विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । कथितं सुचरित्रं ते शंकरस्य परात्मनः

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହେ ବିଧାତା, ହେ ମହାଭାଗ! ଶିବରେ ଆସକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ପରମାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶୁଭ ଓ ସୁଚରିତ୍ର ତୁମେ କହିଛ।

Verse 2

निजाश्रमे गते कामे सगणे सरतौ ततः । किमासीत्किमकार्षीस्त्वं तश्चरित्रं वदाधुना

କାମଦେବ ଗଣସହିତ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ପରେ ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାହାପରେ କ’ଣ ହେଲା? ତୁମେ କ’ଣ କଲ? ଏବେ ତାଙ୍କ ଆଚରଣର କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या चरित्रं शशिमौलिनः । यस्य श्रवणमात्रेण निर्विकारो भवेन्नरः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ପ୍ରୀତିଭକ୍ତି ସହିତ ଶଶିମୌଳି (ଶିବ)ଙ୍କ ପାବନ ଚରିତ୍ର ଶୁଣ। ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ବିକାର ଓ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 4

निजाश्रमं गते कामे परिवारसमन्विते । यद्बभूव तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे

କାମ ପରିବାରସହିତ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ଘଟିଲା—ସେ ଚରିତ୍ର ମୋତେ ଭଲଭାବେ କୁହ।

Verse 5

नष्टोभून्नारद मदो विस्मयोऽभूच्च मे हृदि । निरानंदस्य च मुनेऽपूर्णो निजमनोरथे

ହେ ନାରଦ, ମୋର ଅହଂକାର ନଷ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ମୟ ଜାଗିଲା। ହେ ମୁନି, ନିଜ ମନୋରଥ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବାରୁ ମୁଁ ଆନନ୍ଦହୀନ ହେଲି।

Verse 6

अशोचं बहुधा चित्ते गृह्णीयात्स कथं स्त्रियम् । निर्विकारी जितात्मा स शंकरो योगतत्परः

ଯେ ଚିତ୍ତରେ ବାରମ୍ବାର ଶୋକ ଧାରଣ କରେ, ସେ କିପରି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବ? ଶଙ୍କର ତ ନିର୍ବିକାର, ଜିତାତ୍ମା, ଯୋଗରେ ସଦା ତତ୍ପର।

Verse 7

इत्थं विचार्य बहुधा तदाहं विमदो मुने । हरिं तं सोऽस्मरं भक्त्या शिवात्मानं स्वदेहदम्

ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ବିଚାର କରି, ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ମୋହମୁକ୍ତ ହେଲି। ତାପରେ ଭକ୍ତିରେ ସେଇ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲି—ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶିବସ୍ୱରୂପ, ଭକ୍ତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 8

अस्तवं च शुभस्तोत्रैर्दीनवाक्यसमन्वितैः । तच्छ्रुत्वा भगवानाशु बभूवाविर्हि मे पुरा

ସେ ଦୀନ-ବିନୟଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା। ତାହା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ପୂର୍ବେ ମୋ ପାଖରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା।

Verse 9

चतुर्भुजोरविंदाक्षः शंरववार्ज गदाधरः । लसत्पीत पटश्श्यामतनुर्भक्तप्रियो हरिः

ହରି ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପଦ୍ମନୟନ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ। ଲସତ୍ ପୀତାମ୍ବର ଓ ଶ୍ୟାମ ତନୁରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादो नाम दशमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ ସତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ ସଂବାଦ’ ନାମକ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 11

हरिराकर्ण्य तत्स्तोत्रं सुप्रसन्न उवाच माम् । दुःखहा निजभक्तानां ब्रह्माणं शरणं गतम्

ସେହି ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ— “ମୁଁ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖହର। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶରଣାଗତ, ତୁମ ଆବଶ୍ୟକ କଥା କହ।”

Verse 12

हरिरुवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं लोककारक । किमर्थं स्मरणं मेऽद्य कृतं च क्रियते नुतिः

ହରି କହିଲେ— “ହେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମନ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଲୋକମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତା ଓ ଉପକାରକ। ଆଜି ମୋତେ କାହିଁକି ସ୍ମରଣ କଲ, ଏବଂ କେଉଁ ହେତୁରେ ଏହି ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଛି?”

Verse 13

किं जातं ते महद्दुःखं मदग्रे तद्वदाधुना । शमयिष्यामि तत्सर्वं नात्र कार्य्या विचारणा

ତୁମର କେଉଁ ମହାଦୁଃଖ ହୋଇଛି? ଏବେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ତାହା କହ। ମୁଁ ସେ ସବୁକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେବି— ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा किंचिदुच्छवसिताननः । अवोच वचनं विष्णुं प्रणम्य सुकृतांजलिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ମୁଖ କିଛି ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିଶ୍ୱାସିତ ହେଲା। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସୁନ୍ଦର ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି କହିଲେ।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद । श्रुत्वा च करुणां कृत्वा हर दुःखं कमावह

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ରମାନାଥ, ହେ ମାନଦ! ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଶୁଣି କରୁଣା କର, ହେ ହର; ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରି ଇଷ୍ଟ ସାଧନ କର।

Verse 16

रुद्रसंमोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् । परिवारयुतं विष्णो समारमधुबांधवम्

ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ କାମଦେବଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲି। ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁବାନ୍ଧବ! ସେ ପରିବାର ସହିତ ଓ ସହଚରୀ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 17

चक्रुस्ते विविधोपायान् निष्फला अभवंश्च ते । अभवत्तस्य संमोहो योगिनस्समदर्शिनः

ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା। ତାପରେ ସମଦର୍ଶୀ ସେଇ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 18

इत्याकर्ण्य वचो मे स हरिर्मां प्राह विस्मितः । विज्ञाताखिलदज्ञानी शिवतत्त्वविशारदः

ମୋର ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି ସେହି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ମୋତେ କହିଲେ—ଯିଏ ଜ୍ଞେୟ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନରହିତ, ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଗାଢ଼ ପାରଦର୍ଶୀ।

Verse 19

विष्णुरुवाच । कस्माद्धेतोरिति मतिस्तव जाता पितामह । सर्वं विचार्य सुधिया ब्रह्मन् सत्यं हि तद्वद

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ପିତାମହ! କେଉଁ କାରଣରୁ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମିଲା? ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ସୁବୁଦ୍ଧିରେ ସବୁ ବିଚାରି ପରେ ସତ୍ୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । शृणु तात चरित्रं तत् तव माया विमोहिनी । तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखादितत्परम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ହେ ତାତ, ଶୁଣ; ତୁମ ମାୟା ମୋହିନୀ, ବିମୋହକାରିଣୀ। ତାହାର ଅଧୀନରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ, ସୁଖ-ଦୁଃଖାଦି ଅନୁଭବରେ ସଦା ତତ୍ପର।”

Verse 21

ययैव प्रेषितश्चाहं पापं कर्तुं समुद्यतः । आसं तच्छृणु देवेश वदामि तव शासनात्

ତାହାର ପ୍ରେରଣାରେ ମୁଁ ପାପ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିଲି। ହେ ଦେବେଶ, ତାହା ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମ ଶାସନାନୁସାରେ କହୁଛି।

Verse 22

सृष्टिप्रारंभसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे । दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवाप्यतिसुन्दरी

ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ—ବାଗ୍ଭବା—ଅତିସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲା, ଏବଂ ଦକ୍ଷ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ)।

Verse 23

धर्मो वक्षःस्थलात्कामो मनसोन्योपि देहतः । जातास्तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहो भवद्धरे

ଧର୍ମ (ମୋ) ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ଜନ୍ମିଲା, କାମ (ମୋ) ମନରୁ; ଆଉ ଜଣେ (ସତ୍ତା) ମୋ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ହେ ଧରାଧର, ମୋ ମନରେ ମୋହ ଜାଗିଲା।

Verse 24

कुदृष्ट्या तां समद्राक्ष तव मायाविमोहितः । तत्क्षणाद्धर आगत्य मामनिन्दत्सुतानपि

ତୁମ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ତାକୁ କୁଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲା। ସେହି କ୍ଷଣେ ହର (ଶିବ) ଆସି ମୋତେ ଓ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତିରସ୍କାର କଲେ।

Verse 25

धिक्कारं कृतवान् सर्वान्निजं मत्वा परप्रभुम् । ज्ञानिनं योगिनं नाथाभोगिनं विजितेन्द्रियम्

ସବୁକିଛି ନିଜକୁ ମାନି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କଲା; ଏବଂ ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତିରସ୍କାର କଲା—ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ମହାଯୋଗୀ, ନାଥ, ଭୋଗାତୀତ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ।

Verse 26

पुत्रो भूत्वा मम हरेऽनिन्दन्मां च समक्षतः । इति दुःखं महन्मे हि तदुक्तं तव सन्निधौ

“ହେ ହରେ, ମୋର ପୁତ୍ର ହୋଇ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ମୋତେ ନିନ୍ଦା କଲୁ। ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମହାଦୁଃଖ—ତୁମ ସନ୍ନିଧିରେ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି।”

Verse 27

गृह्णीयाद्यदि पत्नीं स स्यां सुखी नष्टदुःखधी । एतदर्थं समायातुश्शरणं तव केशव

“ଯଦି ସେ ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ମୋର ଦୁଃଖବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେବ ଏବଂ ମୁଁ ସୁଖୀ ହେବି। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆମେ ଆସିଛୁ—ହେ କେଶବ, ତୁମ ଶରଣ ନେଇଛୁ।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणो मधुसूदनः । विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन्भवकारकम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୋର ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି ମଧୁସୂଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ହସିଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ରେ ମୋତେ କହିଲେ; ମୋତେ ହର୍ଷିତ କରି ମଙ୍ଗଳ-କଲ୍ୟାଣ ଘଟାଇଲେ।

Verse 29

विष्णुरुवाच । विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वं भ्रमनिवारणम् । सर्वं वेदागमादीनां संमतं परमार्थतः

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ବିଧେ (ବ୍ରହ୍ମା), ମୋର ବାକ୍ୟ ଶୁଣ; ଏହା ସମସ୍ତ ଭ୍ରମକୁ ନିବାରେ। ପରମାର୍ଥତଃ ଏହା ବେଦ, ଆଗମ ଆଦି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ମତ।

Verse 30

महामूढमतिश्चाद्य संजातोसि कथं विधे । वेदवक्तापि निखिललोककर्त्ता हि दुर्मतिः

ହେ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)! ଆଜି ତୁମେ ଏତେ ବଡ଼ ମୂଢତାରେ କିପରି ପଡ଼ିଲ? ତୁମେ ତ ବେଦବକ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର କର୍ତ୍ତା ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଏବେ କୁମତିରେ ପତିତ ହେଲ।

Verse 31

जडतां त्यज मन्दात्मन् कुरु त्वं नेदृशीं मतिम् । किं ब्रुवंत्यखिला वेदाः स्तुत्या तत्स्मर सद्धिया

ହେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି! ଏହି ଜଡତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଏପରି ମତି ଧରିବା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବେଦ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ମର—ସେଇ ପରମ ଶିବ, ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି ଓ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 32

रुद्रं जानासि दुर्बुद्धे स्वसुतं परमेश्वरम् । वेदवक्तापि विज्ञानं विस्मृतं तेखिलं विधे

ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ତୁମେ ରୁଦ୍ର—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ନିଜ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଭାବୁଛ। ହେ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)! ବେଦବକ୍ତା ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ତୁମର ସମସ୍ତ ବିବେକଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚୟ ଭୁଲିଯାଇଛ।

Verse 33

शंकरं सुरसामान्यं मत्वा द्रोहं करोषि हि । सुबुद्धिर्विगता तेद्याविर्भूता कुमतिस्तथा

ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଦେବ ଭାବି ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅପରାଧ କରୁଛ। ଆଜି ତୁମ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ହରାଇଗଲା, ଏବଂ ତୁମ ମନେ ବିପରୀତ କୁମତି ଉଦ୍ଭବିଛି।

Verse 34

तत्त्वसिद्धांतमाख्यातं शृणु सद्बुद्धिमावह । यथार्थं निगमाख्यातं निर्णीय भवकारकम्

ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଜଗାଇଦେଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଶୁଣ। ଏହା ନିଗମ (ବେଦ) ଘୋଷିତ ଯଥାର୍ଥ ତାତ୍ପର୍ୟ; ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ ଭବର କାରଣ ଓ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉପାୟ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 35

शिवस्सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः । परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च

ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ହିଁ ସମସ୍ତର କର୍ତ୍ତା, ଭର୍ତ୍ତା (ପାଳକ) ଓ ହର୍ତ୍ତା (ସଂହାରକ)—ପରାତ୍ପର। ସେ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରେଶ, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ନିତ୍ୟ।

Verse 36

अनिर्देश्यो निर्विकारी परमात्माऽद्वयोऽच्युतः । अनंतोंतकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः

ସେ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ନିର୍ବିକାର, ପରମାତ୍ମା—ଅଦ୍ୱୟ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ। ସେ ଅନନ୍ତ, ଅନ୍ତକର, ସ୍ୱାମୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 37

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्त्ता त्रिगुणभाग्विभुः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यो रजस्सत्त्व तमःपरः

ତ୍ରିଗୁଣର ଅଧିପତି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କର୍ତ୍ତା। ରଜସରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସତ୍ତ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ, ତମସରେ ମହେଶ—ଏହିଭାବେ ସେଇ କଥିତ।

Verse 38

मायाभिन्नो निरीहश्च मायो मायाविशारदः । सगुणोपि स्वतंत्रश्च निजानंदो विकल्पकः

ସେ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ହୁଏନି, ତଥାପି ନିରୀହ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଇ ମାୟାର ଅଧିପତି ଓ ମାୟାକାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ। ସଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସ୍ୱାଧୀନ; ନିଜାନନ୍ଦରେ ଥାଇ ଭେଦ-ବିକଳ୍ପର ଲୀଳା ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 39

आत्मा रामो हि निर्द्वन्द्वो भक्ताधीनस्सुविग्रहः । योगी योगरतो नित्यं योगमार्गप्रदर्शकः

ସେଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ସେଇ ରାମ—ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ। ଭକ୍ତଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ ସେ ଶୁଭ ଓ ସୁଲଭ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ନିତ୍ୟ ଯୋଗୀ, ସଦା ଯୋଗରତ, ଏବଂ ଶିବମୋକ୍ଷଦାୟକ ଯୋଗମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 40

गर्वापहारी लोकेशस्सर्वदा दीनवत्सलः । एतादृशो हि यः स्वामी स्वपुत्रं मन्यसे हि तम्

ଲୋକେଶ୍ୱର ଗର୍ବ ହରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ଦୀନଦୁଃଖୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ। ଏମିତି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜ ପୁତ୍ର ବୋଲି ମନେ କରୁଛ।

Verse 41

ईदृशं त्यज कुज्ञानं शरणं व्रज तस्य वै । भज सर्वात्मना शम्भुं सन्तुष्टश्शं विधास्यति

ଏପରି କୁଜ୍ଞାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ୟରେ ତାହାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଅ। ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭଜ; ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସେ ତୁମକୁ ଶିବମଙ୍ଗଳ ଦେବେ।

Verse 42

गृह्णीयाच्छंकरः पत्नीं विचारो हृदि चेत्तव । शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु ब्रह्मन् शिवं स्मरन्

ଯଦି ତୁମ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟରେ ଏହି ଭାବ ଉଦ୍ଭବେ—ଶଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ—ତେବେ ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଶିବାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଶିବସ୍ମରଣ ସହ ଘୋର ତପ କର; ତାହାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 43

कुरु ध्यानं शिवायात्स्वं काममुद्दिश्य तं हृदि । सा चेत्प्रसन्ना देवेशी सर्वं कार्यं विधास्यति

ଶିବାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କର; ହୃଦୟରେ ତୁମ ଅଭୀଷ୍ଟ କାମନାକୁ ସ୍ଥାପନ କର। ଦେବେଶୀ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିବେ।

Verse 44

कृत्वावतारं सगुणा यदि स्यान्मानुषी शिवा । कस्यचित्तनया लोके सा तत्पत्नी भवेद्ध्रुवम्

ଯଦି ସଗୁଣା ଶିବା ଅବତାର ଧାରଣ କରି ମାନବୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଲୋକରେ ସେ କାହାରୋ କନ୍ୟା ହୋଇ ଜନ୍ମିବେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେବେ।

Verse 45

दक्षमाज्ञापय ब्रह्मन् तपः कुर्य्यात्प्रयत्नतः । तामुत्पादयितुं पत्नीं शिवार्थं भक्तितत्स्वतः

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କର—ସେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ତପ କରୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶିବାର୍ଥେ ନିୟତ, ସ୍ୱଭାବତଃ ଭକ୍ତିମୟ ସେହି ପତ୍ନୀ (କନ୍ୟା)କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ।

Verse 46

भक्ताधीनौ च तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ । स्वेच्छया सगुणौ जातौ परब्रह्मस्वरूपिणौ

ହେ ପ୍ରିୟ! ଭଲଭାବେ ଜାଣ—ଶିବ ଓ ଶିବା (ଶକ୍ତି) ଉଭୟେ ଭକ୍ତାଧୀନ। ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତମାନେ ନିକଟେ ଆସି ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସଗୁଣ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशश्शिवं सस्मार स्वप्रभुम् । कृपया तस्य संप्राप्य ज्ञानमूचे च मां ततः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେହି କ୍ଷଣରେ ମେଶ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲା। ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲା, ଏବଂ ପରେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହିଲା।

Verse 48

विष्णुरुवाच । विधे स्मर पुरोक्तं यद्वचनं शंकरेण च । प्रार्थितेन यदावाभ्यामुत्पन्नाभ्यां तदिच्छया

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ବିଧାତା! ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବଚନ ସ୍ମରଣ କର। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, ପ୍ରାର୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଯାହା କହିଥିଲେ ସେଇ।

Verse 49

विस्मृतं तव तत्सर्वं धन्या या शांभवी परा । तया संमोहितं सर्वं दुर्विज्ञेया शिवं विना

ତୁମ ପାଖରେ ସେ ସବୁ ଭୁଲିଯାଇଛ। ଧନ୍ୟ ସେ ପରମ ଶାମ୍ଭବୀ ଶକ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ମୋହିତ ହୁଏ; ଶିବ ବିନା ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ।

Verse 50

यदा हि सगुणो जातस्स्वेच्छया निर्गुणश्शिवः । मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत्

ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଗୁଣ ଶିବ ନିଜ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସଗୁଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ପରେ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ—ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହା ସବୁ ଲୀଳାରୂପେ ସାଧିଲେ।

Verse 51

उपादिदेश त्वां शम्भुस्सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः । तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमस्सूतिकरोऽव्ययः

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟର ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ତାହାର ପାଳନ ପାଇଁ ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଅବ୍ୟୟ ସୋମ ପ୍ରାଣରସର ଜନକ ଓ ପୋଷକ ହେଲେ।

Verse 52

तदा वां वेश्म संप्राप्तौ सांजली नतमस्तकौ । भव त्वमपि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक्

ତେବେ ତୁମେ ଦୁହେଁ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ହେ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଅବତାର ଧାରଣ କରନ୍ତୁ, ଗୁଣଯୁକ୍ତ ରୂପ ଧରନ୍ତୁ।”

Verse 53

इत्युक्तः प्राह स स्वामी विहस्य करुणान्वितः । दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲେ ସେ ସ୍ୱାମୀ-ପ୍ରଭୁ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ହସି କହିଲେ। ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ସେ ଆକାଶଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଉଠାଇଲେ; କାରଣ ସେ ନାନା ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 54

मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यंगतो विधेः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ମୋର ଏହି ପରମ ରୂପ ଲୋକେ ପ୍ରକଟ ହେବ ଏବଂ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 55

पूर्णरूपस्स मे पूज्यस्सदा वां सर्वकामकृत् । लयकर्त्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत्

ସେ ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପରେ ସଦା ମୋର ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣକର୍ତ୍ତା। ସେ ଲୟକର୍ତ୍ତା, ଗୁଣାଧ୍ୟକ୍ଷ, ନିର୍ବିଶେଷ ଏବଂ ସୁଯୋଗଦାତା।

Verse 56

त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः । उमाया अपि रूपाणि भविष्यंति त्रिधा सुताः

ତ୍ରିଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ରୂପ; କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତଃ ହର (ଶିବ) ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ। ଏବଂ ଉମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଧା ରୂପ ପୁତ୍ରରୂପେ ଭବିଷ୍ୟତେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ।

Verse 57

लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी ब्रह्मपत्नी सरस्वती । पूर्णरूपा सती नाम रुद्रपत्नी भविष्यति

ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପା ‘ସତୀ’ ନାମରେ, ସେଇ ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବେ।

Verse 58

विष्णुरुवाच । इत्युक्त्वांतर्हितो जातः कृपां कृत्वा महेश्वरः । अभूतां सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ଏପରି କହି କରୁଣାମୟ ମହେଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାପରେ ଆମେ ଦୁହେଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରାୟଣ ହେଲୁ।

Verse 59

समयं प्राप्य सस्त्रीकावावां ब्रह्मन्न शंकरः । अवतीर्णस्स्वयं रुद्रनामा कैलाससंश्रयः

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ଯଥାସମୟେ ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଦିବ୍ୟ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କୈଲାସରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।

Verse 60

अवतीर्णा शिवा स्यात्सा सतीनाम प्रजेश्वर । तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नोतः कार्य एव वै

ହେ ପ୍ରଜେଶ୍ୱର! ସେଇ ଶିବାଦେବୀ ସତୀ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ-ହେତୁ ନିଶ୍ଚୟ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः कृत्वा स करुणां परम् । प्राप्नुवं प्रमुदं चाथ ह्यधिकं गतमत्सरः

ଏହିପରି କହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ କରୁଣା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାପରେ ଅନ୍ୟଜନ ମହା ପ୍ରମୋଦ ପାଇଲା, ତାହାର ମତ୍ସର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହେଲା।