सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती । संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ବିହାର କରି ସତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଗଭୀର ବୈରାଗ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲା।

Verse 2

एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः

ଏକଦିନ ଦେବୀ ସତୀ ଏକାନ୍ତରେ ଶିବଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତ ହେଲେ। ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସୁକୃତ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହିଲେ।

Verse 3

सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦକ୍ଷତନୟା ସତୀ ପରେ ଭକ୍ତିରେ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି, ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 4

सत्युवाच । देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि

ସତୀ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, କରୁଣାସାଗର ପ୍ରଭୁ! ହେ ଦୀନୋଦ୍ଧାରକ ମହାଯୋଗୀ, ମୋପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ।

Verse 5

त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः । निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः

ଆପଣ ପରମ ପୁରୁଷ, ସର୍ବସ୍ୱାମୀ; ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃରୁ ଅତୀତ। ଆପଣ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସଗୁଣରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା, ନିର୍ବିକାର ମହାପ୍ରଭୁ।

Verse 6

धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी । जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर

ମୁଁ ଧନ୍ୟ—ତୁମର ପ୍ରିୟା ହୋଇଛି, ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ସୁଖରେ ବିହାର କରୁଥିବା ସ୍ନେହମୟୀ କାମିନୀ। ହେ ହର! ଭକ୍ତିପ୍ରତି ତୁମ ବାତ୍ସଲ୍ୟରୁ ତୁମେ ମୋର ପତି ଓ ସ୍ୱାମୀ ହୋଇଛ।

Verse 7

कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया । संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः

ହେ ନାଥ! ଅନେକ ବର୍ଷ ତୁମେ ମୋ ସହ ପରମ ଦିବ୍ୟ ସାଙ୍ଗତ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଛ। ହେ ମହେଶାନ! ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ତେଣୁ ମୋ ମନ ଏବେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 8

ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् । यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर

ହେ ଦେବେଶ! ସତ୍ୟ ସୁଖଦାୟକ ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଯାହା ବିନା, ହେ ହର, ଜୀବ ସହଜରେ ସଂସାର-ଦୁଃଖ ଟପି ପାରେ ନାହିଁ।

Verse 9

यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् । संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु

ହେ ନାଥ! ବିଷୟାସକ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟ କ’ଣ କଲେ ପରମ ପଦ ପାଇବ ଏବଂ ପୁଣି ସଂସାରୀ ରହିବ ନାହିଁ? କୃପାକରି ତତ୍ତ୍ୱ କହ।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने । आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ସେ ସତୀ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଆଦିଶକ୍ତି, ମହେଶାନୀ; କେବଳ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ।

Verse 11

आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः । अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः

ତାହା ଶୁଣି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ ଶିବ, ଯୋଗବୈରାଗ୍ୟବୁଦ୍ଧିରେ, ପରମ ଅପ୍ରୀତ ହୋଇ ସତୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 12

शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः

ଶିବ କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ହେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ, ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ଶୁଣ। ମୁଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହୁଛି; ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନୁଶୟୀ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 13

परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः

ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ମରଣ—ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ ହୁଏ।

Verse 14

तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ତ୍ରିଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ତାହାର ଜ୍ଞାତା ମଧ୍ୟ ବିରଳ। ମୁଁ ଯେପରି ସଦା ଅଛି—ବ୍ରହ୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍—ସେପରି ମୁଁ ପରାତ୍ପର ପରମ।

Verse 15

तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता

ସେଇ ଦିବ୍ୟମାତା ହିଁ ମୋର ଭକ୍ତି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁର ଫଳ ଦିଏ। ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ତାହା ସୁଲଭ, ଏବଂ ତାହା ନବଧା ଭକ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 16

भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् । विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः

ଭକ୍ତି ଓ (ତତ୍ତ୍ୱ)ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ସେହି ପଥର କର୍ତ୍ତା ସଦା ସୁଖୀ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଭକ୍ତିର ବିରୋଧୀ, ତାହାରେ ବିଜ୍ଞାନ (ସାକ୍ଷାତ୍ ବିବେକ) କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 17

भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि । नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः

ଦେବୀ, ଯଦି ମୁଁ ଭକ୍ତିହୀନ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ନୀଚ ଓ ଜାତିହୀନମାନଙ୍କ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇପଡ଼ିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 18

सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता । वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता

ଦେବୀ, ଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସଗୁଣା ଓ ନିର୍ଗୁଣା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଧିନିଷ୍ଠ (ବୈଧୀ) ଭକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ (ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତି) ଭକ୍ତି ଅବରା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 19

नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते । षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता

‘ନୈଷ୍ଠିକ୍ୟ’ ଓ ‘ନୈଷ୍ଠିକୀ’ର ଭେଦ ହେତୁ ଏହାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱିବିଧ। ତାହାମଧ୍ୟରୁ ନୈଷ୍ଠିକୀ ଷଡ୍ବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନୈଷ୍ଠିକ୍ୟ ଏକବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 20

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्

ବିହିତ ଓ ଅବିହିତର ଭେଦ ହେତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାକୁ ଅନେକ ରୂପରେ ଜାଣନ୍ତି। ଉଭୟ ମଧ୍ୟ ବହୁବିଧ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୟତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 21

ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये । वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे

ହେ ପ୍ରିୟେ, ମୁନିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରିଥିବା ଏହି ଦୁଇ ନବାଙ୍ଗ-ସମୂହ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରେମରେ ନବାଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି—ହେ ଦକ୍ଷଜେ, ସ୍ନେହରେ ଶୁଣ।

Verse 22

श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा । दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा

ହେ ଦେବୀ, ମୋ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରିୟ (ଏବଂ ଫଳଦାୟକ)—ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ, ସ୍ମରଣ, ସେବନ, ଦାସ୍ୟଭାବ, ଅର୍ଚ୍ଚନ ଓ ବନ୍ଦନ।

Verse 23

सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः । उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଖ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମାର୍ପଣ ସହିତ ଏହିମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିର ନବାଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏବଂ ସେହି ଶିବଭକ୍ତିର ଅନେକ ଉପାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କଥିତ ହୋଇଛି।

Verse 24

शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् । मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि

ହେ ଦେବୀ, ନବାଙ୍ଗ-ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ମନ ମୋ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେଇ ଭକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 25

कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा । स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते

କଥା ଆଦିର ନିତ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଆନନ୍ଦରେ କରି, ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସି ତାହାକୁ ପାନ କରିବା—ଏହାକୁ ‘ଶ୍ରବଣ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 26

हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम । प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते

ହୃଦୟ-ଆକାଶରେ ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଦିବ୍ୟ କର୍ମ ଦେଖି, ପ୍ରେମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା—ଏହାକୁ ‘କୀର୍ତ୍ତନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 27

व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ—ନିତ୍ୟ, ସର୍ବତ୍ର, ସର୍ବଦା—ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଲୋକରେ ସଦା ନିର୍ଭୟତା ମିଳେ; ଏହାକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ‘ସ୍ମରଣ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 28

अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେବାକାଳେ ହୃଦୟକୁ ଏକାଗ୍ର ରଖି ଯେ ଭକ୍ତ ନିରତ ରହେ, ସେ ଲୋକେ ସଦା ନିର୍ଭୟତା ପାଏ—ଏହାକୁ ଶିବ-ସ୍ମରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 29

सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्

ସେବନୀୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ତାଙ୍କ ଅନୁକୂଳ ଓ ପ୍ରୀତିକର ଭାବରେ ସେବା କରିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ସେବା’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ହୃଦୟର ଅମୃତ-ରସରେ ଅର୍ପିତ ଏମିତି ପ୍ରେମମୟ ଦାସ୍ୟଭକ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 30

सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने । अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्

ସଦା ଭୃତ୍ୟଭାବର ଅନୁକୂଳତାରେ, ବିଧିଅନୁସାରେ, ମୋତେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟାଦି ଷୋଡଶୋପଚାର ଅର୍ପଣ କର; ସେଇ ଅର୍ପଣ ହିଁ ମୋର ସତ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନ।

Verse 31

मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् । यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते

କ୍ରମାନୁସାରେ ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ସହିତ ଭୂମିସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ସେହି କ୍ରିୟାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ‘ବନ୍ଦନ’ (ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ) କୁହାଯାଏ।

Verse 32

मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे । सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्

ମୋ ଈଶ୍ୱର ଯାହା କରନ୍ତୁ—ମଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳ ଭାବେ ଦିଶୁ—ସେ ସବୁ ମୋର ପରମ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ହିଁ ବୋଲି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଅଚଳ ଭରସା ହିଁ ସତ୍ୟ ସଖ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 33

कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् । निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्

ଦେହ ଆଦି ସବୁକୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ କରି ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିଦେବା, ଏବଂ ଜୀବନ-ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ-ଅଭିମାନଶୂନ୍ୟ ‘ଶୂନ୍ୟ’ ଭାବେ ରହିବା—ଏହି ହିଁ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ।

Verse 34

नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च

ଏହିଗୁଡ଼ିକ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିର ନବ ଅଙ୍ଗ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୋଦୟର କାରଣ ମଧ୍ୟ।

Verse 35

उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै । बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः

ମୋର ଭକ୍ତିର ଅନେକ ଉପାଙ୍ଗ କଥିତ ହୋଇଛି—ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ପଣ, ସେବନ ଆଦି ଆଚାର—ଯାହାକୁ ବିଚାରକରି କ୍ରମେ ସମୁଚ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

Verse 36

इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये । ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते

ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏଭଳି ମୋର ଭକ୍ତି—ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହା ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଜନନୀ, ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯିବା ଦାସୀସଦୃଶ ସହାୟିକା।

Verse 37

सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया । यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः

ଯିଏ ସର୍ବଦା ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ, ସେ ତୁମକୁ ନିଜ ପରି ପ୍ରିୟ। ଯେ ତାଙ୍କୁ ସଦା ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର ରଖେ, ସେ ସର୍ବଦା ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।

Verse 38

त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः । चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः

ହେ ଦେବେଶି, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ଭକ୍ତି ସଦୃଶ ସୁଖଦାୟକ ପଥ ନାହିଁ। ଚତୁର୍ୟୁଗରେ—ବିଶେଷତଃ କଳିଯୁଗରେ—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ।

Verse 39

कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ । ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति

ହେ ଦେବୀ! କଳିଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧରୂପ ଧାରଣ କରି ଉତ୍ସବହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରର ଅଭାବରୁ ସେମାନେ ଜର୍ଜରତା ଓ ଦୁର୍ବଳତା ପାଆନ୍ତି।

Verse 40

कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि । तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः

କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ସତ୍ୟକଥା, ସେ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ଫଳଦାୟିନୀ। ସେଇ ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ତାହାର ବଶରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 41

यो भक्तिमान्पुमांल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् । विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः

ଏହି ଲୋକରେ ଯେ ପୁରୁଷ ଭକ୍ତିମାନ, ମୁଁ ସଦା ତାହାର ସହାୟ। ତାହାର ହିତରେ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 42

भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः । अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः

ହେ ଦେବୀ! ଭକ୍ତର ହେତୁ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ପରିପ୍ଲୁତ ହୋଇ, ମୋ ନେତ୍ରଜ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା କାଳକୁ ଦହିଦେଲି; ମୁଁ ନିଜେ ନିଜର ରକ୍ଷକ ରହିଲି।

Verse 43

भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल । अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा

ହେ ଦେବୀ! ଭକ୍ତର ହେତୁ ମୁଁ ଏକଥର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉପରକୁ ଯାଇଥିଲି। ପରେ ଅତି କ୍ରୋଧରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ପୂର୍ବକାଳରେ (ଅପରାଧୀକୁ) ଅନୁସରଣ କରିଥିଲି।

Verse 44

भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा । त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै

ହେ ଦେବୀ, ମୋ ଭକ୍ତଙ୍କ ହେତୁରେ ମୁଁ କ୍ରୋଧେ ରାବଣକୁ ତାହାର ଗଣସହିତ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲି; ସତ୍ୟ, ତାହା ପ୍ରତି କେବେ ପକ୍ଷପାତ କରିନାହିଁ।

Verse 45

भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् । काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना

ହେ ଦେବୀ, ଭକ୍ତଙ୍କ ହେତୁରେ କ୍ରୋଧେ କୁମତିଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କାଶୀରୁ ବାହାର କରାଇଲି, ଏବଂ ନନ୍ଦୀ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ କରାଇଲି।

Verse 46

किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् । तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः

ହେ ଦେବେଶୀ, ଅଧିକ କଥା କାହିଁକି? ମୁଁ ସଦା ଭକ୍ତିର ଅଧୀନ; ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ମୁଁ ଭକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଶରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती । जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ସତୀ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 48

पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने । शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्

ତାପରେ ସେ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସେହି କାଣ୍ଡବିଷୟରେ ପୁନଃ ପଚାରିଲେ—ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ଲୋକରେ ସୁଖକର ଏବଂ ଜୀବୋଦ୍ଧାରରେ ପରାୟଣ।

Verse 49

सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः । अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि

ଏବଂ (ସେ) ଯନ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଶେଷତଃ ସେମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ଅନ୍ୟ ଧର୍ମବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ—ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବୋଦ୍ଧାରର ସାଧନ।

Verse 50

शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः । वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः

ସତୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ—ହର୍ଷିତ ଚିତ୍ତରେ—ଜୀବୋଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିସହ ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 51

तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः । बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै

ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଯନ୍ତ୍ରସହିତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ତାହାର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ; ଏବଂ ସେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈବ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 52

सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च । सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଏଥିରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ପବିତ୍ର ଇତିହାସକଥା, ଭକ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ଓ ରାଜଧର୍ମର ନ୍ୟାୟଯୁକ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 53

सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् । वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्

ସୂତ କହିଲେ— ଏଥିରେ ପୁତ୍ରଧର୍ମ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଅନଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ଜୀବସୁଖଦାୟକ ବୈଦ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶିତ।

Verse 54

सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः । कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः

କୃପା କରି ଭଗବାନ ମହେଶାନ ପରମ ସାମୁଦ୍ରିକ-ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 55

इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ । लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ

ଏହିପରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ସୁଖଦାନକାରୀ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ସତୀ-ଶିବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ସାଧନା ପାଇଁ ସଦ୍ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 56

चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ । अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ

ତେବେ ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଥିବା ସେଇ ଦୁଇଜଣ—ସତୀ ଓ ଶିବ—ହିମବଦ୍ଗିରିର କୈଲାସରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବହୁ ପ୍ରକାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ।