Adhyaya 17

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण ‘आग्नेय’ मध्ये ‘बुद्ध व कल्की अवतारवर्णन’ नावाचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला. आता सतरावा अध्याय—‘सृष्टीविषयक वर्णन’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले: आता मी विष्णूच्या जगत्सर्गादी क्रीडांचे वर्णन करीन; ऐका. तोच स्वर्गादि निर्माण करणारा; तोच सर्गादी-सृष्टीआदींचा आदिकारण—सगुणही आणि निर्गुणही।

Verse 2

ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः

आदि काळी ब्रह्म अव्यक्त स्वरूपातच होते; तेव्हा आकाश नव्हते, रात्र‑दिन इत्यादीही नव्हते. नंतर विष्णूंनी प्रकृती व पुरुष यांत प्रवेश करून त्यांना क्षोभित केले; त्यातून सृष्टीची प्रवृत्ती झाली.

Verse 3

स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः

सर्गकाळी ‘महत्‑तत्त्व’ प्रकट झाले; त्यापासून अहंकार उत्पन्न झाला, तो त्रिविध आहे—सात्त्विक (वैकारिक), राजस (तैजस) आणि तामस (भूतादि).

Verse 4

अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः

अहंकारापासून शब्द‑तन्मात्रात्मक आकाश उत्पन्न झाले; त्यातून स्पर्श‑तन्मात्रात्मक वायु; आणि त्यातून रूप‑तन्मात्रात्मक अग्नी प्रकट झाला.

Verse 5

रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च

येथे जल रस‑तन्मात्रयुक्त मानले आहे आणि पृथ्वी गंध‑तन्मात्रयुक्त म्हणून स्मरली आहे. तसेच तामस अहंकारापासून तैजस इंद्रिये (कर्म व ज्ञानेंद्रिये)ही उत्पन्न होतात.

Verse 6

वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

वैकारिक (सात्त्विक) तत्त्वापासून इंद्रियांचे अधिष्ठाते दहा देव आणि अकरावे इंद्रिय असलेले मन उत्पन्न झाले. नंतर स्वयंभू भगवान सृष्टी करण्याची इच्छा धरून विविध प्रजा निर्माण करू लागले.

Verse 7

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

आदि काळी त्याने केवळ आपः (जल) निर्माण केले आणि त्यांत आपले जननवीर्य प्रविष्ट केले. जलांना ‘नारा’ असे म्हणतात; जल हे नराची संतती असल्याने तो ‘नारायण’—जलांचा आश्रय—असा स्मरला जातो।

Verse 8

अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्

त्या अनंत अयनाच्या पूर्व टोकाशी तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरणात आहे। ते अंड (ब्रह्मांड) सुवर्णवर्ण झाले आणि ते अंड जलावर शयन करून राहिले।

Verse 9

तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्

त्यातच ब्रह्मा स्वयं उत्पन्न झाला—तो ‘स्वयम्भू’ आहे असे आम्ही ऐकले आहे। भगवान् हिरण्यगर्भ तेथे पूर्ण एक वर्ष निवास करून राहिला।

Verse 10

तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः

मग प्रभूने ते अंड दोन भागांत फोडले—एक दिव (स्वर्ग) आणि दुसरा भुव (पृथ्वी)। त्या दोन शकलांच्या मध्ये त्याने आकाश निर्माण केले।

Verse 11

अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्

जलांत त्याने तरंगत असलेली पृथ्वी स्थापन केली आणि दिशाही दहाप्रकारे मांडल्या। तेथेच त्याने क्रमाने काळ, मन, वाणी, काम, क्रोध आणि रती यांची स्थापना केली।

Verse 12

आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च

दोन्ही ठिकाणी क्रमाने पाठसाम्य आढळत असल्याने हा पाठ महाभारतातील हरिवंशपर्वातून उद्धृत आहे, असे निश्चित मानले जाते. पाठांतर—‘मग त्याने त्यांत बीज टाकले’ (ख-चिन्हित हस्तलिखित), ‘तो हिरण्यगर्भ झाला’ (ख-चिन्हित हस्तलिखित), ‘सुवर्णवर्ण’ (ग-चिन्हित हस्तलिखित)। सृष्टी करावयाची इच्छा धरून प्रजापतीने त्याच स्वरूपाची सृष्टी निर्माण केली—विद्युत्, वज्र, मेघ आणि इंद्रधनुष्याची लालसर दीप्ती।

Verse 13

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

आदि काळी त्याने पक्ष्यांची निर्मिती केली, नंतर पर्जन्य (वर्षादेव) उत्पन्न केला; आणि यज्ञसिद्धीसाठी आपल्या मुखातून ऋचा, यजुः आणि साम ही वेदमंत्ररचना केली।

Verse 14

साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्

त्यांच्या द्वारा साध्यांनी देवांचे यजन केले; आणि भुजात् पासून उच्च-नीच, विविध प्रकारची भुते उत्पन्न झाली. त्याने सनत्कुमार व रुद्र यांनाही ससर्जिले—रुद्र हा क्रोधातून जन्मलेला।

Verse 15

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः

मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ—हे सात ब्रह्माचे मानसपुत्र, म्हणजेच सप्त ब्रह्मर्षी, असे निश्चित मानले जातात।

Verse 16

सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः

हे सत्तम, हे सात आणि रुद्रगण प्रजा उत्पन्न करतात. त्याने आपले शरीर दोन भागांत विभागले; अर्ध्याने तो पुरुष झाला आणि अर्ध्याने नारी; आणि त्या नारीमध्ये त्या ब्रह्माने खरोखर प्रजांची सृष्टी केली।