प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् । प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ପ୍ରୟାଗରେ, ବିଧିଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏକ ମହାନ୍ ଅଧ୍ୱର (ଯଜ୍ଞ) ହୋଇଥିଲା; ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ସମବେତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 2

तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः । सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः

ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ସମାଗତ ହେଲେ; ସନକାଦି ଦେବର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବମାନେ—ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମଦର୍ଶୀ—ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 3

अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः । निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ମୋ ପରିବାର-ପରିଚାର ସହିତ ସମାଗତ ହେଲି; ଏବଂ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ରୂପରେ ବିରାଜିତ ନିଗମ ଓ ଆଗମମାନେ ମୋ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 4

समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः । ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः

ସେମାନଙ୍କର ସେହି ସମାଗମ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ସବ-ସଭା ହୋଇଗଲା। ସେଠାରେ ନାନା ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ-ବାଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

Verse 5

तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः । त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ହେ ମୁନେ, ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର ଭବାନୀ ଓ ତାଙ୍କ ଗଣସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ତ୍ରିଲୋକହିତକାରୀ ସ୍ୱାମୀ ଶୁଭ ଓ ଯଥୋଚିତ ବଚନ କହି କହି ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 6

दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा । अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्

ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି କଲି।

Verse 7

तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः । प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्

ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଯଥାବିଧି ଦାଁଡ଼ିଲେ। ପ୍ରଭୁଦର୍ଶନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସେବାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 8

तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः । आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया

ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ପ୍ରବଳ ପ୍ରଭୁ ଦକ୍ଷ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।

Verse 9

मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया । ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः

ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି ସେଇ ଦକ୍ଷ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମାନ୍ୟ ଅଧିପତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅହଂକାରୀ ଥିଲେ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ମୁଖତାକୁ ଛାଡ଼ି ବାହ୍ୟମୁଖ ଥିଲେ।

Verse 10

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः । पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः

ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରଣିପାତରେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବରର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଲୋକେ କରଯୋଡ଼ି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଲେ।

Verse 11

नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् । नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः

ସେତେବେଳେ ନାନାବିଧ ଲୀଳାବିହାର କରୁଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ପରମୋନ୍ନତ ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ଆସନରେ ଆସୀନ ରହି, ନାନା ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ।

Verse 12

दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः । अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः

ସେଠାରେ ହର (ଶିବ) ନ ନମିଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୋର ସେଇ ପୁତ୍ର—ଅପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି—ହଠାତ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା।

Verse 13

क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् । सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः

ମହାପ୍ରଭୁ, ପରମ ତେଜସ୍ବୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ସେଇ ମହାଗର୍ବୀ କ୍ରୂର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିହାଳି, ସମସ୍ତେ ଶୁଣିପାରିବେ ଭଳି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କହିଲା; କାରଣ ସେ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନବିବେକରୁ ବଞ୍ଚିତ ଥିଲା।

Verse 14

एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः

ଏମାନେ ସମସ୍ତେ—ଦେବ ଓ ଅସୁର—ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ତେବେ ପ୍ରେତ-ପିଶାଚରେ ଘେରା ଥିବା ସେଇ ମହାମନା କିପରି ଦୁର୍ଜନ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି?

Verse 15

श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना । लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा

‘ଏ ଶ୍ମଶାନବାସୀ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଲଜ୍ଜ—ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କାହିଁକି କରୁନାହିଁ? ଏହାର କ୍ରିୟାକର୍ମ ଲୁପ୍ତ, ଭୂତ-ପିଶାଚମାନେ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି; ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି ଅନିୟମିତ, ସଦା ନୀତିକୁ ଉପହାସ କରେ।’

Verse 16

पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च । वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः

ସେହି ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେଖି—ଯେ ପାଖଣ୍ଡୀ, ଦୁର୍ଜନ, ପାପଶୀଳ, ଅହଙ୍କାରରେ ଫୁଲିଥିବା ନିନ୍ଦକ, ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ସଦା ଆସକ୍ତ କାମପ୍ରବୀଣ—ତେଣୁ ମୁଁ ତାକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲି।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् । शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ମହାଖଳ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲା: ‘ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ପୁରୁଷ ବଧଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହାକୁ ବଧ କରାଅ।’

Verse 18

दक्ष उवाच । रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः । देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ଏହି ରୁଦ୍ରକୁ ମୁଁ ଯଜ୍ଞରୁ ବହିଷ୍କୃତ କରିଛି। ସେ ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅତୀତ ଓ ପ୍ରଚଳିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଚିହ୍ନହୀନ ରୂପଧାରୀ। ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଭାଗ ନ ମିଳୁ; ସେ ଶ୍ମଶାନବାସୀ ଓ କୁଳଜନ୍ମହୀନ।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः । अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭୃଗୁ ଆଦି ଅନେକ ଲୋକ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀ ବୋଲି ଭାବି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ମନେ କରି, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ।

Verse 20

नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः

ସେହି କଥା ଶୁଣି ନନ୍ଦୀ କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହେଲେ। ଶାପ ଦେବାକୁ ମନସ୍କ ଥିବା ସେ ଗଣ, ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 21

नन्दीश्वर उवाच । रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଧିକ୍ ଧିକ୍, ହେ ଛଳୀ ମହାମୂଢ ଦକ୍ଷ! ଦୁଷ୍ଟମତି, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୁ ବାହାରେ କେମିତି କରିଦେଲୁ?”

Verse 22

यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः । तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्

ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ ଓ ତୀର୍ଥମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି—ସେଇ ହର (ଶିବ) କିପରି ଶପ୍ତ ହେବେ?

Verse 23

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते । वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः

ହେ ଦକ୍ଷ ଦୁର୍ମତେ! ତୋର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅହଂକାର-ଚାପଳ୍ୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଗର୍ବରୁ ଏହି ଶାପ ବ୍ୟର୍ଥ। ତୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଉପହାସ କଲୁ; ମହାପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର କେବେ ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

Verse 24

येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् । शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम

ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପାଳିତ ହୁଏ ଓ ସୃଷ୍ଟ ଜଗତ ଶେଷେ ଲୟ ପାଏ—ସେଇ ରୁଦ୍ର, ସେଇ ମହେଶ କିପରି ଶପ୍ତ ହେବେ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମ!

Verse 25

एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः । नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

ଏଭଳି ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିରସ୍କୃତ ହୋଇ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 26

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡ, ସତୀ-ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଉକ୍ତ ‘ଦକ୍ଷର ଶିବବିରୋଧ’ ନାମକ ଷଡ୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 27

पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः । मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः

ସେମାନେ ପାଖଣ୍ଡବାଦରେ ନିରତ, ଶିଷ୍ଟାଚାରରୁ ବହିଷ୍କୃତ; ମଦିରାପାନରେ ଆସକ୍ତ, ଜଟା ଧାରଣ କରି ଭସ୍ମ ଓ ଅସ୍ଥି ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହିପରି ଦକ୍ଷ ଶିବଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ସେ କଥା ଶୁଣି ଶିବପ୍ରିୟ ନନ୍ଦୀ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 29

प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् । शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः

ତେବେ ଶିଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶିବବଲ୍ଲଭ ନନ୍ଦୀ, ସେଇ ଗର୍ବିତ ମହାଖଳ ପକ୍ଷପାତୀକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 30

नन्दीश्वर उवाच । रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः । शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ଦକ୍ଷ, ଶଠ, ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ଶିବଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଶାପ ଦେଇଛ; ବ୍ରହ୍ମାସଦୃଶ ଚାପଲ୍ୟରୁ, ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ନ ଜାଣି, ଏହା ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 31

भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः । महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते

ଭୃଗୁ ଆଦି ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଓ ମୂଢମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ; ‘ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି’ ବୋଲି ଅହଂମତିରୁ ମହାପ୍ରଭୁ ମହେଶାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରାଗଲା।

Verse 32

ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः । रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्

ଏଠାରେ ଯେ ତୁମ ପରି ଖଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଦ୍ରବିମୁଖ, ରୁଦ୍ରତେଜର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ଏବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଉଛି।

Verse 33

वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः । भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः

ତୁମେ ବେଦବାଦରେ ମାତ୍ର ରତ, ବେଦତତ୍ତ୍ୱରୁ ବହିର୍ମୁଖ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତୁମେ ସଦା ‘ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ’ ବୋଲି ବାଦ କରୁଥିବା ହେଉ।

Verse 34

कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः । भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କାମବଶ, ସ୍ୱର୍ଗପରାୟଣ, କ୍ରୋଧ-ଲୋଭ-ମଦରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେମାନେ ସଦା ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭିକ୍ଷୁକ ହୋଇ ରହୁନ୍ତୁ।

Verse 35

वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः । दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा

ବେଦମାର୍ଗକୁ ଆଗରେ ରଖି ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦରିଦ୍ର ହେବେ; କାରଣ ସେମାନେ ସଦା ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ)ରେ ଆସକ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 36

असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः । भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः

ଅସତ୍ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଅଧର୍ମ ଦାନ ଗ୍ରହଣ) କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନରକଗାମୀ। ଏବଂ ହେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେହି ସଦା ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ହେବେ।

Verse 37

यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् । द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्

ଯେ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଭାବି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପେ ଅଜ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ତତ୍ତ୍ୱସତ୍ୟରୁ ବିମୁଖ ହୁଏ।

Verse 38

कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्

କୁଟିଳ ଓ ପାଖଣ୍ଡ ଧର୍ମରେ ଆବୃତ ଘରଗୁଡ଼ିକରେ, ସଦା ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭୋଗସୁଖର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେମାନେ କର୍ମକାଣ୍ଡର ଯନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରସାର କରନ୍ତି ଏବଂ ବେଦବାଦକୁ ହିଁ ଶାଶ୍ୱତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 39

विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः । भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्

ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ, ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଗତିକୁ ଭୁଲି, ସେ ପଶୁସ୍ୱଭାବୀ ଦକ୍ଷ ସଦା କର୍ମରେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ଆଚରଣରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲା; ଅଚିରେ ତାହାର ମୁହଁ ଛାଗର ହୋଇଗଲା।

Verse 40

शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा । हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः

ସେଠାରେ କ୍ରୋଧିତ ନନ୍ଦୀ ଯେତେବେଳେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ମହା ହାହାକାର ହେଲା; ଏବଂ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଶାପରୂପେ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲା।

Verse 41

तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः । भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्

ସେଇ ଭୟଙ୍କର ନିନ୍ଦାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣି, ଶିବତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ବେଦଜ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ନିନ୍ଦା କଲେ; ଏବଂ ଭୃଗୁ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କଲେ।

Verse 42

ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः

ନନ୍ଦୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଯେନେ ହସୁଥିବା ପରି, ତାଙ୍କୁ ବୋଧ ଦେଇ ସଦାଶିବ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 43

सदाशिव उवाच । शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि । वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्

ସଦାଶିବ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନନ୍ଦୀ, ଶୁଣ; ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭ୍ରମରେ ‘ଆମେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲୁ’ ବୋଲି ଭାବି ବ୍ରହ୍ମକୁଳ ବ୍ୟର୍ଥ ଶାପିତ ହୋଇଛି।

Verse 44

वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

ବେଦ ସତ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରମୟ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ସୂକ୍ତମୟ। ସେଇ ସୂକ୍ତମାନଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 45

तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः । शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन

ଏହେତୁ, ହେ ଆତ୍ମବିଦ୍, କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଶାପ ଦିଅ ନାହିଁ। ବେଦମାନେ କେବେ ବି କାହା ଦ୍ୱାରା—ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଶାପ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 46

अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि । शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः

ମୁଁ ଯଦି ଶାପବଦ୍ଧ ନ ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ଏବେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ବୋଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତ। ହେ ମହାଧୀମନ, ସନକାଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା, ଶାନ୍ତ ହୁଅ।

Verse 47

यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः । यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै

ମୁଁ ହିଁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ହିଁ ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ମୁଁ ହିଁ। ମୁଁ ସଂୟତାତ୍ମା, ଯଜ୍ଞନିରତ—ଏବଂ ଯଜ୍ଞାତୀତ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ହିଁ।

Verse 48

कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः । इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः

ବିବେକରେ ଚିନ୍ତନ କର—“ଏ କିଏ? ତୁମେ କିଏ? ଏମାନେ କିଏ? ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସମସ୍ତେ ଏକ ଆତ୍ମା।” ଏହିପରି ବୁଝି ଦେଖ; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ବୃଥା ଶାପ ଦେଇଛ।

Verse 49

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव । बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः

ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରପଞ୍ଚରଚନାର ବନ୍ଧନ ହଟାଇ, ସଂସାରଜାଲ ରଚୁଥିବା ଲୋକ ହେଉନାହିଁ। ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି ନନ୍ଦିନ, କ୍ରୋଧାଦି ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ସ୍ଥିରତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୁଧ ହୁଅ।

Verse 50

ब्रह्मोवाच । एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः । विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁ (ଭଗବାନ ଶିବ) ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବାରୁ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ବିବେକରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ; ସେ ଶାନ୍ତ ଓ କ୍ରୋଧବର୍ଜିତ ହେଲେ।

Verse 51

शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् । सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः

ଶିବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟ ସେହି ଗଣକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବୋଧ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଗଣ ନିଜ ପରିବାର ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେଠାରୁ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା।

Verse 52

दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः । स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः

ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା; ତାହାର ଚିତ୍ତ ଶିବଦ୍ରୋହରେ ହିଁ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା।

Verse 53

रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः । श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्

ସେ ସମୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଯେପରି ନିନ୍ଦା କରି ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ସ୍ମରଣ କରି ଦକ୍ଷ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି ଶିବପୂଜକମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାରେ ଲଗିଗଲେ।

Verse 54

इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना । परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्

ପରମାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁ ଏପରି କହିବା ପରେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦକ୍ଷଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଗଲା—“ତାତ, ଶୁଣ; ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ହଠୀ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ କଥା କହୁଛି।”