Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
या अध्यायात विष्णु इत्यादी देवतांसाठी लागू होणारी “सामान्य-पूजा”ची प्रमाणित रचना सांगितली आहे. अच्युतास सपरिवार सार्वत्रिक नमस्कार करून प्रारंभ करून, परिचर देवता, मंडल-विन्यास आणि रक्षण/शक्तिवर्धक अंगांचा क्रमशः विस्तार केला आहे. द्वार-श्री, वास्तु इत्यादी स्थलशक्ती, कूर्म व अनंत हे विश्वाधार, तसेच कमळ-प्रतीकात धर्म व त्याच्या विरोधी गुणांचे मानचित्रण वर्णिले आहे. पुढे विष्णूची आयुधे व बीजे (श्रीं, ह्रीं, क्लीं), शिवपूजेची सामान्य पद्धत (नंदी व महाकाळापासून), आणि सूर्यपूजेत हृदय/शिर/नेत्रादी न्याससदृश विन्यास, कवच-अंगे व राहु–केतूसह ग्रहसमन्वय दिला आहे. मंत्ररचनेचे नियम (प्रणव, बिंदू, चतुर्थी + नमः) आणि तिळ-तूप होमाने पुरुषार्थफलदायी समारोप, तसेच पाठभेदांचा उल्लेख आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः सामान्यपूजाकथनं नारद उवाच सामान्यपूजां विष्ण्वादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्वदान् समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत्
अशा प्रकारे श्री अग्नि-महापुराणातील ‘जगत्सर्गवर्णन’ नावाचा विसावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकविसावा अध्याय ‘सामान्यपूजाकथन’ आरंभ होतो. नारद म्हणाले—विष्णू इत्यादी देवांची सामान्य पूजा-विधी व सर्वकाळ लागू मंत्र मी सांगतो. ‘समस्त परिवारासह अच्युताला नमस्कार’ असे म्हणत पूजा करावी।
Verse 2
साग्नयो ह्य् अगादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, अग्निपाला वर्हिषदो ह्य् आज्यपाः साग्नयो ह्य् अजादिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैसारणी सुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा द्वारश्रियं वस्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम्
काही हस्तलिखितांत ‘साग्नयः…’ असा पाठ आहे; चिह्नित पुस्तकांत ‘अग्निपाल, बर्हिषद, आज्यप, साग्नयः…’ तसेच ‘साग्नयः… अज’ इत्यादी पाठांतर आढळते; आणि कुठे ‘वैसारणी, हे सूत’ असाही पाठ आहे। (पूजेत) धाता व विधाता, गंगा व यमुना, तसेच दोन निधी; द्वार-श्री, वास्तु-नव (वास्तुदेव), शक्ति, कूर्म आणि अनंत यांना नमस्कार/आहुती द्यावी।
Verse 3
पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः
पृथ्वी ही मूळ, धर्म हा कंद/देठ, ज्ञान हे कमळ; वैराग्य व ऐश्वर्य हे त्याचे केसर व कर्णिका समजावेत। अधर्म इत्यादी हे याच्या विरुद्ध, मलिन करणारे तत्त्व म्हणून जाणावे।
Verse 4
ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्वाद्यर्कादिमण्डलम् विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्
ऋग्वेदापासून आरंभ होणारे, कृतयुगापासून आरंभ होणारे, तसेच सत्त्वापासून आरंभ होणारे अर्क/सूर्यमंडल यांची पूजा करावी; आणि शुद्धी व उत्कर्ष देणारी त्रयी—ज्ञान, क्रिया व योग—यांचीही उपासना करावी।
Verse 5
प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहासनमूर्तिकाम् दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्
प्रह्वी, सत्याः तसेच ‘ईशान-अनुग्रह-आसन-मूर्तिका’ या रूपाची आणि दुर्गेची पूजा करावी; तसेच गिरङ्गण (पर्वत-परिसर), क्षेत्र (तीर्थ/मंदिर-स्थळ) आणि वासुदेव इत्यादी (व्यूह-रूपे) यांचीही आराधना करावी।
Verse 6
हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम् शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्
हृदय व शिर येथे अधिष्ठातृ-शक्तींचे पूजन करावे; नंतर त्रिशूळ, कवच व नेत्र-शक्ती, आणि त्यानंतर अस्त्र-शक्तीचे; तसेच शंख, चक्र, गदा, पद्म, श्रीवत्स-चिन्ह व कौस्तुभ-मणी यांचेही पूजन करावे।
Verse 7
वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत् इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्
वनमाला, श्री (लक्ष्मी), पुष्टि, गरुड व गुरु यांचे अर्चन करावे; तसेच इंद्र, अग्नी, यम, रक्षः-पालक शक्ती, जल, वायु आणि धनेश्वर कुबेर यांचेही पूजन करावे।
Verse 8
ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम् विष्वक्सेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्
मंडल-रचनेत ईशान, अनंत, अज, अधिष्ठातृ-अस्त्र, वाहन, कुमुद इत्यादी व विष्वक्सेन यांचा विन्यास/आवाहन करावे; पूजादि नियमांमुळे सिद्धी प्राप्त होते।
Verse 9
शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्चयेत् महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्
शिवपूजेच्या सामान्य विधीत प्रथम नंदीचे पूजन करावे; नंतर महाकालाचे यजन करावे, तसेच गंगा-यमुना आणि गणादी परिचारक देवतांचेही पूजन करावे।
Verse 10
गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्यादीन् धर्मकादिकम् वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी
ती वाणी, श्री (समृद्धी), गुरु आणि वास्तु-तत्त्व या रूपांनी स्तुत्य आहे; शाक्या इत्यादी तसेच धर्मका इत्यादी नामांनीही ती ओळखली जाते; आणि ती वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली व कलविकारिणी आहे।
Verse 11
बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात् घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यजेत् दुर्गां इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गिरिं श्रियमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवं श्रियतमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौरीं श्रियं गुरुं चास्त्रं शक्त्यादिं धर्मकादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनं
यानंतर क्रमाने देवीचे आवाहन ‘बलविकरिणी’ आणि ‘बलप्रमथिनी’ या नामांनी करावे. पाठांतरांमध्ये कुठे ‘दुर्गेची पूजा करावी’, कुठे ‘गिरिश्री’ (पर्वताची श्री/समृद्धी), तर कुठे ‘शिव—अत्यंत मंगल/श्रियतम’ असे वाचन आहे. पुढे देवी ‘गौरी’, ‘श्री’, ‘गुरु’, ‘अस्त्र’, ‘शक्त्यादी’, ‘धर्मादी’ तसेच ‘सर्वभूतदमनी’, ‘मदनोन्मादिनी’ आणि ‘शिवासना’ या नामांनीही पूज्य आहे।
Verse 12
हां हुं हां शिवमूर्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत् हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकं
‘हां हुं हां’ या मंत्रक्रमाने अंग-उपांग व मुखांसहित शिवमूर्ती शिवाची पूजा करावी. तसेच ‘हौं शिवाय’ आणि ‘हाम्…’ इत्यादी मंत्रांनी ईशानादि मुखयुक्त शिवाचे पूजन करावे.
Verse 13
ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश् चण्डीहृतादिकाः क्रमात्सूर्यार्चने मन्त्रा दण्डी पूज्यश् च पिङ्गलः
सूर्यार्चनेत मंत्रांचा उपयोग क्रमाने करावा—प्रथम ‘ह्रीं’, नंतर ‘गौरीं’, नंतर ‘गं’; त्यानंतर गण (गणेश), मग शक्र (इंद्र) इत्यादी देव; तसेच चंडी, हृत (हृदय) इत्यादी. पुढे दंडी आणि पिंगल यांचीही पूजा करावी.
Verse 14
उच्चैःश्रवाश्चारुणश् च प्रभूतं विमलं यजेत् साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यं मध्यतो यजेत्
उच्चैःश्रवा व चारुण तसेच प्रभूत व विमल यांची पूजा करावी. साराध्य व परमसुख यांचेही पूजन करावे, आणि मध्यभागी स्कंद इत्यादींचे यजन करावे.
Verse 15
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी
ती दीप्त, सूक्ष्म, जयदायिनी, भद्रा आहे; ती विभूतीस्वरूपा व विमला आहे. ती अमोघा, विद्युत्सम तेजस्विनी, सर्वदा पूज्य आणि सर्वतोमुखी (सर्वदिशी व्याप्त) आहे.
Verse 16
अर्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम् ह्रां ह्रीं स सूर्याय नम आं नमो हृदाय च
अर्कासन (सूर्यासन) विधीत ‘हं, खं, ख’ ही बीजाक्षरे आणि मूर्तीस्थापनासाठी ‘सोल्काये’ हा शब्द वापरावा. नंतर ‘ह्रां ह्रीं स—सूर्याय नमः’ असा जप करावा व हृदय-न्यासात ‘आं—नमो हृदाय’ म्हणावे.
Verse 17
अर्काय शिरसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् भूर्भुवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतं
शिर-न्यासात अर्क (सूर्य) विन्यसावा; तसेच अग्नी, ईश, असुर आणि वायू यांचेही. ‘भूः’ व ‘भुवः’ उच्चारून, स्वरयुक्त ‘ज्वालिनि, शिखा, हुं’ हा मंत्र कवच (रक्षण) म्हणून स्मरणीय आहे.
Verse 18
भां नेत्रं वस् तथार्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश् च निष्कुभा सोमो ऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्
‘भां’ नेत्रासाठी; ‘वस्’ तसेच ‘अर्कास्त्र’ (सूर्याचे अस्त्र); ‘राज्ञी’, ‘शक्ती’ (भाला) आणि ‘निष्कुभा’—हे क्रमाने सोम (चंद्र), अङ्गारक (मंगळ), बुध, जीव (बृहस्पती), शुक्र आणि शनि यांना विन्यसिले जातात.
Verse 19
राहुः केतुस्तेजश् चण्डः सङ्क्षेपादथ पूजनं आसनं मूर्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः
राहू व केतू यांना ‘तेज’ व ‘चण्ड’ असेही म्हणतात. संक्षेपाने त्यांची पूजा अशी—देवमूर्तीला आसन अर्पण करावे, मूलमंत्र व हृदयादि-न्यास करावा, आणि परिचारक देवतांचे आवाहन करावे.
Verse 20
विष्ण्वासनं विष्णुर्मूर्तेरों श्रीं श्रीं श्रीधरोहरिः ह्रीं सर्वमूर्तिमन्त्रोयमिति त्रैलोक्यमोहनः
विष्णूच्या मूर्तीसाठी विष्ण्वासन असे—‘ॐ श्रीं श्रीं—श्रीधर हरिः; ह्रीं।’ हा ‘सर्वमूर्ती’ मंत्र म्हणून ओळखला जातो आणि ‘त्रैलोक्यमोहन’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 21
ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर् दीर्घैर्हृदादिकं समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्ग्रामादौ जयादिदा
‘ह्रीं’ बीजाने हृषीकेशाचे आणि ‘क्लीं’ बीजाने विष्णूचे आवाहन करावे. हृदादि (हृदय इ.) मंत्रांचा जप सर्व दीर्घ स्वरांसह करावा. पञ्चमी तिथीची पूजा, विशेषतः संग्रामारंभी, विजय इत्यादी फल देते.
Verse 22
सावाराध्योपरं दुःखमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निसाश्रयवायुगानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्काय शिरसे तद्वदग्निजायायुतञ्च तदिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शक्तिश् च निर्गता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम् पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया
काही हस्तलिखितांत ‘सावाराध्य…’, ‘अग्निसाश्रय…’, ‘अर्काय शिरसे… तद्वत् अग्निजायाय…’ आणि ‘शक्तिश्च निर्गता…’ असे पाठभेद आढळतात. प्रचलित पाठात देवाच्या हाती चक्र, गदा, क्रमाने शंख; मुषळ, खड्ग व शार्ङ्ग (धनुष्य); तसेच पाश व अंकुश; आणि श्रीवत्सचिन्ह, कौस्तुभमणी व वनमाला धारण केल्याचे वर्णन आहे.
Verse 23
श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयो ऽर्चनम् सरस्वत्यासनं मूर्तिरौं ह्रीं दधी सरस्वती
‘श्रीं’ बीज हे श्री (लक्ष्मी), महालक्ष्मी, तार्क्ष्य (गरुड), गुरु आणि इंद्रादी यांचे स्वरूप आहे—यांचे अर्चन करावे. सरस्वतीचे आसन व मूर्ती ‘ॐ’ आणि ‘ह्रीं’ बीजांनी आवाहन करतात. ‘दधी’ हे सरस्वतीचे नैवेद्य/लक्षण मानले आहे.
Verse 24
हृदाद्या लक्ष्मीर्मेधा च कलातुष्टिश् च पुष्टिका गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश् च क्षेत्रपः
हृदाद्या, लक्ष्मी, मेधा, कला, तुष्टी, पुष्टिका, गौरी, प्रभामती, दुर्गा, गण, गुरु आणि क्षेत्रप—ही पवित्र दिव्य नावे स्मरण/आवाहन करण्यास योग्य आहेत.
Verse 25
तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः
तसेच ‘गं’ बीज गणपतीसाठी, ‘ह्रीं’ गौरीसाठी, ‘श्रीं’ श्री (लक्ष्मी)साठी, ‘ह्रीं’ त्वरितेसाठी, आणि ‘ह्रीं’ सोबत ‘सौ’ त्रिपुरेसाठी—ही सर्व नावे चतुर्थी (दत्तिव) विभक्तीत करून शेवटी ‘नमः’ लावून पूर्ण करावीत.
Verse 26
प्रणवाद्याश् च नामाद्यमक्षरं विन्दुसंयुतं ॐ युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः
प्रणव (ॐ) याने आरंभ करून, नामाचे पहिले अक्षर बिंदू (ं) युक्त किंवा ॐ-युक्त—सर्व मंत्रपूजेसाठी होणाऱ्या जपासाठी हे स्मृतिप्रसिद्ध विधान मानले आहे।
Verse 27
होमात्तिलघृताद्यैश् च धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत्
तीळ, तूप इत्यादींनी होम करून धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारे पूजामंत्र पठण करावे; जो पठण करतो तो धर्म्य भोग भोगून स्वर्गास जातो।
Frequently Asked Questions
It outlines a repeatable template: invoke the main deity with retinue, establish āsana/mūrti, perform hṛd-ādi placements (nyāsa), add kavaca/astra protections, worship emblems and attendants in a maṇḍala order, and complete with japa and homa for puruṣārtha results.
The chapter includes site and threshold powers (Vāstu, Dvāra-Śrī), cosmic supports (Kūrma, Ananta), rivers (Gaṅgā, Yamunā), guardians and gods (Indra, Agni, Yama, Vāyu, Kubera), Viṣṇu’s retinue and emblems, Śiva’s attendants (Nandin, Mahākāla, Gaṇas), and Sūrya-linked grahas including Rāhu and Ketu.
It frames mantra-japa and homa as dharma–kāma–artha–mokṣa bestowing, showing that correct ritual order (vidhi), protective formulae, and disciplined recitation are not merely technical but vehicles aligning worldly success with ultimate liberation.
Mantras should begin with praṇava (Oṃ); use the first syllable of the deity-name joined with bindu (ṃ) or conjoined with Oṃ; and in several cases employ the dative (fourth-case) ending, concluding with “namaḥ.”