Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
या अध्यायात स्नानाला पूजेपूर्वीचे अनिवार्य शुद्धीकरण-विधान मानले आहे. नृसिंह/सिंह मंत्राने मृत्तिका घेऊन तिचे भाग केले जातात; एका भागाने ‘मनः-स्नान’ करून शुद्धी प्रथम अंतःकरणात असते हे प्रतिपादित होते. निमज्जन व आचमनानंतर न्यास आणि सिंह-मंत्रजपाने रक्षा/दिग्बंध केला जातो; त्वरिता किंवा त्रिपुरा यांचे पर्यायी रक्षामंत्रही सांगितले आहेत. अष्टाक्षरी मंत्राने हृदयात हरि-ज्ञान स्थापन, वासुदेव-जपाने तीर्थजल संस्कार, वैदिक मंत्रांनी देहशुद्धी व मूर्तीपूजन होते. अघमर्षण, स्वच्छ वस्त्रे, करजल-शुद्धी, नारायण मंत्राने प्राणायाम, द्वादशाक्षरीने अर्घ्य आणि योगपीठापासून दिक्पाल, ऋषी व पितृगणांपर्यंत आवाहन-जपाचे विधान आहे. शेवटी सर्वांना स्वस्थानास पाठवून अङ्गसंहार करून पूजास्थानी जावे; मूलमंत्राधारित समापन-स्नानाने इतर पूजांसाठी पुनर्वापरयोग्य नमुना निश्चित होतो।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नाम एकविंशतितमो ऽध्यायः अथ द्वाविंशो ऽध्यायः स्नानविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं नृसिंहेन तु मृत्तिकां गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा मनःस्नानमथैकया
अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘वासुदेवादी पूजाकथन’ नावाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला। आता बाविसावा अध्याय ‘स्नानविधिकथन’ आरंभ होतो। नारद म्हणाले—क्रिया इत्यादींच्या हेतुने मी स्नानविधी सांगतो। नृसिंह-मंत्राने मृत्तिका घेऊन ती दोन भाग करून, एका भागाने ‘मनःस्नान’ करावे।
Verse 2
निमज्याचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतरक्षकः ह्रीं त्वरितायै, ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृतरक्षण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधिस्नानं ततः कुर्यात् प्राणायामपुरःसरं
पाण्यात निमज्जन करून आचमन करावे, नंतर विन्यास करून ‘सिंह’ मंत्राने रक्षणस्थापना करावी। ‘ह्रीं त्वरितायै’—किंवा पाठांतरानुसार ‘ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा’—अशी रक्षणक्रिया पूर्ण करून, प्राणायामपूर्वक विधिस्नान करावे।
Verse 3
हृदि ध्यायन् हरिज्ञानं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण हि त्रिधा पाणितले मृत्स्नां दिग्बन्धं सिंहजप्ततः
हृदयात हरि (विष्णु) यांचे तारक ज्ञान ध्यानात ठेवून, अष्टाक्षर मंत्राने तीनदा तळहातात मृत्तिका घ्यावी. ‘सिंह’ मंत्रजप्त त्या मृत्तिकेने रक्षणार्थ दिग्बंध करावा।
Verse 4
वासदेवप्रजप्तेन तीर्थं सङ्कल्प्य चालभेत् गात्रं वेदादिना मन्त्रैः सम्मार्ज्याराध्य मूर्तिना
वासुदेवजपाने तीर्थजल संस्कारित करून त्यास तीर्थरूप संकल्पून ग्रहण करावे। नंतर वेदादि मंत्रांनी देहाचे मार्जन करून, मूर्तिरूप देवतेची आराधना करावी।
Verse 5
कृत्वाघमर्षणं वस्त्रं परिधाय समाचरेत् विन्यस्य मन्त्रैर् द्विर्मार्ज्य पाणिस्थं जलमेव च
अघमर्षण करून वस्त्र परिधान करून आचरण करावे। नंतर मंत्रांनी न्यास करून, तळहातात धरलेल्या जलाचेही दोनदा मार्जन करून शुद्धी करावी।
Verse 6
नारायणेन संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत् जलं ध्यायन् हरिं पश्चाद्दत्वार्घ्यं द्वादशाक्षरं
“नारायण” मंत्राने प्राणसंयम करून वायू आत घेऊन मग सोडावा। जलात हरिचे ध्यान करून, नंतर अर्घ्य देऊन द्वादशाक्षर मंत्राचा जप करावा।
Verse 7
जप्त्वान्याञ्छतशस्तस्य योगपीठादितः क्रमात् मन्त्रान् दिक्पालपर्यन्तानृषीन् पितृगणानपि
त्यानंतर त्या विधीतील इतर मंत्र शेकडो वेळा जपावेत, योगपीठापासून क्रमाने। दिक्पालांपर्यंतचे मंत्र तसेच ऋषी आणि पितृगण यांचेही यथाविधी आवाहन/जप करावे।
Verse 8
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तान्यथावसेत् न्यस्य चाङ्गानि संहृत्य मन्त्रान्यागगृहं व्रजेत् एवमन्यासु पूजासु मूलाद्यैः स्नानमाचरेत्
मनुष्य व सर्व भूतांना—स्थावरांपर्यंत—त्यांच्या योग्य स्थानी विसर्जित करावे। नंतर अङ्गन्यास करून अङ्गसंहार करून, मंत्र जपत यागगृहात जावे। याच प्रकारे इतर पूजांतही मूलादि मंत्रांनी समापन-स्नान करावे।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a sequenced purification protocol—mṛttikā with Siṃha/Nṛsiṃha mantra, ācamana, nyāsa, rakṣā and digbandha, tīrtha-saṅkalpa via Vāsudeva-japa, aghamarṣaṇa, prāṇāyāma with Nārāyaṇa, and arghya with the dvādaśākṣara—showing how mantra and breath discipline structure ritual purity.
By making external bathing dependent on manaḥ-snāna and Hari-jñāna meditation, it frames ritual as inner transformation: protection (digbandha), mantra-japa, and prāṇāyāma stabilize attention and purity, preparing the practitioner for deity-worship that supports dharma, bhakti, and ultimately mokṣa.
The rite is organized around protective Siṃha/Nṛsiṃha formulas, the aṣṭākṣara (Hari-centered) mantra for inward focus, Vāsudeva-japa for consecrating tīrtha-water, Nārāyaṇa for breath restraint, and the dvādaśākṣara for arghya and continuation of the worship sequence.