विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कृत्वा दक्षस्तुतादानं यौतकं विविधं ददौ । हराय सुप्रसन्नश्च द्विजेभ्यो विविधं धनम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସ୍ତୁତି ଓ ଦାନବିଧି ସମାପ୍ତ କରି ଦକ୍ଷ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯୌତକ ଦେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାନା ଉପହାର ଅର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ବିଭିନ୍ନ ଧନ ବଣ୍ଟନ କଲେ।

Verse 2

अथ शंभु मुदागत्य समुत्थाय कृतांजलिः । सार्द्धं कमलया चेदमुवाच गरुडध्वजः

ତେବେ ଶମ୍ଭୁ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁ ଉଠି, କରଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି, କମଳା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 3

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । त्वं पिता जगतां तात सती माताखिलस्य च

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ମହାଦେବ, ହେ କରୁଣାସାଗର ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ହେ ତାତ; ଏବଂ ସତୀ ନିଶ୍ଚୟ ଅଖିଳର ମାତା।

Verse 4

युवां लीलावतारौ द्वे सतां क्षेमाय सर्वदा । खलानां निग्रहार्थाय श्रुतिरेषा सनातनी

ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଲୀଳାବତାରର ଯୁଗଳ—ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କ କ୍ଷେମ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ; ଏହା ଶ୍ରୁତିର ସନାତନ ଶିକ୍ଷା।

Verse 5

स्निग्धनीलांजनश्यामशोभया शोभसे हर । दाक्षायण्या यथा चाहं प्रतिलोमेन पद्मया

ହେ ହର! ସ୍ନିଗ୍ଧ ନୀଳାଞ୍ଜନ-ଶ୍ୟାମ ଶୋଭାରେ ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଯେପରି ମୁଁ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ପ୍ରତିଲୋମରେ ପଦ୍ମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦୀପ୍ତ।

Verse 6

देवानां वा नृणां रक्षां कुरु सत्याऽनया सताम् । संसारसारिणां शम्भो मंगलं सर्वदा तथा

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ସତୀଙ୍କ ଏହି ସତ୍ୟବଚନ/ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ଏବଂ ସଂସାରପଥର ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସଦା ମଙ୍ଗଳ-କଲ୍ୟାଣ ଦିଅ।

Verse 7

य एनां साभिलाषो वै दृष्ट्वा श्रुत्वाथवा भवेत् । तं हन्यास्सर्वभूतेश विज्ञप्तिरिति मे प्रभो

ହେ ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୋ! ଯେ କେହି ତାକୁ ଦେଖି କିମ୍ବା କେବଳ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଆପଣ ବଧ କରନ୍ତୁ—ଏହି ମୋର ବିନତି।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्विहस्य परमेश्वरः । एवमस्त्विति सर्वज्ञः प्रोवाच मधुसूदनम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ହସିଲେ। ସର୍ବଜ୍ଞ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ—“ଏବମସ୍ତୁ, ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 9

स्वस्थानं हरिरागत्य स्थित आसीन्मुनीश्वर । उत्सवं कारयामास जुगोप चरितं च तत्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ଆସି ସେଠାରେ ରହିଲେ; ସେ ଉତ୍ସବ କରାଇଲେ ଏବଂ ସେ ସମଗ୍ର ଘଟଣାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିଲେ।

Verse 10

अहं देवीं समागत्य गृह्योक्तविधिनाऽखिलम् । अग्निकार्यं यथोद्दिष्टमकार्षं च सुविस्तरम्

ଦେବୀଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ ମୁଁ ଗୃହ୍ୟପରମ୍ପରାରେ କହିଥିବା ବିଧିଅନୁସାରେ, ଯଥାନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିସ୍ତାରରେ କରିଲି।

Verse 11

ततश्शिवा शिवश्चैव यथाविधि प्रहृष्टवत् । अग्नेः प्रदक्षिणं चक्रे मदाचार्यद्विजाज्ञया

ତାପରେ ଶିବା (ସତୀ) ଓ ଶିବ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବିଧିଅନୁସାରେ, ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।

Verse 12

तदा महोत्सवस्तत्राद्भुतोभूद्द्विजसत्तम । सर्वेषां सुखदं वाद्यं गीतनृत्यपुरस्सरम्

ତେବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ମହୋତ୍ସବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ମଙ୍ଗଳ ବାଦ୍ୟ ନିନାଦିତ ହେଲା, ଆଗରେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଚାଲିଲା।

Verse 13

तदानीमद्भुतं तत्र चरितं समभूदति । सुविस्मयकरं तात तच्छृणु त्वं वदामि ते

ସେହି ସମୟରେ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଏକ ଚରିତ୍ର ଘଟିଲା, ଯାହା ମହା ବିସ୍ମୟକର। ହେ ପ୍ରିୟ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 14

दुर्ज्ञेया शांभवी माया तया संमोहितं जगत् । सचराचरमत्यंतं सदेवासुरमानुषम्

ଶିବଙ୍କ ଶାମ୍ଭବୀ ମାୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ। ସେହି ମାୟାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଚରାଚର ସବୁ, ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ ହୁଏ।

Verse 15

योऽहं शंभुं मोहयितुं पुरैच्छं कपटेन ह । मां च तं शंकरस्तात मोहयामास लीलया

ମୁଁ ଯେ ପୂର୍ବେ କପଟରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲି, ସେଇ ଶଙ୍କର, ହେ ପ୍ରିୟ, ନିଜ ଲୀଳାରେ ମୋତେ ହିଁ ସହଜରେ ମୋହିତ କଲେ।

Verse 16

इच्छेत्परापकारं यस्स तस्यैव भवेद्ध्रुवम् । इति मत्वाऽपकारं नो कुर्यादन्यस्य पूरुषः

ଯେ ଅନ୍ୟର ଅପକାର ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଇ ଅପକାର ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ଉପରେ ଫେରିଆସେ। ଏହା ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ କାହାରି ଅନିଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 17

प्रदक्षिणां प्रकुर्वंत्या वह्नेस्सत्याः पदद्वयम् । आविर्बभूव वसनात्तदद्राक्षमहं मुने

ହେ ମୁନେ, ସତୀ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପଦଚିହ୍ନ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା—ଏହା ମୁଁ ନିଜେ ଦେଖିଲି।

Verse 18

मदनाविष्टचेताश्च भूत्वांगानि व्यलोकयम् । अहं सत्या द्विजश्रेष्ठ शिवमायाविमोहितः

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ—ସତୀ—ମଦନ (କାମ) ଆବିଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲି; ଏଭଳି ମୁଁ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହେଲି।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीविवाहशिवलीलावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ସତୀବିବାହରେ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟଲୀଳାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଊନବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 20

अहमेवं तथा दृष्ट्वा दक्षजां च पतिव्रताम् । स्मराविष्टमना वक्त्रं द्रष्टुकामोभवं मुने

ହେ ମୁନେ! ଏଭଳି ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ସେହି ପତିବ୍ରତାକୁ ଦେଖି ମୋ ମନ ସ୍ମରଦେବରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଦର୍ଶନ ଚାହିଲି।

Verse 21

न शंभोर्लज्जया वक्त्रं प्रत्यक्षं च विलोकितम् । न च सा लज्जयाविष्टा करोति प्रगटं मुखम्

ଲଜ୍ଜାରେ ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁଖକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦେଖିଲା ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ନିଜ ମୁଖ ପ୍ରକଟ କଲା ନାହିଁ।

Verse 22

ततस्तद्दर्शनार्थाय सदुपायं विचारयन् । धूम्रघोरेण कामार्तोऽकार्षं तच्च ततः परम्

ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, କାମାତୁର ହୋଇ ମୁଁ ଧୂମ୍ରଘୋର ଉପାୟ କଲି ।

Verse 23

आर्द्रेंधनानि भूरीणि क्षिप्त्वा तत्र विभावसौ । स्वल्पाज्याहुतिविन्यासादार्द्रद्रव्योद्भवस्तथा

ଅଗ୍ନିରେ ବହୁତ ଓଦା କାଠ ପକାଇ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଓଦା ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଧୂଆଁ ବାହାରିଲା ।

Verse 24

प्रादुर्भूतस्ततो धूमो भूयांस्तत्र समंततः । तादृग् येन तमो भूतं वेदीभूमिविनिर्मितम्

ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଚାରିଆଡ଼େ ଏତେ ଅଧିକ ଧୂଆଁ ପ୍ରକଟ ହେଲା ଯେଉଁଥିରେ ବେଦୀର ଭୂମି ଅନ୍ଧକାରମୟ ହୋଇଗଲା ।

Verse 25

ततो धूमाकुले नेत्रे महेशः परमेश्वरः । हस्ताभ्यां छादयामास बहुलीलाकरः प्रभुः

ସେତେବେଳେ ଧୂଆଁରେ ବ୍ୟାକୁଳ ନେତ୍ର ଥିବା ପରମେଶ୍ୱର ମହେଶ, ଯିଏ ଅନେକ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ନିଜ ଦୁଇ ହାତରେ ଆଖିକୁ ଢାଙ୍କି ଦେଲେ ।

Verse 26

ततो वस्त्रं समुत्क्षिप्य सतीवक्त्रमहं मुने । अवेक्षं किल कामार्तः प्रहृष्टेनांतरात्मना

ହେ ମୁନି! ସେତେବେଳେ ବସ୍ତ୍ର ହଟାଇ ମୁଁ ସତୀଙ୍କ ମୁଖ ଦର୍ଶନ କଲି; କାମାତୁର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲା ।

Verse 27

मुहुर्मुहुरहं तात पश्यामि स्म सतीमुखम् । अथेन्द्रियविकारं च प्राप्तवानस्मि सोऽवशः

ହେ ତାତ, ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ସତୀଙ୍କ ମୁଖ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲି; ତାପରେ ଅବଶ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକାର ମୋତେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ହେଲା।

Verse 28

मम रेतः प्रचस्कंद ततस्तद्वीक्षणाद्द्रुतम् । चतुर्बिन्दुमित भूमौ तुषारचयसंनिभम्

“ମୋର ରେତଃ ସ୍ଖଲିତ ହେଲା; ତାହାକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଘନ ହୋଇଗଲା। ପୃଥିବୀରେ ସେ ଚାରି ବିନ୍ଦୁ ପରିମାଣ ହୋଇ ତୁଷାରର ଢେର ପରି ଦିଶିଲା।”

Verse 29

ततोहं शंकितो मौनी तत्क्षणं विस्मितो मुने । आच्छादयेस्म तद्रेतो यथा कश्चिद्बुबोध न

ତାପରେ ମୁଁ, ମୌନୀ ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶଙ୍କିତ ହେଲି ଏବଂ ସେଇ କ୍ଷଣରେ, ହେ ମୁନେ, ବିସ୍ମିତ ମଧ୍ୟ ହେଲି। କେହି ଜାଣିନପାରୁ ଭାବି ମୁଁ ସେ ରେତଃକୁ ଢାକିଦେଲି।

Verse 30

अथ तद्भगवाञ्छंभुर्ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । रेतोवस्कंदनात्तस्य कोपादेतदुवाच ह

ତେବେ ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାହା ଜାଣି, ସେହି ରେତୋବିସର୍ଜନ ହେତୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 31

रुद्र उवाच । किमेतद्विहितं पाप त्वया कर्म विगर्हितम् । विवाहे मम कांताया वक्त्रं दृष्टं न रागतः

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ପାପୀ! ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ କଲ? ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ବିବାହବେଳେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ମୁଖକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନୁହେଁ, କାମଭାବରେ ଦେଖିଲ।

Verse 32

त्वं वेत्सि शंकरेणैतत्कर्म ज्ञातं न किंचन । त्रैलोक्येपि न मेऽज्ञातं गूढं तस्मात्कथं विधे

ତୁମେ ଜାଣ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏହି କର୍ମ ଜଣା—ତାଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନୁହେଁ। ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ଗୁପ୍ତ କଥା ଅଜଣା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ହେ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)! ତୁମ ପାଖରେ ଏହା କିପରି ଅଜଣା ରହିବ?

Verse 33

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु जंगमं स्थावरं तथा । तस्याहं मध्यगो मूढ तैलं यद्वत्तिलांति कम्

ତିନି ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି—ଜଙ୍ଗମ କିମ୍ବା ସ୍ଥାବର—ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ, ଏହି ମୂଢ଼, ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ତେଲ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रिय विष्णुर्मां तदा विष्णुवचः स्मरन् । इयेष हंतुं ब्रह्माणं शूलमुद्यम्य शंकरः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏପରି କହି ପ୍ରିୟ ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ ବିଷ୍ଣୁବଚନ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ। ତାପରେ ଶଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 35

शभुंनोद्यमिते शूले मां च हंतुं द्विजोत्तम । मरीचिप्रमुखास्ते वै हाहाकारं च चक्रिरे

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଶମ୍ଭୁ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇଲେ, ମରୀଚି ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଭୟରେ ହାହାକାର କଲେ।

Verse 36

ततो देवगणास्सर्वे मुनयश्चाखिलास्तथा । तुष्टुवुश्शंकरं तत्र प्रज्वलंतं भयातुराः

ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ମୁନି ଭୟାତୁର ହୋଇ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 37

देवा ऊचुः । देव देव महादेव शरणागतवत्सल । ब्रह्माणं रक्ष रक्षेश कृपां कुरु महेश्वर

ଦେବମାନେ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ଶରଣାଗତବତ୍ସଲ! ହେ ରକ୍ଷେଶ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ହେ ମହେଶ୍ୱର, କୃପା କର।

Verse 38

जगत्पिता महेश त्वं जगन्माता सती मता । हरिब्रह्मादयस्सर्वे तव दासास्सुरप्रभो

ହେ ମହେଶ, ତୁମେ ଜଗତ୍ପିତା; ସତୀ ଜଗନ୍ମାତା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ହେ ସୁରପ୍ରଭୋ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତେ ତୁମର ଦାସ।

Verse 39

अद्भुताकृतिलीलस्त्वं तव मायाद्भुता प्रभो । तया विमोहितं सर्वं विना त्वद्भक्तिमीश्वर

ହେ ପ୍ରଭୋ, ତୁମର ଲୀଳା ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତିର; ତୁମର ମାୟା ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ। ହେ ଈଶ୍ୱର, ସେଇ ମାୟାରେ ସମସ୍ତେ ବିମୋହିତ—ତୁମ ଭକ୍ତି ଥିବାମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुतरं दीना निर्जरा मुनयश्च ते । तुष्टुवुर्देवदेवेशं क्रोधाविष्टं महेश्वरम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀନ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦେବଗଣ ଓ ମୁନିମାନେ, କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଦେବଦେବେଶ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 41

दक्षो मैवं मैवमिति पाणिमुद्यम्य शंकितः । वारयामास भूतेशं क्षिप्रमेत्य पुरोगतः

ଶଙ୍କିତ ଦକ୍ଷ ଶୀଘ୍ରେ ଆଗକୁ ଯାଇ ଭୂତେଶ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା। ହାତ ଉଠାଇ—“ଏମିତି କରନି, ଏମିତି କରନି” ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।

Verse 42

अथाग्रे संगतं वीक्ष्य तदा दक्षं महेश्वरः । प्रत्युवाचाप्रियमिदं संस्मरन्प्रार्थनां हरेः

ତେବେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦକ୍ଷକୁ ଦେଖି ମହେଶ୍ୱର—ହରିଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରାର୍ଥନା ସ୍ମରଣ କରି—ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗିବା ପରି କଥା କହିଲେ।

Verse 43

महेश्वर उवाच । विष्णुना मेतिभक्तेन यदिदानीमुदीरितम् । मयाप्यंगीकृतं कर्तुं तदिहैव प्रजापते

ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାପତି! ମୋର ଅତିଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ଯାହା ଏମାତ୍ର କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅଙ୍ଗୀକାର କରୁଛି; ଏଠିଏ ତାହା କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ କରିବି।

Verse 44

सतीं यस्याभिलाषस्सन् वीक्षेत वध तं प्रभो । इति विष्णुवचस्सत्यं विधिं हत्वा करोम्यहम्

‘ହେ ପ୍ରଭୋ! ସତୀଙ୍କୁ କାମନାରେ ଯେ କେହି ଦେଖିବ, ତାକୁ ବଧ କର।’—ଏହି ବିଷ୍ଣୁବଚନକୁ ସତ୍ୟ ମାନି, ମୁଁ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ବଧ କରି ଏହା କରିବି।

Verse 45

साभिलाषः कथं ब्रह्मा सतीं समवलोकयत् । अभवत्त्यक्तरेतास्तु ततो हन्मि कृतागसम्

କାମନା ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ସତୀଙ୍କୁ କିପରି ଦେଖିଲେ? ରେତସ୍-ତ୍ୟାଗ ଅବସ୍ଥାରେ ପତିତ ହୋଇ ସେ ଅପରାଧୀ ହେଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ପାପୀକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବି।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति देवेश महेशे क्रोधसंकुले । चकंपिरे जनाः सर्वे सदेवमुनिमानुषाः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦେବେଶ ମହେଶ କ୍ରୋଧସଙ୍କୁଳ ହୋଇ ଏପରି କହିବା ସହିତ ଦେବ, ମୁନି ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହ ସମସ୍ତେ କମ୍ପିତ ହେଲେ।

Verse 47

हाहाकारो महानासीदौदासीन्यं च सर्वशः । अभूवम्बिकलोऽतीव तदाहं तद्विमोहकः

ତାପରେ ମହା ହାହାକାର ଉଠିଲା ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଗଭୀର ନିରାଶା ବ୍ୟାପିଲା। ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚଳିତ ଓ ବିମୋହିତ ହେଲି।

Verse 48

अथ विष्णुर्महेशातिप्रियः कार्यविचक्षणः । तमेवंवादिनं रुद्रं तुष्टाव प्रणतस्सुधीः

ତାପରେ ମହେଶଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଚକ୍ଷଣ ବିଷ୍ଣୁ, ସୁଧୀ ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏପରି କହିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 49

स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैश्शंकरं भक्तवत्सलम् । इदमूचे वारयंस्तं क्षिप्रं भूत्वा पुरस्सरः

ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି, ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 50

विष्णुरुवाच । विधिन्न जहि भूतेश स्रष्टारं जगतां प्रभुम् । अयं शरणगस्तेद्य शरणागतवत्सलः

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ହେ ଭୂତେଶ! ବିଧି, ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନି। ଆଜି ସେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଶରଣାଗତବତ୍ସଳ।

Verse 51

अहं तेऽतिप्रियो भक्तो भक्तराज इतीरितः । विज्ञप्तिं हृदि मे मत्त्वा कृपां कुरु ममोपरि

ମୁଁ ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ, ‘ଭକ୍ତରାଜ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୋର ବିନତିକୁ ହୃଦୟେ ଧାରଣ କରି ମୋପରେ କୃପା କର।

Verse 52

अन्यच्च शृणु मे नाथ वचनं हेतुगर्भितम् । तन्मनुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि

ହେ ନାଥ, ହେତୁଗର୍ଭିତ ମୋର ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା ଶୁଣ। ହେ ମହେଶାନ, ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାରି ମୋପରେ ଦୟା କର।

Verse 53

प्रजास्स्रष्टुमयं शंभो प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः । अस्मिन्हते प्रजास्रष्टा नास्त्यन्यः प्राकृतोऽधुना

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯଦି ଏହେ ହତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଜାସ୍ରଷ୍ଟା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।

Verse 54

सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि करिष्यामः पुनः पुनः । त्रयो देवा वयं नाथ शिवरूप त्वदाज्ञया

ହେ ନାଥ, ଶିବରୂପ! ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ତିନି ଦେବ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟର କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ କରିବୁ।

Verse 55

एतस्मिन्निहते शम्भो कस्त्वत्कर्म करिष्यति । तस्मान्न वध्यो भवता सृष्टिकृल्लयकृद्विभो

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ଏହେ ହତ ହେଲେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କରିବ? ତେଣୁ, ହେ ବିଭୋ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର କର୍ତ୍ତା ଏହାକୁ ତୁମେ ବଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 56

अनेनैव सती कन्या दक्षस्य च शिवा विभो । सदुपायेन वै भार्या भवदर्थे प्रकल्पिता

ହେ ବିଭୋ, ଏହି ଉପାୟରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିବା କନ୍ୟା ସତୀଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଯୋଜନାଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜନ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्तु विज्ञप्तिं विष्णुना कृताम् । प्रत्युवाचाखिलांस्तांश्च श्रावयंश्च दृढव्रतः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁ କରିଥିବା ନିବେଦନ ଏପରି ଶୁଣି, ଦୃଢବ୍ରତ ମହେଶ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ସମବେତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାହା ଶୁଣାଇଲେ।

Verse 58

महेश उवाच । देव देव रमेशान विष्णो मत्प्राणवल्लभ । न निवारय मां तात वधादस्य खलस्त्वयम्

ମହେଶ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ରମେଶାନ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋ ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟ; ହେ ତାତ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ବଧରୁ ମୋତେ ନ ରୋକ—ମୋତେ ରୋକୁଛ ତୁମେ ହିଁ।

Verse 59

पूरयिष्यामि विज्ञप्तिं पूर्वान्तेंगीकृतां मया । महापापकरं दुष्टं हन्म्येनं चतुराननम्

ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବି। ଏହି ଚତୁରାନନ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମହାପାପକାରୀ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ବଧ କରିବି।

Verse 60

अहमेव प्रजास्स्रक्ष्ये सर्वाः स्थिरचरा अपि । अन्यं स्रक्ष्ये सृष्टिकरमथवाहं स्वतेजसा

ମୁଁ ଏକା ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ସୃଷ୍ଟି କରିବି; ନଚେତ୍ ମୋର ସ୍ୱତେଜରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଗଢ଼ିଦେବି।

Verse 61

हत्वैनं विधिमेवाहं स्वपणं पूरयन् कृतम् । स्रष्टारमेकं स्रक्ष्यामि न निवारय मेश माम्

ଏହି ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବଧ କରି ମୁଁ କରା ସଙ୍କଳ୍ପ ପୂରଣ କରିବି। ମୁଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସ୍ରଷ୍ଟାକୁ ହିଁ ସ୍ଥାପନ କରିବି; ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ରୋକନି, ମୋତେ ପଛକୁ ଟାଣନି।

Verse 62

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचश्श्रुत्वा गिरीश स्याह चाच्युतः । स्मितप्रभिन्नहृदयः पुनर्मैवमितीरयन्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ତାହାର କଥା ଶୁଣି ଅବ୍ୟୟ ଗିରୀଶ (ଶିବ) ପୁଣି କହିଲେ। ମୃଦୁ ହସରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦ୍ରବିତ ହେଲା ଏବଂ ସେ କହିଲେ—“ଏମିତି ନୁହେଁ; ଏଭଳି କହନି।”

Verse 63

अच्युत उवाच । प्रतिज्ञापूरणं योग्यं परस्मिन्पुरुषेस्ति वै । विचारयस्व वध्येश भवत्यात्मनि न प्रभो

ଅଚ୍ୟୁତ କହିଲେ—ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ସତ୍ୟରେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର, ବିଚାର କର; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୋଷ ତୁମରେ ନୁହେଁ, ତୁମ ନିଜ ଅନ୍ତଃଭାବରେ ଅଛି।

Verse 64

त्रयो देवा वयं शंभो त्वदात्मानः परा नहि । एकरूपा न भिन्नाश्च तत्त्वतस्सुविचारय

ହେ ଶମ୍ଭୁ, ଆମେ ତିନି ଦେବ ତୁମ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ତୁମଠାରୁ ପୃଥକ ନୁହେଁ। ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଆମେ ଏକରୂପ, ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ—ସୁବିଚାର କର।

Verse 65

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णोस्स्वातिप्रियस्य सः । शंभुरूचे पुनस्तं वै ख्यापयन्नात्मनो गतिम्

ତାପରେ ସ୍ୱାତୀପ୍ରିୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ଶମ୍ଭୁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଗତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଭିପ୍ରାୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଲେ।

Verse 66

शम्भुरुवाच । हे विष्णो सर्वभक्तेश कथमात्मा विधिर्मम । लक्ष्यते भिन्न एवायं प्रत्यक्षेणाग्रतः स्थितः

ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବଭକ୍ତଙ୍କ ଅଧିପତି! ମୋର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ ବିଧି କିପରି ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି? ଏହି ଏକେ ତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 67

ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तो महेशेन सर्वेषां पुरतस्तदा । इदमूचे महादेवं तोषयन् गरुडध्वजः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତେବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମହେଶଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ତୋଷିବା ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 68

विष्णुरुवाच । न ब्रह्मा भवतो भिन्नो न त्वं तस्मात्सदाशिव । न वाहं भवतो भिन्नो न मत्त्वं परमेश्वर

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ସଦାଶିବ! ବ୍ରହ୍ମା ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

Verse 69

सर्वं जानासि सर्वज्ञ परमेश सदाशिव । मन्मुखादखिलान्सर्वं संश्रावयितुमिच्छसि

ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ ସଦାଶିବ, ହେ ପରମେଶ! ଆପଣ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି; ତଥାପି ସମସ୍ତେ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମୋ ମୁଖରୁ ସବୁ କଥା କହାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।

Verse 70

त्वदाज्ञया वदामीश शृण्वंतु निखिलास्सुराः । मुनयश्चापरे शैवं तत्त्वं संधार्य स्वं मनः

ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ହେ ଈଶ! ମୁଁ କହୁଛି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁନିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ—ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରି, ମନକୁ ସମାହିତ ଓ ସଂଯତ ରଖି।

Verse 71

प्रधानस्याऽप्रधानस्य भागाभागस्य रूपिणः । ज्योतिर्मयस्य भागास्ते वयं देवाः प्रभोस्त्रयः

ଯେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ଅପ୍ରଧାନ—ଦୁଇ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଭାଗ ଓ ଅଭାଗର ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ—ଆମେ ତିନି ଦେବ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶ।

Verse 72

कस्त्वं कोहं च को ब्रह्मा तवैव परमात्मनः । अंशत्रयमिदं भिन्नं सृष्टिस्थित्यंतकारणम्

ହେ ପରମାତ୍ମନ୍! ତୁମେ କିଏ, ମୁଁ କିଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କିଏ? ଏହି ତ୍ରୟୀ ତୁମର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ।

Verse 73

चिंतयस्वात्मनात्मानं स्वलीलाधृतविग्रहः । एकस्त्वं ब्रह्म सगुणो ह्यंशभूता वयं त्रयः

ହେ ସ୍ୱଲୀଳାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ! ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କର। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ସଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ; ଆମେ ତିନିଜଣ ତୁମର ଅଂଶମାତ୍ର।

Verse 74

शिरोग्रीवादिभेदेन यथैकस्यैव वर्ष्मणः । अंगानि ते तथेशस्य तस्य भगत्रयं हर

ଯେପରି ଏକ ଦେହର ଶିର, ଗ୍ରୀବା ଆଦି ଭେଦରେ ଅଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ସେପରି ହେ ହର, ସେଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗ (ପାର୍ଶ୍ୱ) ବୁଝାଯାଏ। ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଭଗତ୍ରୟ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 75

यज्ज्योतिरभ्रं स्वपुरं पुराणं कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपम् । नित्यं च दीर्घादिविशेषणाद्यैर्हीनं शिवस्त्वं तत एव सर्वम्

ତୁମେ ସେଇ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମେଘ ଜ୍ୟୋତି—ତୁମର ନିଜ ପରମ ଧାମ—ପୁରାତନ, କୂଟସ୍ଥ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତରୂପ। ତୁମେ ନିତ୍ୟ; ‘ଦୀର୍ଘ’ ଆଦି ସୀମାବଦ୍ଧ ବିଶେଷଣରୁ ରହିତ। ହେ ଶିବ, ତୁମଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 76

ब्रह्मोवाच एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महादेवो मुनीश्वर । बभूव सुप्रसन्नश्च न जघान स मां ततः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ମହାଦେବ ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ତାପରେ ସେ ମୋତେ ପ୍ରହାର କଲେ ନାହିଁ।