दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । दाक्षायणी गता तत्र तत्र यज्ञो महाप्रभः । सुरासुरमुनीन्द्रादिकुतूहलसमन्वितः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଦାକ୍ଷାୟଣୀ (ସତୀ) ସେଠାକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସେହି ମହାନ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କର କୌତୂହଳ ଥିଲା।

Verse 2

स्वपितुर्भवनं तत्र नानाश्चर्यसमन्वितम् । ददर्श सुप्रभं चारु सुरर्षिगण संयुतम्

ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଭବନ ଦେଖିଲେ—ଯାହା ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା—ଦୀପ୍ତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲା।

Verse 3

द्वारि स्थिता तदा देवी ह्यवरुह्य निजासनात् । नन्दिनोऽभ्यंतरं शीघ्रमेकैवागच्छदध्वरम्

ତେବେ ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନା ଦେବୀ ନିଜ ଆସନରୁ ଅବତରି, ଏକାକୀ ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃପ୍ରାଙ୍ଗଣ—ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ର ପରିସର—ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 4

आगतां च सतीं दृष्ट्वाऽसिक्नी माता यशस्विनी । अकरोदादरं तस्या भगिन्यश्च यथोचितम्

ସତୀଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ଯଶସ୍ବିନୀ ମାତା ଅସିକ୍ନୀ ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଆଦର ଓ ସ୍ନେହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ; ଭଗିନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 5

नाकरोदादरं दक्षो दृष्ट्वा तामपि किंचन । नान्योपि तद्भयात्तत्र शिवमायाविमोहितः

ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛିମାତ୍ର ଆଦର କଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଭୟରୁ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ସତୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ସାହସ କଲେ ନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ ସେମାନେ ଶିବମାୟାରେ ବିମୋହିତ ଥିଲେ।

Verse 6

अथ सा मातरं देवी पितरं च सती मुने । अनमद्विस्मितात्यंतं सर्वलोक पराभवात्

ତାପରେ, ହେ ମୁନେ, ଦେବୀ ସତୀ ନିଜ ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅପମାନ ହେତୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ରହିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 7

भागानपश्यद्देवानां हर्यादीनां तदध्वरे । न शंभुभागमकरोत् क्रोधं दुर्विषहं सती

ସତୀ ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ହରି ଆଦି ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଭାଗ ପାଉଥିବା ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ଅପମାନ ଦେଖି ସତୀଙ୍କୁ ଦୁର୍ବିଷହ କ୍ରୋଧ ଆବେଶ କଲା।

Verse 8

सत्युवाच । तदा दक्षं दहन्तीव रुषा पूर्णा सती भृशम् । क्रूरदृष्ट्या विलोक्यैव सर्वानप्यपमानिता

ସତୀ କହିଲେ—ତେବେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତୀ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଯେନେ ଦହିଦେବେ ଭଳି କ୍ରୂର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଲେ; ଅପମାନିତ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ।

Verse 9

सत्युवाच । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः । येन पूतमिदं विश्वं समग्रं सचराचरम्

ସତୀ କହିଲେ—ପରମ ଶୋଭନ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲ ନାହିଁ? ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 10

यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः । यज्ञकर्ता च यश्शंभुस्तं विना च कथं मखः

ଶମ୍ଭୁ ହିଁ ଯଜ୍ଞ—ଯଜ୍ଞବିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ଓ ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା ମଧ୍ୟ। ସେଇ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା; ତାଙ୍କ ବିନା ମଖ (ଯଜ୍ଞ) କିପରି ହେବ?

Verse 11

यस्य स्मरणमात्रेण सर्वं पूतं भवत्यहो । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

ଆହା! ଯାହାଙ୍କର କେବଳ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ସବୁକିଛି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାମ ଅପବିତ୍ର ହେବ।

Verse 12

द्रव्यमंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । शंभुना हि विना तेन कथं यज्ञः प्रवर्तितः

ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରାଦି ଏବଂ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ—ସବୁ ତାଙ୍କରେ ଭରିଆଛି; ତେଣୁ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ବିନା ଯଜ୍ଞ କିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେବ?

Verse 13

किं शिवं सुरसामान्यं मत्याकार्षीरनादरम् । भ्रष्टबुद्धिर्भवानद्य जातोसि जनकाधम

ସାଧାରଣ ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ଭାବି, ଦେବାତୀତ ଶିବଙ୍କୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଅନାଦର କଲ? ଆଜି ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରଷ୍ଟ; ତୁମେ ପିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳଙ୍କ ହେଲ।

Verse 14

विष्णुब्रह्मादयो देवा यं संसेव्य महेश्वरम् । प्राप्ताः स्वपदवीं सर्वे तं न जानासि रे हरम्

ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ସେଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବି ନିଜ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ପଦ ପାଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ହର—ବନ୍ଧନହର—କୁ ଚିହ୍ନୁନାହ।

Verse 15

एते कथं समायाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः । तव यज्ञे विना शंभुं स्वप्रभुं मुनयस्तथा

ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ତୁମ ଯଜ୍ଞକୁ କିପରି ଆସିଲେ? ଏବଂ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ ବିନା କିପରି ତୁମ ଯଜ୍ଞକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ?

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानी विष्ण्वादीन्सकलान् प्रति । पृथक्पृथगवोचत्सा भर्त्सयंती भवात्मिका

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏପରି କହି ଭବାତ୍ମିକା ପରମେଶାନୀ ସତୀ, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 17

सत्युवाच । हे विष्णो त्वं महादेवं किं न जानासि तत्त्वतः । सगुणं निर्गुणं चापि श्रुतयो यं वदंति ह

ସତୀ କହିଲେ: ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ତୁମେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କାହିଁକି ଜାଣ ନାହ? ଶ୍ରୁତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ—ଦୁହିଁ ଭାବେ କହନ୍ତି।

Verse 18

यद्यपि त्वां करं दत्त्वा बहुवारं महेश्वरः । अशिक्षयत्पुरा शाल्वप्रमुखाकृतिभिर्हरे

ହେ ହରେ! ମହେଶ୍ୱର ପୂର୍ବକାଳରେ ଶାଲ୍ୱ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତୁମ ହାତ ଧରି ବହୁବାର ତୁମକୁ ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 19

तदपि ज्ञानमायातं न ते चेतसि दुर्मते । भागार्थी दक्षयज्ञेस्मिन् शिवं स्वस्वामिनं विना

ହେ ଦୁର୍ମତେ! ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ତୋ ଚିତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହିଁ। ଏହି ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଶିବଙ୍କୁ ବାଦ ଦେଇ ତୁ ଭାଗ ଚାହୁଁଛୁ।

Verse 20

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोऽसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोसि तदद्भुतम्

ପୂର୍ବେ ତୁ ପଞ୍ଚମୁଖ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସଦାଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗର୍ବ କରିଥିଲୁ। ତେଣୁ ସେ ତୋତେ ଚତୁର୍ମୁଖ କରିଦେଲେ; ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତୁ ଭୁଲିଗଲୁ।

Verse 21

इन्द्र त्वं किं न जानासि महादेवस्य विक्रमम् । भस्मी कृतः पविस्ते हि हरेण क्रूरकर्मणा

ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ କି ମହାଦେବଙ୍କ ବିକ୍ରମ ଜାଣ ନାହ? କ୍ରୂର ଓ ଅପ୍ରତିହତ କର୍ମ କରୁଥିବା ହର ତୁମ ବଜ୍ରକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥିଲେ।

Verse 22

हे सुराः किन्न जानीथ महादेवस्य विक्रमम् । अत्रे वसिष्ठ मुनयो युष्माभिः किं कृतं त्विह

ହେ ସୁରମାନେ, ତୁମେ କି ମହାଦେବଙ୍କ ବିକ୍ରମ ଜାଣ ନାହ? ହେ ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ କରାଗଲା?

Verse 23

भिक्षाटनं च कृतवान् पुरा दारुवने विभुः । शप्तो यद्भिक्षुको रुद्रो भवद्भिर्मुनिभिस्तदा

ପୂର୍ବେ ଦାରୁବନରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଭିକ୍ଷାଟନ ଲୀଳା କରିଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୁନିମାନେ ଭିକ୍ଷୁକବେଶଧାରୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲ।

Verse 24

शप्तेनापि च रुद्रेण यत्कृतं विस्मृतं कथम् । तल्लिंगेनाखिलं दग्धं भुवनं सचराचरम्

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଘଟିଲା, ତାହା କିପରି ଭୁଲିହେବ? ସେହି ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ଭୁବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ ହେଲା।

Verse 25

सर्वे मूढाश्च संजाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः । मुनयोऽन्ये विना शंभुमागता यदिहाध्वरे

ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ବିନା।

Verse 26

सर्वे वेदाश्च संभूताः सांगाश्शास्त्राणि वाग्यतः । योसौ वेदांतगश्शम्भुः कैश्चिज्ज्ञातुं न पार्यते

ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଅଙ୍ଗସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ବାଣୀଜନିତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ। ତଥାପି ବେଦାନ୍ତର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସେଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କିଛି ସୀମିତ ଜ୍ଞାନୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्यनेकविधा वाणीरगदज्जगदम्बिका । कोपान्विता सती तत्र हृदयेन विदूयता

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି ନାନାପ୍ରକାର ବାଣୀ କହି ଜଗଦମ୍ବିକା ସତୀ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେଠାରେ ହିଁ ରହିଲେ; ଅନ୍ତରେ ହୃଦୟ ଦହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଲା।

Verse 28

विष्ण्वादयोखिला देवा मुनयो ये च तद्वचः । मौनीभूतास्तदाकर्ण्य भयव्याकुलमानसाः

ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନ ହୋଇ ମୌନ ହେଲେ।

Verse 29

इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीवाक्यवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ସତୀବାକ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକୋନତ୍ରିଂଶ (୨୯ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 30

दक्ष उवाच । तव किं बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम् । गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—“ବହୁ କଥା କହି କ’ଣ ଲାଭ? ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ତୋର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ହେ ଭଦ୍ରେ, ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଯା କିମ୍ବା ରୁହ; ତୁ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛୁ?”

Verse 31

अमंगलस्तु ते भर्ता शिवोसौ गम्यते बुधैः । अकुलीको वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट्

“ତୋର ଭର୍ତ୍ତା ଏହି ଶିବଙ୍କୁ ଅମଙ୍ଗଳ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭାବନ୍ତି। ସେ କୁଳାଚାରରୁ ପରେ, ବେଦୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ବାହାରେ, ଏବଂ ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ପିଶାଚମାନଙ୍କ ଅଧିପତି।”

Verse 32

तस्मान्नाह्वारितो रुद्रो यज्ञार्थं सुकुवेषभृत् । देवर्षिसंसदि मया ज्ञात्वा पुत्रि विपश्चिता

ଏହିହେତୁ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଶୁଭ ଓ ଯଥୋଚିତ ବେଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଗଲା ନାହିଁ। ହେ ବିପଶ୍ଚିତ କନ୍ୟେ, ଦେବ-ଋଷିସଭାରେ ମୁଁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣିଲି।

Verse 33

विधिना प्रेरितेन त्वं दत्ता मंदेन पापिना । रुद्रायाविदितार्थाय चोद्धताय दुरात्मने

ବିଧିର ପ୍ରେରଣାରେ ତୁମେ ସେଇ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପାପୀ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା—ଯାହାଙ୍କୁ (ଲୋକେ) ଯଥାଯଥ ଜ୍ଞାନହୀନ, ଉଦ୍ଧତ ଓ ଦୁରାତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ।

Verse 34

तस्मात्कोपं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । यद्यागतासि यज्ञेस्मिन् दायं गृह्णीष्व चात्मना

ଏହିହେତୁ କ୍ରୋଧ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଛ, ସ୍ଥିରମନେ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । दक्षेणोक्तेति सा पुत्री सती त्रैलोक्यपू जिता । निंदायुक्तं स्वपितरं दृष्ट्वासीद्रुषिता भृशम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦକ୍ଷ ଏପରି କହିବା ପରେ, ତ୍ରିଲୋକପୂଜିତ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ସତୀ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦାରେ ଲିପ୍ତ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।

Verse 36

अर्चितयत्तदा सेति कथं यास्यामि शंकरम् । शंकरं द्रष्टुकामाहं पृष्टा वक्ष्ये किमुत्तरम्

“ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର,” ସେ କହେ—କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ କିପରି ଯିବି? ମୋତେ ଶଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷା; ପଚାରିଲେ ମୁଁ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବି?

Verse 37

अथ प्रोवाच पितरं दक्षं तं दुष्टमानसम् । निश्श्वसंती रुषाविष्टा सा सती त्रिजगत्प्रसूः

ସେତେବେଳେ ତ୍ରିଲୋକ ଜନନୀ ସତୀ, କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ପକାଇ ନିଜର ଦୁଷ୍ଟମତି ପିତା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 38

सत्युवाच । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं शृणोति वा । तावुभौ नरकं यातौ यावच्चन्द्रदिवाकरौ

ସତୀ କହିଲେ: ଯିଏ ମହାଦେବଙ୍କ ନିନ୍ଦା କରେ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା ଶୁଣେ, ସେହି ଦୁହେଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 39

तस्मात्त्यक्ष्याम्यहं देवं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । किं जीवितेन मे तात शृण्वंत्यानादरं प्रभोः

ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବି ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ହେ ପିତା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନାଦର ଶୁଣି ମୋର ଜୀବନର କି ଲାଭ?

Verse 40

यदि शक्तस्स्वयं शंभोर्निंदकस्य विशेषतः । छिंद्यात् प्रसह्य रसनां तदा शुद्ध्येन्न संशयः

ଯଦି କେହି ସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ବିଶେଷ କରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିନ୍ଦାକାରୀର ଜିହ୍ୱାକୁ ବଳପୂର୍ବକ କାଟିଦେବା ଉଚିତ; ସେତେବେଳେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 41

यद्यशक्तो जनस्तत्र निरयात्सुपिधाय वै । कर्णौ धीमान् ततश्शुद्ध्येद्वदंतीदं बुधान्वरान्

ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସେଠାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କାନ ବନ୍ଦ କରି ସେଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ସେତେବେଳେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 42

ब्रह्मोवाच । इत्थमुक्त्वा धर्मनीतिं पश्चात्तापमवाप सा । अस्मरच्छांकरं वाक्यं दूयमानेन चेतसा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏହିପରି ଧର୍ମନୀତି କହି ସେ ଅନୁତାପ କଲେ। ଦୁଃଖିତ ମନରେ ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ (ଭଗବାନ ଶିବ) ବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 43

ततस्संकुद्ध्य सा दक्षं निश्शंकं प्राह तानपि । सर्वान्विष्ण्वादिकान्देवान्मुनीनपि सती ध्रुवम्

ତା’ପରେ ସତୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିର୍ଭୟରେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 44

सत्युवाच । तात त्वं निंदकश्शंभोः पश्चात्तापं गमिष्यसि । इह भुक्त्वा महादुःखमंते यास्यसि यातनाम्

ସତୀ କହିଲେ: "ହେ ପିତା, ଯେହେତୁ ଆପଣ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନୁତାପ କରିବେ। ଏହି ଲୋକରେ ମହାନ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ଆପଣ ଯାତନା ପାଇବେ।"

Verse 45

यस्य लोकेऽप्रियो नास्ति प्रियश्चैव परात्मनः । तस्मिन्नवैरे शर्वेस्मिन् त्वां विना कः प्रतीपकः

ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କେହି ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଯିଏ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବୈରୀ ଶର୍ବଙ୍କ ବିରୋଧରେ, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି କିଏ ପ୍ରତିକୂଳ ହେବ?

Verse 46

महद्विनिंदा नाश्चर्यं सर्वदाऽसत्सु सेर्ष्यकम् । महदंघ्रिरजो ध्वस्ततमस्सु सैव शोभना

ମହାନଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅସତ୍ୟ ଓ ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହା ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟା ସହିତ ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ଧକାର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଦରଜରେ ନଶ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଘଟଣା ଭୂଷଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 47

शिवेति द्व्यक्षरं यस्य नृणां नाम गिरेरितम् । सकृत्प्रसंगात्सकलमघमाशु विहंति तत्

ଯେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ‘ଶି-ବ’ ଏହି ଦ୍ୱ୍ୟକ୍ଷର ନାମ ଏକଥର ମାତ୍ର, ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ସେଇ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।

Verse 48

पवित्रकीर्तितमलं भवान् द्वेष्टि शिवेतरः । अलंघ्यशासनं शंभुमहो सर्वेश्वरं खलः

ହେ ଶିବଦ୍ୱେଷୀ! ଯାହାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ, ସେଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଘୃଣା କରୁଛ; ଯାହାଙ୍କ ଶାସନ ଅଲଂଘ୍ୟ। ହାୟ, ସର୍ବେଶ୍ୱର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଧରୁଥିବା ତୁମେ କେତେ ଦୁଷ୍ଟ!

Verse 49

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिसुनिषेवितम् । सर्वार्थदं ब्रह्मरसैः सर्वार्थिभिरथादरात्

ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ମହାନମାନଙ୍କ ଭ୍ରମର-ସଦୃଶ ମନ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବା କରେ। ଏହା ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାନ କରେ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମରସ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ସାଧକ ଏହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଆଦର କରନ୍ତି।

Verse 50

यद्वर्षत्यर्थिनश्शीघ्रं लोकस्य शिवआदरात् । भवान् द्रुह्यति मूर्खत्वात्तस्मै चाशेषबंधवे

ଯେହେତୁ ସେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ହେତୁ ଜଗତର ଯାଚକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ବରଦାନ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ—ମୂର୍ଖତାବଶତଃ—ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା କରୁଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ବିଶ୍ୱଜନୀନ ବନ୍ଧୁ ଓ ହିତକାରୀ।

Verse 51

किंवा शिवाख्यमशिवं त्वदन्ये न विदुर्बुधाः । ब्रह्मादयस्तं मुनयस्सनकाद्यास्तथापरे

ଅଥବା, ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶିବ ନାମକ ସତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳର ଅତୀତ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବଗଣ, ମୁନିଗଣ ଏବଂ ସନକ ଆଦି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 52

अवकीर्य जटाभूतैश्श्मशाने स कपालधृक् । तन्माल्यभस्म वा ज्ञात्वा प्रीत्यावसदुदारधीः

ଶ୍ମଶାନରେ ନିଜର ଜଟାଧାରୀ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଉପହାରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଛାଇ ଦେଇ, କପାଳଧାରୀ ସେହି ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ଭଗବାନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ମାଳା ଓ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ମନେକରି ପ୍ରୀତିର ସହିତ ସେଠାରେ ବାସ କଲେ।

Verse 53

ये मूर्द्धभिर्दधति तच्चरणोत्सृष्टमाराद् । निर्माल्यं मुनयो देवास्स शिवः परमेश्वरः

ତାଙ୍କ ଚରଣରୁ ବିସର୍ଜିତ ସେହି ପବିତ୍ର ଅବଶେଷ—ତାଙ୍କର ନିର୍ମାଲ୍ୟ—ଯାହାକୁ ମୁନିଗଣ ଓ ଦେବଗଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି: ସିଏ ହିଁ ଏକମାત્ર ଶିବ, ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 54

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्मचोदि तम् । वेदे विविच्य वृत्तं च तद्विचार्यं मनीषिभिः

ବେଦବିହିତ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି। ବେଦରେ ଯେପରି ତାହାର ଯଥୋଚିତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହିପରି ବିଚାର କରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନନ କରି ସଠିକ୍ ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯେପରି କର୍ମ ଶୁଦ୍ଧିର ସାଧନ ହୋଇ ପଶୁପତି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ଦେଉ।

Verse 55

विरोधियौगपद्यैककर्तृके च तथा द्वयम् । परब्रह्मणि शंभो तु कर्मर्च्छंति न किंचन

ପରବ୍ରହ୍ମ ଶମ୍ଭୁରେ କର୍ମ ଲାଗି ରହିବାକୁ କୌଣସି ଅବକାଶ ନାହିଁ—ବିରୋଧୀ ଧର୍ମର କଥା ହେଉ, ଯୁଗପଦ୍ କ୍ରିୟା ହେଉ, ଏକ କର୍ତ୍ତା ହେଉ କିମ୍ବା ଦ୍ୱୈତର କଳ୍ପନା; ଏମାନଙ୍କୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏନି।

Verse 56

मा वः पदव्यस्स्म पितर्या अस्मदास्थितास्सदा । यज्ञशालासु वो धूम्रवर्त्मभुक्तोज्झिताः परम्

ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଥିବା ସେହି ପଥରେ ତୁମେ ରୁହନି। ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ ତୁମେ ଧୂମ୍ରମାର୍ଗ-ଭୋଜୀ—କେବଳ ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଆସକ୍ତ—ହୋଇ ପରମ ଶିବଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛ।

Verse 57

नोऽव्यक्तलिंगस्सततमवधूतसुसेवितः । अभिमानमतो न त्वं कुरु तात कुबुद्धिधृक्

ସେ କେବଳ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ-ଚିହ୍ନଧାରୀ ନୁହେଁ; ସେ ସଦା ଅବଧୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁସେବିତ। ତେଣୁ, ହେ ତାତ, ଅଭିମାନ କରନି; ଏହା କୁବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରବୃତ୍ତି।

Verse 58

किंबहूक्तेन वचसा दुष्टस्त्वं सर्वथा कुधीः । त्वदुद्भवेन देहेन न मे किंचित्प्रयोजनम्

ଅଧିକ କଥା କହି କଣ ଲାଭ? ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍ଟ ଓ କୁବୁଦ୍ଧି। ତୋଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ଦେହରେ ମୋର କିଛିମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ।

Verse 59

तज्जन्म धिग्यो महतां सर्वथावद्यकृत्खलः । परित्याज्यो विशेषेण तत्संबंधो विपश्चिता

ଏପରି ଜନ୍ମ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ; ଯେ ଖଲ ସଦା ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ କରେ, ସେ ମହାନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ କରେ। ତେଣୁ ବିପଶ୍ଚିତମାନେ ବିଶେଷଭାବେ ତାହା ସହ ସମସ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

गोत्रं त्वदीयं भगवान् यदाह वृषभध्वजः । दाक्षायणीति सहसाहं भवामि सुदुर्मनाः

ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବ ତୁମ ଗୋତ୍ରର କଥା କହିବା ସମୟରେ ହଠାତ୍ ମୋତେ “ଦାକ୍ଷାୟଣୀ” ବୋଲି ଡାକିଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମୋ ହୃଦୟ ତୁରନ୍ତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଏ।

Verse 61

तस्मात्त्वदंगजं देहं कुणपं गर्हितं सदा । व्युत्सृज्य नूनमधुना भविष्यामि सुखावहा

ଏହେତୁ ତୁମ ଅଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିତ ଏହି ଦେହ ସଦା କୁଣପ ସମ ନିନ୍ଦିତ। ଏବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଓ କଲ୍ୟାଣ ଆଣିବି।

Verse 62

हे सुरा मुनयस्सर्वे यूयं शृणुत मद्वचः । सर्वथानुचितं कर्म युष्माकं दुष्टचेतसाम्

ହେ ଦେବଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଥିବା ତୁମମାନଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଅନୁଚିତ।

Verse 63

सर्वे यूयं विमूढा हि शिवनिंदाः कलिप्रियाः । प्राप्स्यंति दण्डं नियतमखिलं च हराद्ध्रुवम्

ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ମୂଢ—ଶିବନିନ୍ଦକ ଓ କଳିର ପଥପ୍ରିୟ। ହର (ଶିବ) ଠାରୁ ତୁମେ ଧ୍ରୁବ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ପାଇବ।

Verse 64

ब्रह्मोवाच । दक्षमुक्त्वाध्वरे तांश्च व्यरमत्सा सती तदा । अनूद्य चेतसा शम्भुमस्मरत्प्राणवल्लभम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯଜ୍ଞରେ ଥିବା ଦକ୍ଷ ଓ ସେଠାରେ ସମବେତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହି ସତୀ ତେବେ ନିରବ ହେଲେ। ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଚିତ୍ତରେ ସେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ ଶମ୍ଭୁ—ଶିବଙ୍କୁ—ସ୍ମରଣ କଲେ।