Adhyaya 40

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिष्ठायां भूपरिग्रहो नामोनचत्वारिंशोध्यायः अथ चत्वारिंशो ऽध्यायः अर्घ्यदानविधानं भगवानुवाच पूर्वमासित् महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं तद्देवैर् निहितं भुमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणाच्या प्रतिष्ठा-खंडात ‘भू-परिग्रह’ नावाचा चाळीसावा अध्याय आहे. आता चाळीसावा अध्याय—अर्घ्यदानविधान. भगवान म्हणाले—पूर्वी एक महान, सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारे भूत होते; देवांनी त्यास भूमीवर पाडून ठेवले; तोच ‘वास्तुपुरुष’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 2

चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्धसंस्थितं घृताक्षतैस्तर्पयेत्तं पर्जन्यं पदगतं ततः

चौसष्ट पदांच्या क्षेत्र-विन्यासात कोणार्ध-स्थानी असलेल्या ईश (शिव) यांना घृत व अक्षतांनी तर्पण करावे. त्यानंतर आपल्या पदस्थानी असलेल्या पर्जन्य (वर्षा-देव) यांची पूजा करावी.

Verse 3

उत्पलादिभिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्वरक्तैः पदे रविं

उत्पल इत्यादींनी जयंताचे चित्रण करावे—द्विपदस्थ, पताकेसह. महेंद्राला एकाच कोष्ठात दाखवावे; आणि रवि (सूर्य) यास आपल्या पदात सर्वथा रक्तवर्णांनी अंकित करावे.

Verse 4

वितानेनार्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः व्योम शाकुनमांसेन कोणार्धपदसंस्थितं

अर्धपदात वितान स्थापावे; पदात सत्य ठेवावे. ‘व्योम’ प्रदेश घृताने भरपूर परिपूर्ण करावा; आणि कोणार्धपदात पक्षिमांस विन्यस्त करावे.

Verse 5

स्रुचा चार्धपदे वह्निं पूषाणं लाजयैकतः स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मथनेन गृहाक्षतं

स्रुचा (हवन-चमचा) ने अर्धपदात वह्नि (अग्नी) विन्यस्त करावा; पूषणाला लाज (भाजलेले धान्य) यांसह एकत्र ठेवावे. स्वर्णाने वितथ (असत्य/दोष) शमवावा; मथनदंडाने द्विष्ट (वैऱ) निवारावे; आणि गृहाक्षतांनी कर्म प्रतिष्ठित करावे.

Verse 6

मांसौदनेन धर्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयं गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर् भृशं शाकुनजिह्वया

हे धर्मेश! मांसौदन (मांसयुक्त शिजवलेले अन्न) अर्पण करून प्रत्येक स्थानी दोन भाग ठेवावेत—एक गंधर्वासाठी व दुसरा द्विपद (मनुष्यादि) साठी। ते सुगंधांनी उत्तम रीतीने सुवासित करून ‘शाकुनजिह्वा’ने अर्पण करावे।

Verse 7

एकस्थमूर्ध्वसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस् तथा पितॄन् कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं

तो ध्यान करावा—एकाच स्थानी स्थिर, मस्तक उंचावलेला मृग निळ्या वस्त्रांनी आच्छादित आहे; आणि पितर कृशरा (तांदूळ-डाळ) पात्रावर अर्धासीन असून दंतकाष्ठांवर पादस्थित आहेत।

Verse 8

नृहस्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योम शाकुलमांसेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर् वरुणमेकतः

चिह्नित हस्तलिखितांत ‘नृहस्त’ व ‘व्योम’ असा पाठ आढळतो. दौवारिक (द्वारपाल) व द्विसंस्थ यांना अर्पण करावे; सुग्रीवाला यावक (जव) देऊन, पुष्पदंताला कुशस्तंभ देऊन, आणि वरुणाला स्वतंत्रपणे कमळपुष्पांनी अर्पण करावे।

Verse 9

असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा यवैः पापं पदार्धस्थं रोगमर्धे च मण्डकैः

सुरेने द्विष्ट असुरी प्रभाव दूर करावा. पायावर उरलेला (शेष) दोष घृतमिश्रित पाण्याने शुद्ध करावा. अर्धपदभागी असलेले पाप यवांनी नष्ट करावे, आणि मध्यभागी असलेला रोग मण्डक (पक्वान्न) यांनी शमवावा।

Verse 10

नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर् द्विसंस्थितं मुद्गौदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा

नागपुष्पांनी (निर्दिष्ट) पदस्थानी नागदेव ठेवावा. मुख्य स्थानी भक्ष्यप्रधान नैवेद्य दोन भागांत ठेवावा. मुद्गौदन (मूगयुक्त शिजवलेले अन्न) देऊन भल्लाटाचे अर्पण करावे, आणि तसेच दुसऱ्या पदस्थानी सोमाचेही स्थापन करावे।

Verse 11

मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये पदे दितिं लोपिकाभिरर्धे दितिमथापरं

मधु, पायस तसेच शालूक (कमळदांडा) यांचे हवन/नैवेद्य अर्पण केल्याने ऋषिपद प्राप्त होते; त्यापेक्षा दोन पद उंच दितीचे पद मिळते. लोपिकेने अर्धमात्रेत दितीची प्राप्ती होते आणि त्यानंतर आणखी उच्च अवस्था मिळते.

Verse 12

पूरिकाभिस्ततश्चापमीशाधः पयसा पदे ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितं

त्यानंतर पूरिकांनी ‘अप्’ (जल-नैवेद्य) स्थापावे. ईश-स्थानाच्या खाली त्याच्या पदात दूध ठेवावे. त्याखाली ‘आपवत्स’ (दूधमिश्रित जल) ठेवावे, आणि दही एकाच पदात विन्यस्त करावे.

Verse 13

लड्डुकैश् च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतुष्टये सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके

लाडू आणि मिरी यांनी पूर्वेकडील चार कोष्ठ भरावेत. सवितृसाठी ब्रह्माच्या खालील कोन-कोष्ठात लाल पुष्पे ठेवावीत.

Verse 14

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं विवस्ते ऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्रिषु

त्याखालच्या कोष्ठात सावित्रीसाठी कुशमिश्रित जल द्यावे. वस्त्र-भागात अरुण (लाल) वस्त्र अर्पण करावे आणि चारही चरणांवर चंदनाचा लेप/अर्पण करावे.

Verse 15

रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितं इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके

राक्षस-दिशेच्या कोन-कोष्ठात इंद्रासाठी हळदमिश्रित अन्न-नैवेद्य ठेवावे. त्याखालच्या कोन-कोष्ठात इंद्रजयासाठी घृतान्न (तुपभात) विन्यस्त करावे.

Verse 16

चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसं वाय्वधःकोणदेशे तु रुद्राय पक्वमांसकं

चतुष्पद दिशांमध्ये इंद्रास गुळमिश्रित पायस अर्पण करावे; आणि वायव्य अधःकोण प्रदेशात रुद्रास शिजविलेले मांस निवेदावे।

Verse 17

तदधःकोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्रं फलन्तथा महीधराय मांसान्नं माघञ्च चतुरङ्घ्रिषु

त्या अधःकोणाच्या कोष्ठात यक्षास रसयुक्त (आर्द्र) फळ द्यावे; तसेच महीधरास मांसयुक्त अन्न; आणि चतुरंग्री स्थानी माघाचेही अर्पण करावे।

Verse 18

मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः चरकीं माषसर्पिभ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा

मध्याच्या चतुष्पद (चतुष्कोण) स्थानी ब्रह्म्यासाठी तीळ व तांदूळ ठेवावेत. चरकी माष व तुपासह अर्पण करावी, आणि स्कंदास कृशरा व रक्तरसासह निवेदावे।

Verse 19

रक्तपद्मैर् विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः पूतनां पलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकं

रक्तकमळांसह विदारी व कंदर्प यांना पलोदनासह अर्पण करावे. पूतनास पलपित्तासह, आणि जंभकास मांस व रक्तासह (समर्पण/प्रयोग) करावे।

Verse 20

मध्यचतुष्टये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पित्तासृगस्थिभिः पापां पिलिपिञ्जं स्रजासृजा ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर् यजेत्

“मध्य-चतुष्टये”—असा पाठ आहे. पित्त, रक्त व अस्थी यांनी पापा (पापस्वरूपा) हिचे पूजन करावे; पिलिपिंजचे स्नायूंच्या माळेने पूजन करावे. ईश इत्यादी देवांचे रक्त-मांसाने पूजन करावे; ते उपलब्ध नसल्यास अक्षत (कच्चे तांदूळ) पर्याय म्हणून अर्पून पूजन करावे।

Verse 21

रक्षोमातृगणेभ्यश् च पिशाचादिभ्य एव च पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः

राक्षस व मातृगणांना, पिशाचादींना तसेच पितरांना व क्षेत्रपालांना इच्छेनुसार व यथोचित प्रमाणात बली-अर्पण करावे.

Verse 22

आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् ब्रहमस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत्

यांना आहुती देऊन तृप्त न करता प्रासादादी बांधकाम सुरू करू नये. ब्रह्मस्थानी हरि (विष्णू), लक्ष्मी आणि नंतर गण (गणेश) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 23

महीश्वरं वास्तुमयं वर्धन्या सहितं घटं ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश् च दिगीश्वरान्

घट/कुंभात वास्तुरूप महीश्वरास वर्धनीसह स्थापित करावे; आणि कुंभाच्या मध्यभागी ब्रह्मा तसेच ब्रह्मादी दिगीश्वर (दिक्पाल) यांचे आवाहन करावे.

Verse 24

दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणं

त्यानंतर पूर्णाहुती द्यावी. मग स्वस्तिवाचन करून नमस्कार करावा; कर्करी योग्य रीतीने घेऊन मांडळाची प्रदक्षिणा करावी.

Verse 25

सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्

हे ब्राह्मण! ओलसर सूत्राने जलधारा फिरवावी; आणि मग पूर्वी सांगितलेल्या त्याच मार्गाने सात बीजे पेरावीत.

Verse 26

प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत् ततो गर्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः

निर्दिष्ट मार्गाप्रमाणे प्रथम खंदक (खात) करवावा. नंतर त्याच्या मध्यभागी एक हस्त-प्रमाणाचा गर्त (खड्डा) खणावा.

Verse 27

चतुरङ्गुलकं चाधश्चोपलिप्यार्चयेत्ततः ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः

खालचा भाग चार अङ्गुल प्रमाणाने लेपून मग पूजन करावे. चतुर्भुज विष्णूचे ध्यान करून कुंभातून अर्घ्य अर्पावे.

Verse 28

कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर् मृद्द्भिश् च पूरयेत्

गर्त कंकरांनी भरावा व तेथे पांढरी फुले ठेवावीत. अत्यंत शुभ असा दक्षिणावर्त शंख स्थापून त्यात बीजे व मातीचे ढेकळही भरावेत.

Verse 29

अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन्ददेद्गुरौ कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत्

अर्घ्यदान पूर्ण करून गुरूस गायी, वस्त्रे इत्यादी दान द्यावे. नंतर कालज्ञ, स्थापत्य (स्थपति) व वैष्णव इत्यादींचे पूजन-सत्कार करावा.

Verse 30

ततस्तु खानयेद्यत्नज्जलान्तं यावदेव तु पुरुषाधःस्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत्

त्यानंतर प्रयत्नपूर्वक जलपातळीपर्यंत खणावे, जेणेकरून पुरुषाच्या खाली असलेले शल्य (अशुभ द्रव्य) घरात राहून दोषकारक ठरू नये.

Verse 31

पिलिपिच्छमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महीधरं वास्तुमयमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुरुषाधिष्ठितं शल्यमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्थिशल्ये विद्यते वै भित्तिर्वै गृहिणो ऽसुखं यन्नामशब्दं शृणुयात्तत्र शल्यं तदुद्भवं

अस्थि-शल्य (हाडासारखा लपलेला अडथळा) असल्यास भिंतीत विकार होतो आणि गृहस्थास निश्चयच अस्वस्थता येते. जो नाम किंवा शब्द निमित्तरूपे ऐकू येतो, त्याच्याशी संबंधित शल्य तेथे उत्पन्न झाले असे समजावे।