कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ମନ୍ମଥ (କାମଦେବ) ପରିବାର ସହ ଶିବଧାମକୁ ଯାଇ ମୋହକାରକ ଭାବେ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରେ; ସେହି ସମୟରେ ବସନ୍ତ ଋତୁଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ଗଛମାନେ ଏକାସାଥି ପୁଷ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଜଗତରେ କାମରସ ବଢ଼େ। ରତି ସହ କାମଦେବ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସାଧାରଣ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ଗଣେଶ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ସେ ଫେରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଯୋଗପରାୟଣ ଶିବଙ୍କୁ କାମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ମୋହିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବଙ୍କ ଯୋଗଚେତନାର ଅଭେଦ୍ୟତା ଓ କାମ-ମୋହର ସୀମା ଶିଖାଏ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे । चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଅନୁଚର ସହିତ ମନ୍ମଥ ଶିବସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଚରିତ୍ର ଘଟିଲା; ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 2
गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः । स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः
ସେଠାକୁ ଯାଇ ମହାବୀର, ମୋହକାରକ ମନ୍ମଥ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରସାର କଲା ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲା।
Verse 3
वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् । सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने
ହେ ମୁନେ, ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରକାଶ କଲା, ଯାହା ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପରି ଥିଲା; ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ଏକାଥରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ।
Verse 4
विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः । जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि
ରତି ସହିତ ମନୋଭବ (କାମ) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯତ୍ନ କଲା; ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାର ବଶକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଗଣେଶ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଶିବ କେବେ ତାହାର ବଶ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 5
समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने । जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा
ହେ ମୁନି, ମୋ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିବା ମଦନ (କାମଦେବ)ଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା। ତେବେ ସେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା; ତାହାର ମଦ ଶମିତ ହେଲା।
Verse 6
कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा । उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने
ହେ ମୁନି, ତେବେ ମଦନ (କାମଦେବ) ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଗଦ୍ଗଦ ବାଣୀରେ—ପାଶେ ଦାଁଡି, ମଦରହିତ ହୋଇ—ମୋତେ କହିଲା।
Verse 7
काम उवाच । ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः । न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने
କାମ କହିଲା— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଶମ୍ଭୁ ମୋହିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଯୋଗପରାୟଣ। ସେଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାର ଶକ୍ତି ନ ମୋର, ନ ଅନ୍ୟ କାହାର।
Verse 8
समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः । रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ମୁଁ ମୋ ମିତ୍ର ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ କରିଲି; ରତିଙ୍କ ସହାୟତାରେ କରା ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଶିବଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।
Verse 9
शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने । प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଣ—ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମୋହିତ/ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଯାହା କରିଥିଲୁ। ପ୍ରିୟ ତାତ, ହେ ମୁନି, ମୋ କଥାରୁ ସେହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଶୁଣ।
Verse 10
यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः । तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना
ଯେତେବେଳେ ସଂଯମୀ ଶମ୍ଭୁ ସମାଧିରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଅତିବେଗରେ ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହିଲା।
Verse 11
उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा । प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्
ମୁଁ ନିତ୍ୟ ମୋହନକାରୀ କ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରୟାସଦ୍ୱାରା ସମାଧିସ୍ଥ ତ୍ରିଲୋଚନ ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
Verse 12
स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् । तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्
ନିଜ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ଧରି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଘୁରିଲି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲି।
Verse 13
मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः । अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः
ମୋର କେବଳ ପ୍ରବେଶମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଶୀଭୂତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ଶଙ୍କର ଗଣସହିତ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ବିକୃତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः । तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ହିମବାନଙ୍କ ପର୍ବତ-ପ୍ରଦେଶକୁ ଗଲେ, ସେହି ସମୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ହେ ମଧୁରସ୍ୱଭାବୀ।
Verse 15
यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् । कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवांस्तदा
ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ନାଗକେଶରକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ କୈଲାସକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ—ସେହି ସମୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ସେଠାକୁ ଗଲି।
Verse 16
यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन । तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्
ଏକଥର ହର (ଶିବ) ସମାଧି ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚକ୍ରାୟୁଧର ଏକ ଯୁଗଳ ରଚିଲି।
Verse 17
तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः । नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେଇ ଭ୍ରୂଯୁଗଳ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରେମଜନ୍ୟ ଲଲିତ ହାବଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା; ନାନା ଭାବ ଦେଖାଇ ଉତ୍ତମ ଦାମ୍ପତ୍ୟକ୍ରମକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା।
Verse 18
नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः । अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा
ଗଣସହିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ମହାଦେବ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ାଇ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ଭାବରେ ଆବୃତ ହେଲେ।
Verse 19
मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् । विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा
ସେଠାରେ ମୟୂର-ଯୁଗଳ ରସାସ୍ୱାଦନରେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କାମଭାବରେ ଉଦ୍ଦୀପିତ ହେଲା; ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ଗତି ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ପାଖେ ଓ ସମ୍ମୁଖରେ କ୍ରୀଡ଼ା କଲା।
Verse 20
नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः । सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने
ମୋ ଶତ୍ରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଭିତରେ ଅତି ସାନ ଛିଦ୍ରଟିଏ ମଧ୍ୟ ପାଇଲା ନାହିଁ। ହେ ଲୋକେଶ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ମୋ ଶକ୍ତି ମୋହନ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
Verse 21
मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने । तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
ମଧୁର ଓ ପ୍ରିୟ ପରି ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଯୁକ୍ତିସହିତ ଏକ କର୍ମ କଲା। ହେ ମହାଭାଗ, ତାହା ଶୁଣ—ମୁଁ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ମାତ୍ର କହୁଛି।
Verse 22
चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा । नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्
ଚମ୍ପକ, କେଶର-ସଦୃଶ ପୁଷ୍ପ, ବାଲା, କାରଣ ଓ ପାଟଲା ପୁଷ୍ପ; ତଥା ନାଗକେଶର, ପୁନ୍ନାଗ, କିଂଶୁକ, କେତକୀ ଏବଂ ତାଜା ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा । उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः
ହର (ଭଗବାନ ଶିବ) ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମଲ୍ଲିକାର ଭାରୀ ପତ୍ରପୁଞ୍ଜ ଓ କୁରବକ ପୁଷ୍ପ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ, ଯେନେ ତାଙ୍କ ପାବନ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଜାଗି ଉଠିଛି।
Verse 24
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः । यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे
ମଲୟର ଶୀତଳ ପବନରେ ପଦ୍ମଫୁଲେ ଭରିଥିବା ସରୋବରମାନଙ୍କୁ ବିଜାଇ, ସେ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧିତ କରିଦେଲେ।
Verse 25
लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् । वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଲତାମାନେ ଯେନେ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ନୂତନ ଅଙ୍କୁରର ଗୁଚ୍ଛ ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ନେହରେ ବୃକ୍ଷତଣ୍ଡକୁ ଘେରି ଧରିଲେ।
Verse 26
तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः । दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु
ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପର ଢେରରେ ଭରିଥିବା ସେହି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧ ବହୁଥିବା ପବନକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ କାମବଶ ହେଲେ; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ।
Verse 27
एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् । भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः
ଏପରି ସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋହର କାରଣ କିଛି ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ସେ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଭାବମାତ୍ର ଦେଖାଇଲେ; ଶଙ୍କରଙ୍କର ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ନଥିଲା।
Verse 28
इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् । विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्
ଏପରି ସବୁକିଛି ଦେଖି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଭାବନାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣି, ଶମ୍ଭୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋହରୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିମୁଖ ହୋଇଛି—ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 29
तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे । शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्
ସେ ସମାଧି ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଆମ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆମେ କିପରି ଦାଁଡ଼ିପାରିବୁ—ତାଙ୍କୁ କିଏ ମୋହିତ କରିପାରିବ?
Verse 30
ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् । शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରକାଶ ପରି ଦୀପ୍ତ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ, ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଜଟାରାଶିରେ ଭୀଷଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଏ ଦଢ଼ି ରହିପାରିବ?
Verse 31
ब्रह्मोवाच । मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः । विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଭବ! ତୁମର ଏହିପରି ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ, ଚତୁରାନନ, କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କହିଲି ନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲି।
Verse 32
मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः । वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने
ହେ ମୁନେ! ‘ମୁଁ ଏଠାରେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ’—ଏହି ମନୋଭବର ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ ମହାଦୁଃଖରେ ପତିତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାଶ ହେଲି।
Verse 33
निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः । जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ନିଶ୍ୱାସରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ମାରୁତଗୁଡ଼ିକ ନାନାରୂପ ଓ ମହାବଳୀ; ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଏଠି-ସେଠି ଗତି କରୁଛନ୍ତି—ଲୋଲ ଜିହ୍ୱା ଓ ଅସ୍ଥିର ଚଳନ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର।
Verse 34
अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् । पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्
ତେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକାରର ବାଦ୍ୟ ବଜାଇଲେ। ପଟହ ଆଦିର ବଡ଼ ବଡ଼ ଦଳ ଭୟଙ୍କର ମହାଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ନାଦ କଲା।
Verse 35
अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः । मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः
ତାପରେ ମୋର ନିଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ମହାଗଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୋ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲେ—“ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ: ମାରିବୁ କି, କାଟିଦେବୁ?”
Verse 36
तेषां तु वदतां तत्र मारयच्छेदयेति माम् । वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे
ସେଠାରେ ସେମାନେ “ମାର, କାଟ” ବୋଲି କହୁଥିଲେ। ସେହି କଥା ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ବୁଝି କାମଦେବ ନିଜ ଯୋଜନା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 37
मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः
ହେ ମୁନି, ତାପରେ ମଦନ ମୋ ସହ କଥା କହି ସେ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଣମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ସ୍ମର ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି କହିଲେ।
Verse 38
काम उवाच । हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक । उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः
କାମ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ହେ ସର୍ବସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ! ଏହି ବିକରାଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ ବୀରମାନେ କିଏ?”
Verse 39
किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे । किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय
ହେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା), ଏମାନେ କେଉଁ କର୍ମ କରିବେ ଓ କେଉଁଠି ବସିବେ? ଏମାନଙ୍କ ନାମ କ’ଣ—ତାହା କହି ସେଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।
Verse 40
नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च । मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्
ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ସ୍ଥାନ ଓ ନାମ ଦେଇ, ହେ ଦେବେଶ, ଯଥୋଚିତ କୃପା କରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः । तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନେ, ସେଇ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମୁଁ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ତେବେ ମଦନ (କାମ)ଙ୍କୁ କହି ସେମାନଙ୍କ କର୍ମାଦି ବିଷୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲି।
Verse 42
ब्रह्मोवाच । एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः । मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏମାନେ ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ପୁନଃପୁନଃ ‘ମାର’ ବୋଲି କହିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ନାମ ପୁନଃପୁନଃ ‘ମାରା’ (ହନ୍ତା) ହେଲା।
Verse 43
सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे । विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्
ଏହି ଗଣମାନେ ସଦା ସେହି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବେ, ଯେମାନେ ନାନା କାମନା ଓ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ—ଏବଂ କାମବଶତଃ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ଅର୍ଚ୍ଚନା ନ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟସାଧନକୁ ଲାଗନ୍ତି।
Verse 44
तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव । सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः
ହେ ମନୋଭବ (କାମଦେବ), ତୁମକୁ ଅନୁଗମନ କରିବା ଏମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏମାନେ ସଦା ତୁମର ସହାୟକ ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 45
यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा । गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा
ତୁମେ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଓ ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟାର୍ଥେ ଯିବ, ସେଠାସେଠାରେ ଓ ସେତେବେଳେସେତେବେଳେ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସହାୟତା ପାଇଁ ଯିବେ।
Verse 46
चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा
ତୁମ ଅସ୍ତ୍ରର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତରେ ଭ୍ରାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବେ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ବିଘ୍ନିତ କରିବେ।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः । किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୋର ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ସାରଥି ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ କିଛି ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ହେଲା, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 48
श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः । परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्
ଏହା ଶୁଣି ସେ ସମସ୍ତ ଗଣମାନେ ମଦନକୁ ଓ ମୋତେ ସବୁଦିଗରୁ ଘେରି, ନିଜ ନିଜ ଆକୃତିରେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 49
अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् । एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ମର (କାମଦେବ)ଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର। ଏମାନଙ୍କ ସହିତ ପୁଣି ଯାଅ ଏବଂ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଅ।”
Verse 50
मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह । मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे
“ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମାର (କାମ) ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରୟାସ କର; ଯେପରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ମୋହ ହେଉ—ସ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣର ହେତୁରେ।”
Verse 51
इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः । देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्
ସେହି ବଚନ ଶୁଣି କାମଦେବ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ। ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ଗୌରବ ଜାଣି ବିନୟରେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି ସାଦରେ କଥା କହିଲେ।
Verse 52
काम उवाच । मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः । तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना
କାମ କହିଲେ—ତାକୁ ମୋହିତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯତ୍ନରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ତାତ, ତାହାରେ ସେ ମୋହ ହେଲା ନାହିଁ; ଏବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 53
तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि । गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया
ଆପଣଙ୍କ ବଚନର ଗୌରବ ଜାଣି ଏବଂ ସେହି ଭୟଙ୍କର ମାରଗଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ମୋ ପରିବାର ସହ ପୁନର୍ବାର ସେଠାକୁ ଯିବି।
Verse 54
मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति । भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे
ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ମନ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି; ତେଣୁ ସେ ମୋହ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭବିବ ନାହିଁ। ତଥାପି, ହେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା, ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ—“ସେ କି ମୋ ଦେହକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବେ?”
Verse 55
इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा । ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर
ଏହିପରି କହି, କାମ ମଧୁ ଓ ସରତି ସହିତ ସେତେବେଳେ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ସେ ମାରଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଶିବଧାମକୁ ଗଲା।
Verse 56
पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा । बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्
ତାପରେ ମନସିଜ (କାମ) ପୂର୍ବବତ୍ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଭାବ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକାଶ କଲା। ମଧୁ ମଧୁରଭାବେ ବହୁ ଉପାୟ ଭାବି, ବିଭିନ୍ନ ବୁଦ୍ଧି-ଯୁକ୍ତି ଆଣିଲା।
Verse 57
उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च । मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः
ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଉପାୟ କଲା, ମାରଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାଗମ କଲେ। କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମନେ କିଛିମାତ୍ର ମୋହ ହେଲା ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ କିଏ ମୋହିତ କରିପାରିବ?
Verse 58
निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा । आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः
ପଛକୁ ହଟି, ସ୍ମର (କାମ) ତେବେ ମୋ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଲା। ମାରଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅହଂକାର ଓ ହର୍ଷ ବିନା, ମୋ ଦ୍ୱାରେ ହିଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 59
कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः । स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा
କାମ କହିଲା— ହେ ତାତ, ନିରୁତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍ସବହୀନ ହୋଇ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କଲା; ପରେ ଅହଂକାର ବିନା ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ି, ସେ ସମୟରେ ମରୁତମାନଙ୍କ ଓ ମଧୁ ସହ କଥା କହିଲା।
Verse 60
कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे । नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः
ହେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା), ତାକୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରବଳ କର୍ମ କରାଗଲା; ତଥାପି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ସେ ଆତ୍ମାରେ କିଛିମାତ୍ର ମୋହ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 61
न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना । कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः
ସେଠାରେ ସେ ଦୟାଳୁ ପ୍ରଭୁ ମୋ ଦେହକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ ନାହିଁ। ଏହାର କାରଣ ମୋର ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟ; କାରଣ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିର୍ବିକାର ଓ ଅଚଳ।
Verse 62
चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज । परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः
ହେ ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା), ଯଦି ଏମିତି ବର ମିଳେ ଯେ ହର (ଶିବ) ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ତେବେ ସେଇ କ୍ଷଣେ ତାହା ନିବାରିବାକୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କର—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ।
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् । प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି, ପରିବାରସହ କାମ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲା। ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲା—ଯିଏ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି ଓ ଦୀନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ—ସେ ଆଗେଇଗଲା।
Frequently Asked Questions
Kāma (Manmatha), aided by Rati and amplified by Vasanta’s springtime power, attempts multiple methods to enchant beings and to delude Śiva at Śiva’s abode, but fails; he then returns to Brahmā and admits Śiva cannot be mohanīya due to yogic steadfastness.
The episode encodes a hierarchy of forces: kāma/moha can dominate conditioned beings, but cannot penetrate yogic sovereignty. Śiva exemplifies consciousness established in yoga, where sensory-aesthetic stimuli do not compel action—an allegory for liberation through inner mastery.
Vasanta’s sudden universal blossoming and Kāma’s wide-ranging influence over prāṇins/jīvas illustrate desire’s expansive reach; the explicit exception—Śiva (and Gaṇeśa)—marks the boundary where yogic transcendence nullifies enchantment.