देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଜ ତର୍କ-ବାଦରେ ଲୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହସି ଦେଖି, ବଜ୍ରପାଣି ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।

Verse 2

तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा । यमो महिषमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଗଜ ଉପରେ ଆରୂଢ ହେଲେ; ଅନଳ (ଅଗ୍ନି) ମଧ୍ୟ ଛାଗ ଉପରେ ଆରୂଢ ହେଲେ। ଯମ ମହିଷ ଉପରେ ଆରୂଢ ହେଲେ ଏବଂ ନିରୃତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ଉପରେ ଆରୂଢ ହେଲେ।

Verse 3

पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः । कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः

ପାଶଧାରୀ ବରୁଣ ମକର ଉପରେ ଆରୂଢ ହେଲେ; ସଦା ଦ୍ରୁତଗାମୀ ବାୟୁ ମୃଗ ଉପରେ ଆରୂଢ ହେଲେ। କୁବେର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୂଢ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଓ ସତର୍କ ରହିଲେ, କିଛିମାତ୍ର ଅଲସତା ନ ରଖି।

Verse 4

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः

ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଦେବସଂଘ ଓ ଯକ୍ଷ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ—ସେହି ପ୍ରତାପୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ବାହନରେ ଆରୂଢ ହେଲେ।

Verse 5

तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा । तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत

ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖି ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଆବେଗରେ ମୁହଁ ଲାଲ ହୋଇଗଲା। ପରେ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସମଗ୍ର ଦଳକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।

Verse 6

दक्षौवाच । युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ତୁମମାନଙ୍କ ବଳକୁ ମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛି। ଏହି ସତ୍କର୍ମର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ହେ ମହାପ୍ରଭୁ ଦେବଗଣ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏହାର ପ୍ରମାଣ-ସାକ୍ଷୀ ଓ ଅନୁମୋଦକ ହେଉ।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः । निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ବାହାରିଲେ।

Verse 8

अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः । शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया

ତାପରେ ବଳସମ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଲେ।

Verse 9

देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् । तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्

ତେବେ ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାସମର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୋମର ଓ ଲୋହ ଶରଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 10

नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे । महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः

ସେହି ମହା ରଣମହୋତ୍ସବରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ଭେରୀ ନିନାଦିତ ହେଲା। ମହାଦୁନ୍ଦୁଭି, ପଟହ, ଡିଣ୍ଡିମ ଆଦି ବାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଜି ଉଠିଲା।

Verse 11

तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्

ସେହି ମହା ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଦେବମାନେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ତେବେ ଶିବଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ନିପାତ କଲେ।

Verse 12

इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः । कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କୁ ପଛକୁ ହଟାଇଲେ; ଭୃଗୁଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ସେମାନେ କଟି ଛିନ୍ନ ହୋଇ ନିପାତିତ ହେଲେ।

Verse 13

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च

ତେବେ ଯଜ୍ଞର ଋତ୍ୱିଜ ଭୃଗୁ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉଚ୍ଚାଟନ କର୍ମ କଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜମାନଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ।

Verse 14

पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः

ନିଜ ସେନା ପରାଜିତ ଦେଖି କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ବୀରଭଦ୍ର ସେଇ ପ୍ରତିପକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ପିଶାଚ କରି ନିଜ ପଛେ ଅନୁଚର ଭାବେ ହାଙ୍କିନେଲେ।

Verse 15

वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्

ବୃଷଭାରୂଢମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସ୍ୱୟଂ ମହାବଳୀ ହୋଇ ସେ ମହାତ୍ରିଶୂଳ ଧରି ଅମର ଦେବମାନଙ୍କୁ ପତିତ କରିଦେଲେ।

Verse 16

देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे

ତାପରେ ଶିବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଣ ତ୍ରିଶୂଳ ଘାତରେ ବେଗରେ ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ସାଧ୍ୟଗଣ, ଗୁହ୍ୟକ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହାର କରି ନିପାତ କଲେ।

Verse 17

केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः । अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्

କେତେକ ଦେବ ଖଡ୍ଗରେ ଦ୍ୱିଖଣ୍ଡିତ ହେଲେ, କେତେକ ଗଦାରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରର ଘାତରେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଶିବଗଣ ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 18

एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्

ଏହିପରି ପରାଜିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପଳାୟନରେ ମାତ୍ର ତତ୍ପର ହେଲେ। ପରସ୍ପରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 19

केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः

କେବଳ ଲୋକପାଳମାନେ—ଶକ୍ର ଆଦି—ସେଠାରେ ଉତ୍ସୁକ ଓ ସଚେତନ ହୋଇ ଦଢ଼ ହେଲେ। ସେଇ ଦାରୁଣ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ସେଇ ମହାବଳୀମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିରତା ଧରିଲେ।

Verse 20

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा

ତାପରେ ଶକ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେଇ ରଣଭୂମିରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ସେମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?

Verse 21

लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्

ଲୋକପାଳମାନେ କହିଲେ—ହେ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତେ, ହେ ତାତ! ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଦୟାନିଧି! ଆମେ ପଚାରୁଛୁ; ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ—କେଉଁ କାରଣରୁ ଆମର ଜୟ ହେବ?

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ବୃହସ୍ପତି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଜ୍ଞାନରେ ଦୁର୍ବଳ ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଏହି ପରାମର୍ଶ କହିଲେ।

Verse 23

बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै । तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ଆଜି ସତ୍ୟ ହୋଇଛି। ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଇ କଥାକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି; ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 24

अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः

ସମସ୍ତ କର୍ମର ଫଳ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ ଏକ ଯକ୍ଷେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି; ତଥାପି ସେ ମଧ୍ୟ ପରମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ।

Verse 25

अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा

ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର-ଔଷଧି ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ; ନ ଅଭିଚାର ଚାଲେ, ନ ଲୌକିକ ଉପାୟ। ନ କର୍ମ, ନ ବେଦ, ନ ମୀମାଂସାର ଦୁଇ ଶାଖା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Verse 26

अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च । ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः

ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ବେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପଦେଶରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସୁଦ୍ଧା, ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ପୁରାତନମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 27

न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः । भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः

ଅସଂଖ୍ୟ ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହେଶାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ମହାଶ୍ରୁତି କହେ—ଅନନ୍ୟ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ମାତ୍ର ସେ ପ୍ରାପ୍ୟ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 28

शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया । तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः

ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ସର୍ବଥା ନିର୍ବିକାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା—କେବଳ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ—ନିଶ୍ଚୟ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

Verse 29

परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ । सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै

ଏବେ ମୁଁ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅକରିବାଯୋଗ୍ୟ—ଅଭିପ୍ରେତ ଭେଦ—ଅଧିକ କହିବି। ହେ ସୁରେଶାନ, ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ସେ ଉପାୟ ଶୁଣ—ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ହିତ ପାଇଁ।

Verse 30

त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै । आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्

ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବାଳିଶ ଓ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ଆଜି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଛ। ଏଠାରେ ତୁମେ କେଉଁ ପରାକ୍ରମ କରିବ?

Verse 31

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः । आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम

ଏମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହାୟ ଗଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ। ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ସେହି ବିଘ୍ନ କରିବେ।

Verse 32

सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः । यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

ଏହି ବିଷୟରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ନାଶ ପାଇଁ ମୁଁ ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟ ହିଁ କହୁଛି।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ସମସ୍ତେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 34

ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः । इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्

ତାପରେ ମହାବୀର ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଭୀରଭଦ୍ର, ମନରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭାବି, କହିଲେ।

Verse 35

वीरभद्र उवाच । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः । अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्

ଭୀରଭଦ୍ର କହିଲେ—ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ମୂର୍ଖତାରୁ ଦଣ୍ଡ ମାଗି ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ସେଇ ଦଣ୍ଡ ମୁଁ ଦେଉଛି; ମୋ ନିକଟକୁ ଆସ।

Verse 36

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुवीरभद्रसम्वादो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ–ଭୀରଭଦ୍ର ସଂବାଦ’ ନାମକ ଛତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 37

हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः । अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः

ହେ ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ ବିବେକୀ ସମୂହମାନେ, ଏଠାରେ ଶୁଣ। ମୁଁ ଏମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ କହିବି, ଯାହା ଅତୃପ୍ତି ଆଦିକୁ ନାଶ କରି ତୃପ୍ତି ଦେଏ।

Verse 38

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः । निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः । तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି, କ୍ରୋଧେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବଗଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ ବୀରଭଦ୍ର ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଣରେ ସେହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରହାର କଲେ। ସେହି ବାଣରେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବେଶ୍ୱର ନିହତ ହେଲେ।

Verse 39

पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश । गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः

ପଳାୟନ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଛିଟିକି ପଳାଇଲେ। ଲୋକପାଳମାନେ ଚାଲିଯାଇ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲାପରେ, ବୀରଭଦ୍ର ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞବାଟର ଏକେବାରେ ସମୀପ ପ୍ରାଙ୍ଗଣକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 40

तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् । विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्

ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗଭୀର ପ୍ରଣାମ କରି, ନମ୍ର ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସହସା ଶୀଘ୍ର କହିଲେ।

Verse 41

ऋषय ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो । रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ରମାନାଥ, ହେ ସର୍ବେଶ୍ୱର ମହାପ୍ରଭୋ! ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ନିଜେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ।

Verse 42

यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः । रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः

ତୁମେ ହିଁ ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ତୁମେ ହିଁ ଯଜ୍ଞରୂପ, ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ ଓ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷକ। ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କର—ରକ୍ଷା କର; ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ସତ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କେହି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः । योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଭୟରୁ ବିଷ୍ଣୁ ସତ୍ୟରେ ସାବଧାନ ରହିଲେ।

Verse 44

चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः । महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ

ଚତୁର୍ଭୁଜ, ସୁସନ୍ନଦ୍ଧ, ହାତରେ ଚକ୍ରାୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେହି ମହାବଳୀ—ଅମରଗଣ ସହ—ଯଜ୍ଞବାଟରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 45

वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः । ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्

ଶୂଳପାଣି ବୀରଭଦ୍ର, ନାନା ଗଣସହିତ, ମହାପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଓ ଯୁଦ୍ଧକାମୀ ଭାବେ ଦେଖିଲେ।

Verse 46

तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः । कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्

ତାକୁ ଦେଖି ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ମୁହଁ ଭ୍ରୁକୁଟିରେ କୁଟିଳ ହୋଇଗଲା। ସେ ତାହା ପରମ ପାପୀ ଉପରେ କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ) ପରି ଧାଇଲେ, ଏବଂ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଯେପରି ହାତୀ ଉପରେ ଝପଟେ ସେପରି।

Verse 47

तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः

ହରିଙ୍କୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ ବୀରଭଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ଶୀଘ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ବୀର ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 48

वीरभद्र उवाच । रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव

ବୀରଭଦ୍ର କହିଲେ— ରେ ରେ ହରେ! ମହାଦେବ! ତୁମେ ନିଜ ଶପଥ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛ। ଆଜି ଏହା କିପରି କଲ? ତୁମ ଚିତ୍ତରେ କେଉଁ ଗର୍ବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା?

Verse 49

तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये

ଶ୍ରୀରୁଦ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଶପଥ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ତୁମର ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି କି? ତୁମେ କିଏ—ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକରେ ତୁମର ରକ୍ଷକ କିଏ?

Verse 50

अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे । दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद

ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ତାହାର କାରଣ ଆମେ ସତ୍ୟରେ ଜାଣୁନାହୁଁ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞପତନରୁ ତୁମେ କିପରି ଜନ୍ମିଲ? ସେଥି କୁହ।

Verse 51

दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया । प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया

ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା (ସତୀ) ଯାହା କରିଥିଲେ, ତୁମେ କି ଦେଖିନାହ? ଏବଂ ଋଷି ଦଧୀଚି ଯାହା କହିଥିଲେ, ତୁମେ କି ଶୁଣିନାହ?

Verse 52

त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज

ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ତୁମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅବଦାନ ନେବାକୁ ଆସିଛ; ହେ ମହାଭୁଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଦେବି।

Verse 53

वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव । कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्

ହେ ହରି, ମୁଁ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତୁମ ବକ୍ଷକୁ ବିଦାରିଦେବି। ଆଜି ତୁମର କେଉଁ ରକ୍ଷକ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସି ଦାଁଡ଼ିଛି?

Verse 54

पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना । दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्

ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ପତାଇଦେବି, ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳାଇଦେବି; ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଳମ୍ବ ବିନା ତୁମକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବି।

Verse 55

रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम । श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्

ହେ ହେ ଦୁରାଚାରୀ ହରି! ମହେଶଙ୍କୁ ବିମୁଖ ଅଧମ! ପାବନକାରୀ ଶ୍ରୀମହାରୁଦ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କି ତୁମେ ଜାଣ ନାହ?

Verse 56

तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः । नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना

ତଥାପି, ହେ ମହାବାହୁ! ଯୁଦ୍ଧକାମନାରେ ତୁମେ ମୋ ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଏଠି ରହ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନଃ ଫେରିବାକୁ ଦେବି ନାହିଁ।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् । उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରୀତିରେ ହସି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 58

विष्णुरुवाच । शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः । न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ବୀରଭଦ୍ର ଆଦିମାନେ! ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହୁଛି। ମୋତେ ରୁଦ୍ରବିମୁଖ ବୋଲି କହନି; ମୋତେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସେବକ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 59

अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः । दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः

ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷ—ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଅଜ୍ଞ, କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼ନିଷ୍ଠ—ମୋହବଶେ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ (ଶିବଙ୍କୁ) ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲା।

Verse 60

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे

ମୁଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଧୀନ—ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ। ତାତ, ଦକ୍ଷ ମୋର ଭକ୍ତ; ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 61

शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो

ହେ ବୀର, ରୁଦ୍ରକୋପରୁ ଉଦ୍ଭବ! ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ। ତୁମେ ରୁଦ୍ରତେଜର ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁ—ମହାପ୍ରତାପର ଆଳୟ।

Verse 62

अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्

“ମୁଁ ତୁମକୁ ରୋକୁଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ରୋକୁଛ। ଯାହା ଭାବି ରହିଛି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ; ତଥାପି ମୁଁ ମୋ ପରାକ୍ରମ କରିବି।”

Verse 63

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः । अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଗୋବିନ୍ଦ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ମହାବାହୁ ହସି କହିଲା—“ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ; କାରଣ ତୁମେ ଆମ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣିଲି।”

Verse 64

ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः । प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः

ତାପରେ ଗଣମୁଖ୍ୟ ବୀରଭଦ୍ର ହସିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବିନୟରେ ନମି, ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 65

वीरभद्र उवाच । तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो । इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः

ବୀରଭଦ୍ର କହିଲେ—“ହେ ମହାପ୍ରଭୋ, ତୁମ ଭାବ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଏପରି କହିଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟ କହୁଛି; ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।”

Verse 66

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे

“ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ତୁମେ; ଯେପରି ତୁମେ, ସେପରି ଶିବ।” ହେ ହରେ, ଶିବଙ୍କ ଶାସନରେ ବେଦ ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

Verse 67

शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै । तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्

ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଶଂକରଙ୍କ ସେବକ। ତଥାପି, ହେ ରମାନାଥ, ଲୋକପ୍ରବାଦରେ ଯାହା କହିବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ ଆଦର କରି ଆମେ ଏପରି କହୁଛୁ।

Verse 68

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः । प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ହସିଲେ, ତାପରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 69

विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ମହାବୀର, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର। ତୋର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଚାପି ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଯିବି।

Verse 70

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च । स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ କିଛି ଥମ୍କିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହେଲେ। ମହାବଳୀ ବୀରଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହେଲେ।