Adhyaya 39

Verse 1

अवर्णनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः कृष्णाश्रये गता इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्रतिष्ठाद्यमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अथोनचत्वारिंशो ऽध्यायः भूपरिग्रहविधानं हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे प्रोक्तानि पञ्चरातराणि सप्तरात्राणि वै मया

आता एकोणचाळीसावा अध्याय—भूमिपरिग्रह (भूमी-ग्रहण) विधी. हयग्रीव म्हणाला—हे ब्रह्मन्, विष्णु इत्यादी देवतांची प्रतिष्ठा व संबंधित विधी मी सांगतो; माझे वचन ऐक. पाच-रात्र व सात-रात्र अशी व्रत-आचरणे मीच सांगितली आहेत. (पाठभेद: अडतीसाव्या अध्यायाचे नाव ‘अवर्णन’; काही प्रतींमध्ये ‘कृष्णाश्रये गता’ व काहींमध्ये ‘प्रतिष्ठाद्यम्’ असा पाठ आहे.)

Verse 2

व्यस्तानि मुनिभिर्लोके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनं

लोकी मुनींनी तंत्रे पंचवीस संख्येने मांडली आहेत. त्यांतील आद्य हयशीर्ष-तंत्र असून ते त्रैलोक्य मोहित करणारे तंत्र आहे.

Verse 3

वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवं नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा

वैभव, पौष्कर-तंत्र, प्रह्राद, आङ्गार्ग्य व गालव, नारदीय, सम्प्रश्न, शाण्डिल्य तसेच वैश्वक—हेही प्रामाण्य ग्रंथ आहेत.

Verse 4

सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरं स्वायम्भुवं कपिलञ्च तार्क्षं नारायणीयकं

सत्योक्त, शौनक-तंत्र, वासिष्ठ, ज्ञानसागर, स्वायम्भुव, कपिल, तार्क्ष्य आणि नारायणीयक—हेही प्रामाण्य ग्रंथ म्हणून जाणावे.

Verse 5

आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणं बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः

सारतः परंपरा अशी सांगितली आहे—आत्रेय, ‘नारसिंह’ नावाचा, ‘आनंद’ नावाचा, तसेच अरुण; बौधायन, आर्ष आणि ‘विश्वोक्त’ नावाचा ग्रंथ.

Verse 6

प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः नकच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः

प्रतिष्ठा-विधी मध्यदेश इत्यादी (मान्य) प्रदेशात जन्मलेल्या द्विजानेच करावी; कच्छदेशात जन्मलेला, तसेच कावेरी-प्रदेश किंवा कोकणातून आलेला याने ती करू नये.

Verse 7

कामरूपकलिङ्गोप्त्यः काञ्चीकाश्मीरकोशलः आकाशवायुतेजोम्बु भूरेताः पञ्च रात्रयः

कामरूप, कलिंग, उत्कल, कांची, काश्मीर व कोशल; तसेच पाच ‘रात्रि’—आकाश, वायु, तेज, जल, भूमी—आणि रेतस् (बीज/सार) अशी सांगितली आहेत।

Verse 8

अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितं ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः

जो अचैतन्य, तमोगुणाने ग्रस्त आणि पाञ्चरात्र परंपरेपासून वंचित आहे—आणि ‘मी ब्रह्मा; मी निर्मळ विष्णु’ असे म्हणतो—असा ‘देशिक’ तसाच ओळखावा।

Verse 9

सर्वलक्षणहीणोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः चैश्वरं तथेति ग, ङ, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः तथाष्टाङ्गमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः काश्मीरके स्थित इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्मुखाः

जरी तो सर्व (बाह्य) लक्षणांनी हीन असला, तरी तंत्रात पारंगत असेल तर तोच गुरु. देवांची स्थापना नगराभिमुख (वस्तीच्या दिशेने) करावी; पराङ्मुख करू नये।

Verse 10

कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनं

कुरुक्षेत्र, गया इत्यादी ठिकाणी तसेच नद्यांच्या तीराजवळ; नगराच्या मध्यभागी ब्रह्म्याचे (स्थान) आणि पूर्वेस शक्र (इंद्र) याचे शोभन (स्थान) असते।

Verse 11

अग्नावग्नेश् च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च दक्षिणे चण्डिकायाश् च पितृदैत्यादिकस्य च

अग्नि (वेदी) मध्ये अग्नि व अग्नेश यांसाठी, तसेच मातृका, भूत आणि यम यांसाठी (भाग/आहुती) असतात. दक्षिणेस चण्डिका, पितर आणि दैत्यादी यांसाठी (भाग/आहुती) असतात।

Verse 12

वैरृते मन्दिरं कुर्यात् वरुणाददेश् च वारुणे वायोर् नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च

नैऋत्य (दक्षिण‑पश्चिम) दिशेस मंदिर करावे. पश्चिम (वारुण) दिशेत वरुण व त्या दिशेचे देव, वायव्य (उत्तर‑पश्चिम) दिशेत वायु व नाग, आणि सौम्य (उत्तर) दिशेत यक्ष (कुबेर) व गुह (कार्त्तिकेय) यांची स्थापना करावी.

Verse 13

चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश् च सर्वशः पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ

ईशान (उत्तर‑पूर्व) भागात चण्डीश व महेश यांच्यासाठी, तसेच सर्व प्रकारे विष्णूसाठी—पूर्वीचे देवकुल (देवपरिसर) योग्य रीतीने बाजूला करून/समायोजून—नंतर तुलनेने लहान प्रासाद (मंदिर) बांधावे.

Verse 14

समं वाप्यधिकं वापि न कर्तव्यं विजानता उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा चोच्छ्रयसम्मितां

जाणकार कारागीराने माप ना अगदी समसमान करावे, ना अतिशय वाढवावे. दोन्ही बाजूंची दुप्पट सीमारेषा सोडून, ठरविलेल्या उंचीशी सुसंगत असा प्रमाणानुपात घ्यावा.

Verse 15

प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद्बुधः भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्भुमिपरिग्रहं

बुद्धिमानाने दुसरा (नवा) प्रासाद उभारावा आणि दोन्ही बाजूंना त्रास होईल असे करू नये. भूमी शुद्ध झाल्यावरच भूमिपरिग्रह (औपचारिक ताबा) करावा.

Verse 16

प्राकारसीमापर्यन्तं ततो भुतबलिं हरेत् माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः

नंतर प्राकाराच्या सीमापर्यंत भूतबली (भूतादि हेतु अर्पण) करावी. त्यात माष (उडीद), हरिद्राचूर्ण, लाजा (भाजलेला तांदूळ) तसेच दही व सत्तू यांसह अर्पण करावे.

Verse 17

अष्टाक्षरेण सक्तूंश् च पातायित्वाष्टदिक्षु च राक्षसाश् च पिशाचाश् च येस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले

अष्टाक्षरी मंत्राचा जप करून आठही दिशांना सक्तू (भाजलेले धान्य) उधळल्यास, त्या स्थानी भूतलावर वसणारे राक्षस व पिशाच इत्यादी सर्व दूर निघून जातात।

Verse 18

सर्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः हलेन वाहयित्वा गां गोभिश् चैवावदारयेत्

“सर्व विघ्ने व अशुद्धी दूर जावोत; मी हरिचे स्थान सिद्ध करीन।” बैल जुंपून नांगराने भूमी नांगरावी आणि गायींनी तिला तुडवून/स्वच्छ करून घ्यावी।

Verse 19

प्रमाण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते

आठ प्रमाणांनीच ‘त्रसरेणु’ असे सांगितले आहे।

Verse 20

तैर् अष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैर् अष्टभिर्मता ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः

त्यांपैकी आठांनी केसाचा अग्रभाग (बालाग्र) होतो; तसेच आठांनी उवा (यूका) मानली आहे; आणि अशा आठ उवांनी मध्यम यव (यवमध्यम) सांगितला आहे।

Verse 21

नद्यद्रिषु इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः यवाष्टकैर् अङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः

ख, ग आणि ङ अशी चिन्हित तीन हस्तलिखितांत “नद्यद्रिषु” असा पाठ आहे। आठ यवांनी एक अङ्गुल होतो; चोवीस अङ्गुलांचा एक कर; आणि त्यात चार अङ्गुल वाढवल्यास तो हस्त होतो, ज्याला ‘पद्महस्त’ म्हणतात।