महानर्थकरः ख्यातस्त्रिलोकेष्वभवत्पुरा

ବହୁ ପୂର୍ବେ ତପସ୍ୟାର ଦୀର୍ଘ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେତୁ କ୍ଷୁବ ଓ ମୁନି ଦଧୀଚିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଉଠିଲା। ସେହି କଳହ ମହା ଅନର୍ଥକାରକ ଭାବେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 10

तत्र त्रिवर्णतः श्रेष्ठो विप्र एव न संशयः । इति प्राह दधीचो हि शिवभक्तस्तु वेदवित्

ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣମଧ୍ୟରେ ବିପ୍ର (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏପରି ଶିବଭକ୍ତ ଓ ବେଦବିଦ୍ ଦଧୀଚି ମୁନି କହିଲେ।

Verse 11

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दधीचस्य महामुने । क्षुवः प्राहेति नृपतिः श्रीमदेन विमोहितः

ମହାମୁନି ଦଧୀଚିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀମତା ଓ ଗର୍ବରେ ମୋହିତ ରାଜା କ୍ଷୁବ ଏପରି କହିଲେ।

Verse 12

क्षुव उवाच । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः । तस्मान्नृपो वरिष्ठो हि वर्णाश्रमपतिः प्रभुः

କ୍ଷୁବ କହିଲେ—ରାଜା ଅଷ୍ଟ ଲୋକପାଳଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଦେହରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ରାଜା ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ଅଧିପତି ଓ ପ୍ରଭୁ।

Verse 13

सर्वदेवमयोराजा श्रुति प्राहेति तत्परा । महती देवता या सा सोहमेव ततो मुने

ଶ୍ରୁତି କହେ—ରାଜା ସର୍ବଦେବମୟ ଓ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ତତ୍ପର। ଏବଂ ସେଇ ମହାଦେବତା—ଯେ କେହି ହେଉ—ସେ ‘ସୋଽହମ୍’ (ମୁଁ ସେଇ ଶିବ), ହେ ମୁନି।

Verse 14

तस्माद्विप्राद्वरो राजा च्यवनेय विचार्यताम् । नावमंतव्य एवातः पूज्योऽहं सर्वथा त्वया

ଏହେତୁ, ହେ ଚ୍ୟବନପୁତ୍ର, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କର—ରାଜା ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ନିମ୍ନ। ତେଣୁ ମୋତେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସର୍ବପ୍ରକାରେ ତୁମେ ମୋତେ ପୂଜ୍ୟ କର।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा मतं तस्य क्षुवस्य मुनिसत्तमः । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं तं चुकोपातीव भार्गवः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—କ୍ଷୁବଙ୍କ ସେହି ମତ ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାର୍ଗବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; କାରଣ ତାହା ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଉଭୟଙ୍କ ବିରୋଧୀ ଥିଲା।

Verse 16

अथ क्रुद्धो महातेजा गौरवाच्चात्मनो मुने । अताडयत्क्षुवं मूर्ध्नि दधीचो वाममुष्टितः

ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଦଧୀଚି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ନିଜ ଆତ୍ମଗୌରବର ଭାରରେ ବାମ ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 17

वज्रेण तं च चिच्छेद दधीचं ताडितः क्षुवः । जगर्जातीव संक्रुद्धो ब्रह्मांडाधिपतिः कुधीः

ବଜ୍ରାଘାତରେ ଆହତ ହୋଇ କ୍ଷୁବ ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ଚିରିଦେଲା। କ୍ରୋଧରେ ବୁଦ୍ଧି ଆବୃତ ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଧିପତି ଉଗ୍ର ଭାବେ ଗର୍ଜିଲା।

Verse 18

पपात भूमौ निहतो तेन वज्रेण भार्गवः । शुक्रं सस्मार क्षुवकृद्भार्गवस्य कुलंधरः

ସେହି ବଜ୍ରରେ ନିହତ ହୋଇ ଭାର୍ଗବ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ତାପରେ ଭାର୍ଗବକୁଳବିନାଶକ କୁଲନ୍ଧର—କ୍ଷୁବକୃତ—ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ (ଆହ୍ୱାନ) କଲା।

Verse 19

शुक्रोथ संधयामास ताडितं च क्षुवेन तु । योगी दधीचस्य तदा देहमागत्य सद्रुतम्

ତାପରେ ଶୁକ୍ର, କ୍ଷୁଭୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଥିବାକୁ ତୁରନ୍ତ ସନ୍ଧାନ କରି ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଯୋଗୀ ଦଧୀଚି ନିଜ ଦେହ ସହ ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 20

संधाय पूर्ववद्देहं दधीचस्याह भार्गवः । शिवभक्ताग्रणीर्भृत्यं जयविद्याप्रवर्तकः

ଦଧୀଚଙ୍କ ଦେହକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସଂଧାନ କରି ଭାର୍ଗବ କହିଲେ—ଏ ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ନିଷ୍ଠାବାନ ସେବକ ଏବଂ ଜୟବିଦ୍ୟାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ।

Verse 21

शुक्र उवाच । दधीच तात संपूज्य शिवं सर्वेश्वरं प्रभुम् । महामृत्युंजयं मंत्रं श्रौतमग्र्यं वदामि ते

ଶୁକ୍ର କହିଲେ—ତାତ ଦଧୀଚ! ସର୍ବେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରୌତମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ର୍ୟ ମହାମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର କହୁଛି।

Verse 22

त्र्यम्बकं यजामहे त्रैलोक्यं पितरं प्रभुम् । त्रिमंडलस्य पितरं त्रिगुणस्य महेश्वरम्

ଆମେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କୁ ଯଜୁଛୁ—ତ୍ରିଲୋକର ପିତା ଓ ପ୍ରଭୁ; ତ୍ରିମଣ୍ଡଳର ପିତା ଏବଂ ତ୍ରିଗୁଣର ଅଧୀଶ୍ୱର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ।

Verse 23

त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः । त्रिदिवस्य त्रिबाहोश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः

ସେ ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତ୍ରିବହ୍ନିର ସ୍ୱରୂପ; ସର୍ବତ୍ର ତ୍ରିଧା ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ। ସେ ତ୍ରିଦିବର ଅଧିପତି, ତ୍ରିବାହୁ; ସର୍ବତ୍ର ତ୍ରିରୂପେ ସ୍ଥିତ।

Verse 24

त्रिदेवस्य महादेवस्सुगंधि पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वभूतेषु सर्वत्र त्रिगुणेषु कृतौ यथा

ମହାଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ପରମ ଅଧିପତି; ସେ ସୁଗନ୍ଧମୟ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି-କଲ୍ୟାଣ ବର୍ଦ୍ଧକ। ସେ ସର୍ବଭୂତରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ତ୍ରିଗୁଣରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠିତ—ଯେପରି ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟିରେ ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 25

इन्द्रियेषु तथान्येषु देवेषु च गणेषु च । पुष्पे सुगंधिवत्सूरस्सुगंधिममरेश्वरः

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସତ୍ତାମାନଙ୍କରେ—ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ବିରାଜିତ। ଯେପରି ପୁଷ୍ପରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହେ, ସେପରି ଅମରମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ତେଜୋମୟ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାରରୂପ ସୁଗନ୍ଧ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 26

पुष्टिश्च प्रकृतेर्यस्मात्पुरुषाद्वै द्विजोत्तम । महदादिविशेषांतविकल्पश्चापि सुव्रत

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ପୁରୁଷରୁ ହିଁ ପ୍ରକୃତିର ବିକାଶ ଓ ପୁଷ୍ଟି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ମହତ୍‌ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଭେଦ-ପରମ୍ପରା, ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ କ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ସୁବ୍ରତ।

Verse 27

विष्णोः पितामहस्यापि मुनीनां च महामुने । इन्द्रियस्य च देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्द्धनः

ହେ ମହାମୁନି, ବିଷ୍ଣୁ, ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା), ମୁନିମାନେ, ଦେବମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁଷ୍ଟି ଓ ବଳ ବଢ଼ାଇବାଳା। ତେଣୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତଙ୍କ କଲ୍ୟାଣବର୍ଦ୍ଧକ।

Verse 28

तं देवममृतं रुद्रं कर्मणा तपसापि वा । स्वाध्यायेन च योगेन ध्यानेन च प्रजापते

ହେ ପ୍ରଜାପତି, ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଅମୃତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ତପ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରି ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରାଯାଏ।

Verse 29

सत्येनान्येन सूक्ष्माग्रान्मृत्युपाशाद्भवः स्वयम् । वंधमोक्षकरो यस्मादुर्वारुकमिव प्रभुः

ସତ୍ୟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତଃଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭବ (ଶ୍ରୀଶିବ) ସ୍ୱୟଂ ଦେହୀକୁ ମୃତ୍ୟୁପାଶରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; କାରଣ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ଦାତା—ପକ୍କା ଉର୍ବାରୁକ ଲତାରୁ ସହଜେ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ ପରି।

Verse 30

मृतसंजीवनीमन्त्रो मम सर्वोत्तमः स्मृतः । एवं जपपरः प्रीत्या नियमेन शिवं स्मरन्

‘ମୃତସଂଜୀବନୀ’ ମନ୍ତ୍ର ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତେଣୁ ନିୟମ ପାଳନ କରି ପ୍ରେମରେ ଜପରେ ନିରତ ହୋଇ ସଦା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

जप्त्वा हुत्वाभिमंत्र्यैव जलं पिब दिवानिशम् । शिवस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं क्वचित्

ଜପ ଓ ହୋମ କରି, ମନ୍ତ୍ରରେ ଜଳକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ଦିନରାତି ପିଅ। ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନାହିଁ।

Verse 32

कृत्वा न्यासादिकं सर्वं संपूज्य विधिवच्छिवम् । संविधायेदं निर्व्यग्रश्शंकरं भक्तवत्सलम्

ନ୍ୟାସ ଆଦି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବକ୍ରିୟା କରି, ବିଧିମତେ ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କର। ପରେ ନିର୍ବ୍ୟଗ୍ର ମନରେ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କର।

Verse 33

ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा जपन्मनुम् । सिद्ध मन्त्रो भवेद्धीमान् यावच्छंभुप्रभावतः

ଏବେ ମୁଁ ଏହାର ଧ୍ୟାନ କହୁଛି। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପା-ପ୍ରଭାବରୁ।

Verse 34

हस्तांभोजयुगस्थकुंभयुगलादुद्धृत्यतोयं शिरस्सिंचंतं करयोर्युगेन दधतं स्वांकेभकुंभौ करौ । अक्षस्रङ्मृगहस्तमंबुजगतं मूर्द्धस्थचन्द्रस्रवत्पीयूषार्द्रतनुं भजे सगिरिजं त्र्यक्षं च मृत्युंजयम्

ମୁଁ ଗିରିଜାସହିତ ତ୍ରିନେତ୍ର ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଶିବଙ୍କୁ ଭଜେ—ଯିଏ ଦୁଇ ପଦ୍ମହସ୍ତରେ ଦୁଇ କୁମ୍ଭ ଉଠାଇ ନିଜ ଶିର ଉପରେ ଜଳ ସିଞ୍ଚନ କରି ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ଅଙ୍କସ୍ଥ କୁମ୍ଭ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଅକ୍ଷମାଳା, ସ୍ରକ୍ ଓ ମୃଗ ଧାରି ପଦ୍ମାସନସ୍ଥ, ଏବଂ ଶିରସ୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତରେ ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ସିକ୍ତ।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । उपदिश्येति शुक्रः स्वं दधीचिं मुनिसत्तमम् । स्वस्थानमगमत्तात संस्मरञ् शंकरं प्रभुम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ତାତ! ଏଭଳି ଭାବେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଶୁକ୍ର ଶଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दधीचो हि महामुनिः । वनं जगाम तपसे महाप्रीत्या शिवं स्मरन्

ତାଙ୍କର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ମହାମୁନି ଦଧୀଚି, ମହାପ୍ରୀତିରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 37

तत्र गत्वा विधानेन महामृत्युंजयाभिधम् । तं मनुं प्रजपन् प्रीत्या तपस्तेपे शिवं स्मरन्

ସେଠାକୁ ଯାଇ ବିଧିମତେ ‘ମହାମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ’ ନାମକ ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରେମରେ ଜପ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयसतीखंडे क्षुवदधीचवादवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସତୀଖଣ୍ଡରେ ‘କ୍ଷୁବ ଓ ଦଧୀଚିଙ୍କ ସମ୍ବାଦବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 39

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा तज्जपाद्भक्तवत्सलः । आविर्बभूव पुरतस्तस्य प्रीत्या महामुने

ତେବେ ଶମ୍ଭୁ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହେଲେ; ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ସେ ଜପରେ ଦ୍ରବିତ ହୋଇ—ହେ ମହାମୁନି—ପ୍ରୀତିବଶେ ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆବିର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 40

तं दृष्ट्वा स्वप्रभुं शंभुं स मुमोद मुनीश्वरः । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या तुष्टाव सुकृतांजलिः

ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନୀଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବିଧିପୂର୍ବକ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ସୁଶୋଭିତ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 41

अथ प्रीत्या शिवस्तात प्रसन्नश्च्यावनिं मुने । वरं ब्रूहीति स प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

ତାପରେ ପ୍ରୀତିବଶେ ଭଗବାନ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ହେ ମୁନି, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବର କୁହ; ଯାହା ଇଚ୍ଛା ମାଗ।”

Verse 42

तच्छुत्वा शंभुवचनं दधीचो भक्तसत्तमः । सांजलिर्नतकः प्राह शंकरं भक्तवत्सलम्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭକ୍ତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଧୀଚି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ନତମସ୍ତକ ହୋଇ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 43

दधीच उवाच । देवदेव महादेव मह्यं देहि वरत्रयम् । वज्रास्थित्वादवध्यत्वमदीनत्वं हि सर्वतः

ଦଧୀଚ କହିଲେ— “ଦେବଦେବ ମହାଦେବ! ମୋତେ ତିନିଟି ବର ଦିଅ— ମୋର ଅସ୍ଥି ବଜ୍ରସମ ଦୃଢ଼ ହେଉ, ମୁଁ ଅବଧ୍ୟ ରହିଉ, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଦୀନତା କିମ୍ବା ଅସହାୟତା ମୋତେ ନ ଛୁଅ।”

Verse 44

ब्रह्मोवाच । तदुक्तवचनं श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः । वरत्रयं ददौ तस्मै दधीचाय तथास्त्विति

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେହି କଥା ଶୁଣି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଋଷି ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ତିନୋଟି ବର ଦେଇ “ତଥାସ୍ତୁ” କହିଲେ।

Verse 45

वरत्रयं शिवात्प्राप्य सानंदश्च महामुनिः । क्षुवस्थानं जगामाशु वेदमार्गे प्रतिष्ठितः

ଶିବଙ୍କଠାରୁ ତିନି ପବିତ୍ର ବର ପାଇ ମହାମୁନି ଦଧୀଚି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ବେଦମାର୍ଗରେ ଦୃଢ଼ ରହି ସେ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୁବଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । प्राप्यावध्यत्वमुग्रात्स वज्रास्थित्वमदीनताम् । अताडयच्च राजेन्द्रं पादमूलेन मूर्द्धनि

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେହି ଉଗ୍ର (ଶିବ) ଠାରୁ ଅବଧ୍ୟତା, ବଜ୍ରସଦୃଶ ଦୃଢ଼ ଦେହ ଓ ଅଚଳ ନିର୍ଭୟତା ପାଇ, ସେ ରାଜାଧିରାଜଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପାଦତଳରେ ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 47

क्षुवो दधीचं वज्रेण जघानोरस्यथो नृपः । क्रोधं कृत्वा विशेषेण विष्णुगौरवगर्वितः

ହେ ନୃପ! ତାପରେ କ୍ଷୁବ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୌରବରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ—ବିଶେଷ କ୍ରୋଧ କରି, ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଦଧୀଚିଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 48

नाभून्नाशाय तद्वज्रं दधीचस्य महात्मनः । प्रभावात्परमेशस्य धातृपुत्रो विसिस्मिये

ମହାତ୍ମା ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ଜନ୍ମିତ ସେଇ ବଜ୍ର ନାଶ କରିପାରିଲା ନାହିଁ—ଏହା ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଧାତୃପୁତ୍ର ବିସ୍ମିତ ହେଲା।

Verse 49

दृष्ट्वाप्यवध्यत्वमदीनतां च वज्रस्य चात्यंतपरप्रभावम् । क्षुवो दधीचस्य मुनीश्वरस्य विसिस्मिये चेतसि धातृपुत्रः

ମୁନୀଶ୍ୱର ଦଧୀଚିଙ୍କ ଅବଧ୍ୟତା ଓ ଅଦୀନ ଅଚଳତା, ଏବଂ ବଜ୍ରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ପରାକ୍ରମ ଦେଖିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଧାତୃପୁତ୍ର ମନେ ମନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲା।

Verse 50

आराधयामास हरिं मुकुन्दमिन्द्रानुजं काननमाशु गत्वा । प्रपन्नपालश्च पराजितो हि दधीचमृत्युंजयसेवकेन

ସେ ଶୀଘ୍ର କାନନକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଜ ହରି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା। କିନ୍ତୁ ‘ଶରଣାଗତ-ପାଳକ’ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ-ସେବକ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲା।

Verse 51

पूजया तस्य सन्तुष्टो भगवान् मधुसूदनः । प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः

ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନ—ଗରୁଡଧ୍ୱଜ—ତାହାକୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 52

दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्

ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରିୟ ଓ ଯଥୋଚିତ ବାକ୍ୟରେ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 53

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुतं देवमजेयमीशम् । विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବାଧିପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ଅଜେୟ ଈଶ୍ୱରଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ନିହାରି ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଜନାର୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ନିଜ ନିବେଦନ ଜଣାଇଲେ।

Verse 54

राजोवाच । भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद्दधीच इति विश्रुतः । धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଦଧୀଚ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମବେତ୍ତା, ବିନୀତଚିତ୍ତ, ଏବଂ ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋର ସଖା ଥିଲେ।

Verse 55

अवध्यस्सर्वदा सर्वैश्शंकरस्य प्रभावतः । तमाराध्य महादेवं मृत्युंजयमनामयम्

ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଧ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ନିରାମୟ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କର।

Verse 56

सावज्ञं वामपादेन मम मूर्ध्नि सदस्यपि । ताडयामास वेगेन स दधीचो महातपाः

ସଭାରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାତପସ୍ବୀ ଦଧୀଚ ଅବଜ୍ଞାଭାବରେ ନିଜ ବାମ ପାଦଦ୍ୱାରା ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଗରେ ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 57

उवाच तं च गर्वेण न बिभेमीति सर्वतः । मृत्युंजयाप्त सुवरो गर्वितो ह्यतुलं हरिः

ସେ ଗର୍ବରେ ତାହାକୁ କହିଲା—“ମୁଁ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଭୟ କରେନି।” ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ପାଇ ସେ ଅତୁଳ ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ହେଲା।

Verse 58

ब्रह्मोवाच । अथ ज्ञात्वा दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः । सस्मारास्य महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତାପରେ ମହାତ୍ମା ଦଧୀଚି ଅବଧ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ହରି ମହେଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅତୁଳ ପ୍ରଭାବ ଓ ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 59

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह क्षुवं विधिसुतं द्रुतम् । विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमण्वपि कुत्रचित्

ଏପରି ସ୍ମରଣ କରି ହରି ବିଧିପୁତ୍ର କ୍ଷୁବଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ— “ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅଣୁମାତ୍ର ଭୟ ନାହିଁ।”

Verse 60

विशेषाद्रुद्रभक्तानां भयं नास्ति च भूपते । दुःखं करोति विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे

ହେ ଭୂପତେ, ବିଶେଷକରି ରୁଦ୍ରଭକ୍ତମାନଙ୍କର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୋ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଉପରେ ଶାପ ଘଟିବା ପାଇଁ ଏହି ବିପ୍ରକୁ ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଉଛି।

Verse 61

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरेश्वरात् । विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च

ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାହାର ଶାପରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ସୁରେଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତରେ ମୋର ବିନାଶ ହେବ; ପୁନଃ ମୋର ପୁନରୁତ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।

Verse 62

तस्मात्समेत्य राजेन्द्र सर्वयज्ञो न भूयते । करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते

ଏହେତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧ ହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଦଧୀଚଙ୍କ ଉପରେ ତୁମର ବିଜୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଯତ୍ନ କରିବି।

Verse 63

श्रुत्वा वाक्यं क्षुवः प्राह तथास्त्विति हरेर्नृपः । तस्थौ तत्रैव तत्प्रीत्या तत्कामोत्सुकमानसः

ସେ କଥା ଶୁଣି ହରିଭକ୍ତ ରାଜା କ୍ଷୁବ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ।” ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତି ହୋଇ ସେ ତାହିଁଠାରେ ରହିଲେ; ତାଙ୍କ ମନ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲା।