दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् शंभुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ । शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ହେ ଅନଘ! ଆପଣ ସମ୍ୟକ୍ କହିଛନ୍ତି। ଶିବ-ସତୀଙ୍କ ପାବନ ଚରିତ୍ର ଶୁଣି ମୋର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସତ୍ୟରେ ହିତକର ହେଲା।

Verse 2

इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः । कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाऽभवत्

ଏବେ କହନ୍ତୁ—ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ତପ କରି ଦକ୍ଷ କେଉଁ ବର ପାଇଲେ? ଏବଂ ଦେବୀ କିପରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोखिलैः । यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ; ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଭକ୍ତିଭାବରେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ସୁବ୍ରତୀ ଦକ୍ଷ କିପରି ତପ କରି ବର ପାଇଲେ, ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 4

मदाज्ञप्तस्सुधीर्दक्षस्समाधाय महाधिपः । अपाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदंबिकाम्

ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୁଧୀ ମହାଧିପ ଦକ୍ଷ ମନକୁ ସମାଧାନ କଲେ ଏବଂ ସେଇ କାମନାରେ ଜଗଦମ୍ବିକା ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜର (କନ୍ୟାରୂପେ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।

Verse 5

क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रुष्टुं प्रत्यक्षतोम्बिकाम्

କ୍ଷୀରୋଦର ଉତ୍ତରତଟରେ ଅବସ୍ଥିତା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः । तपश्चचार नियतस्सं यतात्मा दृढव्रतः

ଦକ୍ଷ ତେବେ ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କଲେ—ନିୟମନିଷ୍ଠ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ହୋଇ।

Verse 7

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तं कालं चिंतयन्तां जगन्मयीम्

କେବେ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାହାର ରହି, କେବେ କେବଳ ଜଳାହାର କରି, କେବେ ପତ୍ର ଭୋଜନ କରି—ଜଗନ୍ମୟୀ ସତୀ ସେଇ ସମୟକୁ ଶିବଚିନ୍ତନରେ କାଟିଲେ।

Verse 8

दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः

ଦୁର୍ଗାଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟାରେ ରତ, ଏବଂ ସୁବ୍ରତା ହୋଇ, ସେ ଅନେକ ନିୟମ-ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।

Verse 9

ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम । जगदम्बा पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा

ତେବେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯମାଦି ନିୟମରେ ଯୁକ୍ତ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବାବେଳେ, ଶିବା ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 10

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

ତାପରେ ଜଗନ୍ମୟୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ନିଜକୁ କୃତକୃତ୍ୟ ମନେ କଲେ ଏବଂ ଭାବିଲେ ଯେ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 11

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् । वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्

ଦେବୀଙ୍କୁ କାଳିକା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ସିଂହାସୀନା, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା, ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜା, ମନୋହରା; ହସ୍ତେ ବର, ଅଭୟ, ନୀଳପଦ୍ମ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 12

आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् । तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्

ତାପରେ ସେ ଗଭୀର ପ୍ରଣାମ କରି, ଆରକ୍ତ ଛାୟାଯୁକ୍ତ ନୟନ, ସୁନ୍ଦର ମୁକ୍ତକେଶୀ, ଜଗତ୍‌ଜନନୀ ସୁପ୍ରଭା ଦେବୀଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର ବାକ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 13

दक्ष उवाच । जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि । कृपां कृत्वा नमस्तेस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम

ଦକ୍ଷ କହିଲେ— ହେ ଜଗଦେବୀ, ହେ ମହାମାୟା, ହେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରୀ ମହେଶ୍ୱରୀ! କୃପା କରି ଆପଣ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କାରଣ ଆପଣ ମୋତେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି।

Verse 14

प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणम् । प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोस्तु ते

ହେ ଆଦ୍ୟା ଭଗବତୀ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ହେ ଶିବରୂପିଣୀ, କୃପା କର। ହେ ଭକ୍ତବରଦାୟିନୀ ଜଗନ୍ମାୟା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ମହେଶାନୀ (ସତୀ), ହେ ମୁନି, ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଇପ୍ସିତ ବିଷୟରେ କହିଲେ।

Verse 16

देव्युवाच । तुष्टाहं दक्ष भवतस्सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଦକ୍ଷ, ତୁମର ଏହି ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ମନୋଭୀଷ୍ଟ ବର ଚାହ; ତୁମ ପାଇଁ ମୋର ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचश्श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ଶୁଭମୟୀ ଶିବାଦେବୀଙ୍କୁ ନାମେ ନାମେ ପୁନଃପୁନଃ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 18

दक्ष उवाच । जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ଜଗଦମ୍ବା, ହେ ମହାମାୟା! ଯଦି ତୁମେ ମୋର ବରଦାତ୍ରୀ, ତେବେ ସୁପ୍ରୀତିରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ ଏବଂ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।

Verse 19

मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणस्तुतः । रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः

ମୋର ସ୍ୱାମୀ ସେଇ ଶିବ; ସେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବତାର।

Verse 20

तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः । तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे

ତୁମ ଅବତାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ କିଏ ହେବ? ତେଣୁ ହେ ଶିବେ, ପୃଥିବୀରେ ଅବତରି ନିଜ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରେ ମହେଶାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କର।

Verse 21

त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन । तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजायाभवाऽधुना

ତୁମ ବିନା ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି କେବେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୋର କନ୍ୟା ହୋଇ, ଏବେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କର ଜାୟା ହେଅ।

Verse 22

इत्थं कृत्वा सुलीला च भव त्वं हर मोहिनी । ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः

“ହେ ସୁଲୀଳା ଦେବୀ! ଏଭଳି କରି ତୁମେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିବା ମୋହିନୀ ହେଉ। ଦେବୀ, ଏହି ବର ମୋର ଏକାର; ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିଛି।”

Verse 23

केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि । ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्

“(ଭାବି) ‘ଏହା କେବଳ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ’—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ।”

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका । प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଜଗଦମ୍ବିକା ମୃଦୁ ହାସ ସହ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ, ମନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 25

देव्युवाच । तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा

ଦେବୀ କହିଲେ—ତାତ, ହେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ, ମୋର ପରମ ବଚନ ଶୁଣ। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି; ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ, ସର୍ବବରଦାୟିନୀ।

Verse 26

अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न संदेहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी

ହେ ଦକ୍ଷ, ମୁଁ ତୁମର କନ୍ୟା ହେବି—ତୁମ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହେଶ୍ୱରୀ ରୂପେ। ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ବଶୀଭୂତ।

Verse 27

तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ

ଏହେତୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୟାସ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ସହ ତପ କରିବି। ହେ ଅନଘ! ସେଇ ବର ପାଇ ମୁଁ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବି।

Verse 28

नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः । विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः

ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ପ୍ରଭୁ ନିର୍ବିକାର। ସେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଦାଶିବ ହିଁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେବ୍ୟ ଓ ଆରାଧ୍ୟ।

Verse 29

अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि । मम स्वामी स वै शंभुर्नानारूपधरोपि ह

ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କର ଦାସୀ ଓ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା। ମୋର ସ୍ୱାମୀ ସେଇ ଶମ୍ଭୁ ହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 30

वरप्रभावाद्भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेस्म च । अहं तद्वरतोपीहावतरिष्ये तदाज्ञया

ସେଇ ବରର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭୃକୁଟିରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏବଂ ସେଇ ବର ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅବତାର ନେବି।

Verse 31

गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका । हरजाया भविष्यामि भूता ते तनयाचिरात्

ହେ ତାତ! ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ; ଦୂତୀ ଭାବେ ତୁମ ବାର୍ତ୍ତା ମୁଁ ବୁଝିଲି। ସମୟ ଆସିଲେ ମୁଁ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବି, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ତୁମ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହେବି।

Verse 32

इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि । पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଏପରି ସତ୍ୟ ଓ ସୁବଚନ କହି, ହୃଦୟରେ ଶିବାଜ୍ଞା ପାଇ, ଦେବୀ ଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 33

परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते । श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा

କିନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ତୁମ ମନ ଏକ ପଣ ଧାରଣ କରିଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ସତ୍ୟ ଶୁଣାଇବି—ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଜାଣ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।

Verse 34

यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मंदादरस्तपा । देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्

ହେ ତପସ୍ବୀ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପୁନଃ ମୋ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହେବ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ତାହାପରେ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ରହିବି—ନହେଲେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିବି।

Verse 35

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

ହେ ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ତୁମକୁ ଏହି ବର ଦିଆଗଲା। ମୁଁ ତୁମର କନ୍ୟା ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେବି ଏବଂ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେବି।

Verse 36

ब्रह्मोवाच एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् । अंतर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ମହେଶାନୀ ସତୀ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ଦକ୍ଷ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 37

अंतर्हितायां दुर्गायां स दक्षोपि निजाश्रमम् । जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा

ଦୁର୍ଗା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ; “ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର କନ୍ୟା ହେବେ” ଭାବି ସେ ମହାନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ।