Adhyaya 18

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ अष्टादशो ऽध्यायः स्वायम्भुववंशवर्णनम् अग्निर् उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवात् सुतौ अजीजनत्स तां कन्यां शतरूपां तपोन्विताम्

अशा प्रकारे आदिम महापुराण असलेल्या अग्निपुराणातील ‘जगत्सर्गवर्णन’ नावाचा सतरावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘स्वायंभुववंशवर्णन’ नावाचा अठरावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नी म्हणाले—स्वायंभुव मनूपासून प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र झाले आणि तपोन्विता शतरूपा नावाची कन्याही उत्पन्न झाली।

Verse 2

न् भूतमुच्चावचं प्रजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निश्चितमिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः अजीजनत् सुतां कन्यां सद्रूपाञ्च तपोन्वितामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अजीजनत् सुतां कन्यां शतरूपां तपोन्वितामिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यां कर्दमभार्यातः सम्राट् कुक्षिर्विराट् प्रभुः सुरुच्यामुत्तमो जज्ञे पुत्र उत्तानपादतः

‘भूतमुच्चावचं प्रजा’ असा ङ-चिन्हित पाठ आहे; तर ‘निश्चितम्’ असा ख-पाठ आहे. ‘सद्रूपा व तपोन्विता अशी कन्या उत्पन्न केली’ असा ग-पाठ; आणि ‘तपोन्विता शतरूपा नावाची कन्या उत्पन्न केली’ असा ङ-पाठ. कर्दमाची पत्नी काम्या हिच्यापासून सम्राट, कुक्षि, विराट व प्रभु हे जन्मले. सुरुचीपासून उत्तानपादाला उत्तम नावाचा पुत्र झाला।

Verse 3

सुनीत्यान्तु ध्रुवः पुत्रस्तपस्तेपे स कीर्तये ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने

सुनीतीचा पुत्र ध्रुव कीर्तीसाठी तप करू लागला. हे मुने, ध्रुवाने तीन हजार दिव्य वर्षे तपस्या केली।

Verse 4

तस्मै प्रीतो हरिः प्रादान्मुन्यग्रे स्थानकं स्थिरम् श्लोकं पपाठ ह्य् उशना वृद्धिं दृष्ट्वा स तस्य च

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन हरि (विष्णू) यांनी मुन्यांच्या समोर त्याला स्थिर व अचल असे पद दिले. आणि उशना (शुक्राचार्य) यांनी त्याची वाढ पाहून त्या संदर्भात एक श्लोकही पठण केला।

Verse 5

अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोद्भुतम् यमद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

अहो! याच्या तपस्येचे सामर्थ्य किती अद्भुत; जे ऐकले तेही विलक्षण आहे. कारण आज सप्तर्षी ध्रुवाला पुढे ठेवून उभे आहेत।

Verse 6

तस्मात् शिष्टिञ्च भव्यञ्च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत शिष्टेराधत्त सुछाया पञ्च पुत्रानकल्मषान्

त्याच्यापासून शिष्टि व भव्य उत्पन्न झाले; आणि ध्रुवापासून शम्भूचा जन्म झाला. शिष्टिपासून सुछायाने पाच निष्कलंक (पापरहित) पुत्रांना जन्म दिला.

Verse 7

रिपुं रिपुञ्जयं रिप्रं वृकलं वृकतेजसम् रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

तो (देव) रिपु—अधर्माचा शत्रू, रिपुञ्जय—शत्रूंचा विजेता, रिप्र—पवित्र; वृकल—लांडगा-ध्वजधारी आणि वृकतेजस—लांडगा-दीप्तिमान आहे. तो शत्रूचा निवारक, बृहती—विस्तृत, चाक्षुष—सर्वदर्शी, आणि सर्वतेजस—सर्वव्यापी तेजस्वी आहे.

Verse 8

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरिण्यां चाक्षुषो मनुम् मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुतोत्तमाः

चाक्षुष (मनु) यांनी पुष्करिणीपासून मनु (चाक्षुष नावाचा) उत्पन्न केला; आणि वीरिणीपासून दहा उत्तम पुत्र झाले; तसेच नड्वलापासूनही श्रेष्ठ पुत्र जन्मले.

Verse 9

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कविः अग्निष्टुरतिरात्रश् च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

ऊरु, पुरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्, कवि, अग्निष्टु, अतिरात्र, तसेच सुद्युम्न आणि अभिमन्युक—ही वंशातील प्रसिद्ध नावे आहेत.

Verse 10

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसङ्गयम्

ऊरूच्या (ऊरु/जांघेपासून) अग्नेयीने सहा महाप्रभ पुत्रांना जन्म दिला—अंग, सुमनस, स्वाती, क्रतु, अंगिरस आणि संगय.

Verse 11

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणमेकं व्यजायत स्थानमुत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यदत्र इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तस्मात् श्लिष्टिञ्च इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः श्लिष्टेआराधत्त इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः उरूरिति ख,ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अरक्षकः पापरतः स हतो मुनिभिः कुशैः

अंगराजापासून सुनीथेचा एकमेव पुत्र वेण उत्पन्न झाला. तो प्रजांचे रक्षण न करणारा व पापासक्त होता; म्हणून मुनींनी कुशतृणाच्या अग्रांनी त्याचा वध केला.

Verse 12

प्रजार्थमृषयोथास्य ममन्थुर्दक्षिणं करं वेणस्य मथितो पाणौ सम्बभूव पृथुर् नृपः

मग प्रजांच्या हितासाठी ऋषींनी वेणाचा उजवा हात मंथन केला. वेणाच्या हाताच्या मंथनातून राजा पृथु प्रकट झाला.

Verse 13

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्

त्याला पाहून मुनी म्हणाले—“हा महातेजस्वी प्रजांना आनंदित करील आणि महान यश प्राप्त करील.”

Verse 14

स धन्वी कवची जातस्तेजसा निर्दहन्निव पृथुर्वैण्यः प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षेत्रपूर्वजः

तो धनुष्यधारी व कवचधारी जन्मला, जणू आपल्या तेजाने दुष्टता जाळीत आहे. वेणपुत्र पृथु—क्षेत्रवंशात उत्पन्न—याने सर्व प्रजांचे रक्षण केले.

Verse 15

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः स पृथिवीपतिः तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

राजसूयाभिषिक्त राजांमध्ये तो पहिला पृथ्वीपति होता. त्याच्यापासूनच दोन निपुण अधिकारी—सूत व मागध—उत्पन्न झाले.

Verse 16

तत्स्तोत्रञ्चक्रतुर्वीरौ राजाभूज्जनरञ्जनात् दुग्धा गौस्तेन शस्यार्थं प्रजानां जीवनाय च

त्या दोन वीरांनी ते स्तोत्र रचले. जनांना रंजविल्यामुळे तो राजा झाला. त्यानेच गायीचे दोहन केले—धान्यवृद्धीसाठी व प्रजांच्या जीवनधारणेसाठीही.

Verse 17

सह देवैर् मुनिगणैर् गन्धर्वैः साप्सरोगणैः पितृभिर्दानवैः सर्पैर् वीरुद्भिः पर्वतैर् जनैः

देव, मुनिगण, गंधर्व व अप्सरागणांसह; पितर, दानव व सर्पांसह; लता-औषधी, पर्वत आणि जनसमुदायांसहही.

Verse 18

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरन्तेन प्राणानधारयत्

ज्या-ज्या पात्रांत वसुंधरा दुहिली जात होती, त्या-त्या पात्रांत तिने इच्छित तसे क्षीर दिले; त्या क्षीराने त्यांनी प्राणधारण केले.

Verse 19

पृथोः पुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्द्विपालिनौ शिखण्डी हविर्धानमन्तर्धानात् व्यजायत

पृथूपासून दोन धर्मज्ञ पुत्र झाले—अंतर्द्वि आणि पालिन. आणि अंतर्धानापासून शिखंडीने हविर्धानास जन्म दिला.

Verse 20

हविर्धानात् षडाग्नेयी धीषणाजनयत् सुतान् प्राचीनवर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

हविर्धानापासून षडाग्नेयी (धीषणा) हिने पुत्रांना जन्म दिला—प्राचीनवर्हिष, शुक्र, गय, कृष्ण, व्रज आणि अजिन.

Verse 21

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां यजतो यतः प्राचीनवर्हिर्भगवान् महानासीत्प्रजापतिः

पूर्वाभिमुख अग्र असलेल्या कुशाने पृथ्वीवर यज्ञ केल्यामुळे तो पूज्य प्रजापती ‘प्राचीनवर्हि’ या नावाने महान् म्हणून प्रसिद्ध झाला।

Verse 22

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनवर्हिषः राजसूयाभिव्यक्तानामाद्य इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः शुभ्रमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्णाधत्त इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

सवर्णाधत्त, सामुद्री आणि प्राचीनवर्हि यांचे दहा पुत्र—काही पाठांत ‘राजसूयाने व्यक्त झालेल्यांमध्ये आद्य’, कुठे ‘शुभ्र’, कुठे ‘सुवर्णाधत्त’—हे सर्व ‘प्रचेतस’ या नावाने प्रसिद्ध असून धनुर्वेदात पूर्ण पारंगत होते।

Verse 23

अपृथग्धर्मचरणास् ते तप्यन्त महत्तपः दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

धर्माचरणात अविचल असे ते महान तप करीत समुद्राच्या जलात शयन करून दहा हजार वर्षे स्थित राहिले।

Verse 24

प्रजापतित्वं सम्प्राप्य तुष्टा विष्णोश् च निर्गताः भूः खं व्याप्तं हि तरुभिस्तांस्तरूनदहंश् च ते

प्रजापतीपद प्राप्त करून ते तुष्ट झाले व विष्णूपासून प्रकट झाले। पृथ्वी व आकाश वृक्षांनी व्यापले होते; आणि त्यांनी तेच वृक्ष जाळून टाकले।

Verse 25

मुखजाग्निमरुद्भ्यां च दृष्ट्वा चाथ द्रुमक्षयम् उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रजापतीन्

मग मुखातून निघालेली अग्नी व वारे आणि वृक्षांचा क्षय पाहून राजा सोम त्या प्रजापतींकडे गेला व त्यांना म्हणाला।

Verse 26

कोपं यच्छत दास्यन्ति कन्यां वो मारिषां वराम् तपस्विनो मुनेः कण्डोः प्रम्लोचायां ममैव च

क्रोध आवरा. ते तुम्हांला श्रेष्ठ कन्या मारिषा देतील—तपस्वी मुनी कण्डु आणि अप्सरा प्रम्लोचा यांच्यापासून जन्मलेली, आणि त्यामुळे माझ्याशीही नातेसंबंध असलेली.

Verse 27

भविष्यं जानता सृष्टा भार्या वो ऽस्तु कुलङ्करी अस्यामुत्पत्स्यते दक्षः प्रजाः संवर्धयिष्यति

भविष्य जाणणाऱ्या स्रष्ट्याने तिला निर्माण करून म्हटले—“ही तुमची पत्नी होवो, कुलाची शोभा. हिच्यापासून दक्ष उत्पन्न होईल आणि तो प्रजांचा विस्तार व पालन करील.”

Verse 28

प्रचेतसस्तां जगृहुर्दक्षोस्याञ्च ततो ऽभवत् अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदोथ चतुष्पदः

प्रचेतसांनी तिला (विवाहात) स्वीकारले; आणि तिच्यापासून दक्ष उत्पन्न झाला. पुढे त्याच्यापासून स्थावर-जंगम, द्विपद व चतुष्पद असे सर्व प्राणी प्रकट झाले.

Verse 29

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

दक्षाने प्रथम मनाने सृष्टि केली; नंतर स्त्रिया उत्पन्न केल्या. त्याने दहा (कन्या) धर्माला दिल्या आणि तेरा कश्यपाला अर्पण केल्या.

Verse 30

सप्ताविंशति सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे अदात्

त्याने सत्तावीस (कन्या/भाग) सोमाला, चार अरिष्टनेमिला, दोन बहुपुत्राला आणि दोन अंगिरसाला दिल्या.

Verse 31

तासु देवाश् च नागाद्या मैथुनान्मनसा पुरा धर्मसर्गम्प्रवक्ष्यामि दशपत्नीषु धर्मतः

त्यांमध्ये देव, नाग इत्यादींनी पूर्वी मनोमैथुनाने प्रजा उत्पन्न केली. आता धर्मानुसार दहा पत्नींपासून होणारा धर्मसर्ग मी क्रमाने सांगतो.

Verse 32

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत मरुत्त्वया मरुत्त्वन्तो वसोस्तु वसवो ऽभवन्

विश्वा हिच्यापासून विश्वेदेव उत्पन्न झाले; साध्या हिच्यापासून साध्य जन्मले; मरुत्त्वतीपासून मरुत् प्रकट झाले; आणि वसूपासून वसु गण निर्माण झाले.

Verse 33

भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः कण्ठोरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णोरिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः स दृष्ट्वा मनसा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वे चैव भाण्डवे तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्बाया धर्मतो घोषो नागवीथी च यामिजा

भानु (सूर्य) याचे पुत्र भानव होत; आणि मुहूर्तापासून मुहूर्तज गण उत्पन्न झाले. (कालविभागांच्या अधिदेव-नामांच्या यादीत) सम्बाया, धर्मतः, घोष, नागवीथी व यामिजा ही नावेही येतात.

Verse 34

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पा इन्दोर् नक्षत्रतः सुताः

पृथ्वीविषयक सर्व काही अरुंधतीपासून उत्पन्न झाले. आणि संकल्पापासून संकल्पगण जन्मले—नक्षत्रपरंपरेने ते चंद्राचे पुत्र मानले जातात.

Verse 35

आपो ध्रुवञ्च सोमञ्च धरश् चैवानिलोनलः प्रत्यूषश् च प्रभावश् च वसवोष्टौ च नामतः

आप, ध्रुव, सोम, धर, तसेच अनिल व अनल; आणि प्रत्यूष व प्रभाव—हे नावाने आठ वसु आहेत.

Verse 36

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा ध्रुवस्य कालो लोकान्तो वर्चाः सोमस्य वै सुतः

आपाचा पुत्र वैतण्ड्य होता; तसेच श्रम, शान्त आणि मुनि ऋषी होते. ध्रुवापासून काल व लोकान्त उत्पन्न झाले; आणि सोमाचा पुत्र वर्चा होता.

Verse 37

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायाः शिशिरः प्राणोथ रमणस् तथा

धराचा पुत्र द्रविण आहे; तसेच हुतहव्यवहही आहे. आणि मनोहरापासून शिशिर, प्राण तसेच रमण उत्पन्न झाले.

Verse 38

पुरोजवोनिलस्यासीदविज्ञातो ऽनलस्य च अग्निपुत्रः कुमारश् च शरस्तम्बे व्यजायत

पुरोजव अनिल (वायू) पासून उत्पन्न झाला आणि अनल (अग्नी)लाही अज्ञात राहिला. तसेच अग्निपुत्र कुमार शरगवताच्या तुऱ्यात जन्मला.

Verse 39

तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्टजः कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः

त्या (स्कंद/कार्त्तिकेय)ची ही नावे—शाख, विशाख, नैगमेय, पृष्टज, कृत्तिकात, कार्त्तिकेय, यति आणि सनत्कुमारक।

Verse 40

प्रत्यूषाद्देवलो जज्ञे विश्वकर्मा प्रभावतः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वर्धकिः

प्रत्यूषापासून देवल जन्मला; आणि प्रभावापासून विश्वकर्मा—जो हजारो शिल्पांचा कर्ता व देवांचा वर्धकी (मुख्य शिल्पी) आहे.

Verse 41

मनुष्याश्चोप्जीवन्ति शिल्पं वै भूषणादिकं सुरभी कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञुषी

मनुष्य शिल्पकर्माने—उदा. भूषण इत्यादींच्या निर्मितीने—उपजीविका चालवितात. सुरभीने कश्यपापासून अकरा रुद्रांना जन्म दिला.

Verse 42

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती स्तकपाठः धर्मश् चैवानिलोनल इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः धरिष इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मरणस्तथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः जातः सनत्कुमारत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः युवती इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अजैकपादहिर्ब्रघ्नस्त्वष्टा रुद्राश् च सत्तम

महादेवाच्या प्रसादाने व तपशक्तीने परिपक्व झालेल्या त्या सतीने, हे सत्तम, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, त्वष्टा तसेच रुद्रगण प्रकट केले.

Verse 43

त्वष्टुश् चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश्चापराजितः

त्वष्टाचा तेजस्वी पुत्र विश्वरूप हा महायशस्वी आहे; तोच हर, बहुरूप, त्र्यम्बक आणि अपराजित आहे.

Verse 44

वृषाकपिश् च शम्भुश् च कपर्दी रैवतस् तथा मृगव्याधस्य सर्पश् च कपाली दश चैककः रुद्राणां च शतं लक्षं यैर् व्याप्तं सचराचरं

वृषाकपि, शम्भु, कपर्दी तसेच रैवत; मृगव्याध, सर्प, कपाली, दश आणि एकक—या नामरूपांनी एक लक्ष रुद्र चराचर सर्व जग व्यापून आहेत.