Adhyaya 42

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘पाताळयोगकथन’ नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘प्रासादलक्षणकथन’ हा बेचाळीसावा अध्याय आरंभ होतो. हयग्रीव म्हणाले— सर्वसाधारण प्रासादविधान मी सांगतो, ऐका. बुद्धिमानाने चौकोनी क्षेत्र घेऊन ते सोळा भागांत विभागावे।

Verse 2

मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्

त्याच्या मध्यभागी चार भागांप्रमाणे लोखंडाने सुदृढ अशी (आधार-रचना) स्थापावी व प्रासादाचे माप सम ठेवावे। भिंतींसाठी नेमके बारा भाग परिकल्पावेत।

Verse 3

जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः

जंघा (खालचा भाग) याची उंची चतुर्थांश प्रमाणाने करावी। जंघेवर बुद्धिमान शिल्पी त्याच्या दुप्पट उंचीची मञ्जरी (अलंकार-गुच्छ) घडवावी।

Verse 4

तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं

चतुर्थांश प्रमाणाने मञ्जरीच्या भोवती प्रदक्षिण (दक्षिणावर्त) विन्यास नीट करावा; आणि त्या मापाचा निर्गम दोन्ही बाजूंना सम प्रमाणात करावा।

Verse 5

शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः

समोरच्या जगतीचा विस्तार शिखराच्या मापाइतका करावा; किंवा शोभा व प्रमाणानुसार तो दुप्पटही करावा।

Verse 6

विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं

मण्डपाच्या अग्रभागी, दोन गर्भसूत्रांनुसार, लांबी रुंदीपेक्षा एक पाद अधिक करावी व मध्यस्तंभांनी अलंकृत करावे।

Verse 7

प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्

प्रासादाच्या गर्भगृहाच्या मापानुसार मुखमण्डप करावा; नंतर एक्याऐंशी-पद (८१) विन्यासाने आराखडा घालून, पुढे मण्डपाचे काम सुरू करावे।

Verse 8

शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्

पूर्वद्वाराच्या विन्यासात शुक व दिशांच्या पादान्तस्थ देवतांचे पूजन करावे; तसेच प्राकाराच्या विन्यासात अंतर्भागी स्थित बत्तीस देवतांचे पूजन करावे।

Verse 9

सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु

ही प्रासाद (मंदिर) याची सर्वसाधारण लक्षणे आहेत. आता मापानुसार—प्रतिमेच्या प्रमाणावर किंवा ठराविक मानकावर—दुसऱ्या प्रकारच्या प्रासादाचे वर्णन ऐक.

Verse 10

प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः

प्रतिमेचे प्रमाण योग्य रीतीने ठरवावे. शुभ पिण्डिका (आधारपीठ) करावी. गर्भगृहाचे माप पिण्डिकेच्या अर्ध्या प्रमाणाने असावे, आणि भिंती गर्भगृहाच्या मापानुसार प्रमाणित कराव्यात.

Verse 11

भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः

भिंतीच्या लांबीच्या मापाने उत्सेध (उंची) ठरवावी. आणि भिंतीच्या उंचीच्या दुप्पट शिखर विद्वान स्थापकाने रचावे.

Verse 12

शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं

शिखराच्या चतुर्थांश मापाने भ्रमणपथ (प्रदक्षिणा मार्ग) ठरवावा. तसेच शिखराच्या चतुर्थांशाएवढा पुढे बाहेर आलेला मुखमंडप करावा.

Verse 13

चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्

‘चतुर्भागेण वा युतम्’—असा पाठ एका चिह्नित हस्तलिखितात; ‘चतुर्भागेण संयुतम्’—असा दुसऱ्यात. ‘सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणम्’ आणि ‘द्वात्रिंशदन्तरे’—हेही काही चिह्नित हस्तलिखितांतील पाठ आहेत. गर्भगृहापासून रथकांचा निर्गम (प्रक्षेप) अष्टमांश मापाने असावा; तेथे परिघाच्या गुण-भागानुसार रथक-अवयवांची योजना व रचना करावी.

Verse 14

तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा

किंवा तिसऱ्या मापाने रथकांचा निर्गम (बाहेरचा प्रक्षेप) ठरवावा; आणि डाव्या बाजूस रथत्रयासाठी त्रिक सदा स्थापावे।

Verse 15

शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्

शिखर ठरविण्यासाठी चार सूत्रे (मापन-दोर) खाली सोडावीत; आणि शुकनासाच्या वर एक सूत्र तिर्यक् (आडवे) स्वरूपात सोडावे।

Verse 16

शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्

शिखराच्या अर्धभागी सिंह-आकृती तेथे घडवावी; आणि शुकनासा दृढ करून मध्य-संधीत बसवावी।

Verse 17

अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं

दुसऱ्या बाजूसही त्याच प्रकारे सूत्र ठेवावे; त्याच्या वर कण्ठयुक्त वेदी असावी, जी मनसार-प्रकारच्या रचनेने युक्त असेल।

Verse 18

स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्

स्कंधभंग (खांदा/गर्दन तुटलेली) असे करू नये, तसेच विकराळ (विकृत)ही करू नये; वेदीच्या मापानुसार वर कलशाची रचना करावी।

Verse 19

विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः

द्वार हे रुंदीच्या दुप्पट उंचीचे, अतिशय शोभिवंत करावे. उदुंबरकाष्ठाचे द्वारस्तंभ करून त्याच्या वर परम-मंगलचिन्ह म्हणून शुभ फांदी ठेवावी.

Verse 20

द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं

द्वाराच्या चतुर्थ भागात रौद्र द्वारपाल चण्ड व प्रचण्ड यांची स्थापना करावी; तसेच विश्वक्सेन व वत्स-दण्डही ठेवावेत. वर शिखरभागी, उदुंबरपट्ट्यावर, मंगलाधिष्ठात्री श्री (लक्ष्मी)ची प्रतिष्ठा करावी.

Verse 21

दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्

अखेरीस, दिशांच्या गजांनी स्नान घातल्यासारखा भासणारा, कमळयुक्त सुडौल घट (कलश) स्थापावा. आणि प्राकाराची उंची प्रासादाच्या उंचीच्या चतुर्थांश असावी.

Verse 22

प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका

गोपुराची (द्वार-शिखराची) उंची प्रासादाच्या उंचीपेक्षा एक पाद (चतुर्थांश) कमी असावी. पाच हस्त प्रमाणाच्या देवमूर्तीसाठी पीठिका एक हस्त उंच असावी.

Verse 23

गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि

मंडपाच्या पञ्चाग्र (पाच भागांच्या अग्रभाग) समोर एक गारुडचिन्ह/प्रतिमा करावी. तसेच भौम इत्यादी धाम (स्थाने)ही विन्यस्त करावीत. खरेच, आठही दिशांत आणि वरही प्रतिमा विधिपूर्वक स्थापाव्यात.

Verse 24

पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं

पूर्वेस वराह, दक्षिणेस नरसिंह, जलदिशेत (पश्चिमेस) श्रीधर, उत्तरे हयग्रीव आणि आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेत जामदग्न्य (परशुराम) यांचे विन्यास/ध्यान करावे।

Verse 25

तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्

‘तत्तुरीयेण’—असा चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे. नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेत ‘रामक’ प्रकार, वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत ‘वामन’ प्रकार तसेच ‘वासुदेवक’ प्रकार यांचा विन्यास करावा. ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेत वसु, अर्क इत्यादी माप-क्रमाने प्रासादरचना द्यावी. द्वाराचा पहिला अष्टमांश वगळून जर बेध (छिद्र/उघडणे) केला तर तो दोषकारक ठरत नाही।