Adhyaya 29

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आचार्याभिषेको नाम अष्टाविंशो ऽध्यायः अथ ऊनत्रिंशो ऽध्यायः सर्वतोभद्रमण्डलकथनं नारद उवाच साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्य मण्डले हरिमीश्वरं आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत्

अशा प्रकारे आदिमहापुराण ‘अग्निपुराण’ मध्ये ‘आचार्याभिषेक’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘सर्वतोभद्र-मंडळकथन’ नावाचा एकोणतीसावा अध्याय सुरू होतो. नारद म्हणाले—साधकाने शुद्ध भूमीवर, घरात किंवा देवालयादी ठिकाणी मंत्रसाधना करावी; प्रथम पूजन करून मंडळात हरि-ईश्वराची अर्चना करावी. आग्नेय पद्मात प्रकृतीची व याम्य पद्मात पुरुषाची पूजा करावी।

Verse 2

चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत् रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्वतोभद्रमालिखेत् पुरुषाद्दक्षिणे च वह्निं नैरृते वारुणेनिलं आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्यजुश् चैशपद्मके

चौरस क्षेत्रात मंडलादी रेखाटावीत. रस, वाण, अक्षि अशा संख्यांनी दर्शविलेल्या कोष्ठांत ‘सर्वतोभद्र’ आकृती काढावी. वास्तुपुरुषाच्या दक्षिणेस अग्नी स्थापावा; नैऋत्येस वरुण व वायू ठेवावेत. ऐन्दव पद्मात आदित्य (सूर्य) आणि ईश पद्मात ऋग् व यजुः हे वेदविभाग विन्यस्त करावेत।

Verse 3

षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्क्त्यावहिर्भवेत् द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च इन्द्रादींश् च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा सामाथर्वाणमाकाशं वायुं तेजस् तथा जलं

छत्तीस कोष्ठांनी पीठरूप पद्माची मांडणी करावी आणि बाहेर पंक्तीने सीमा असावी. त्यानंतर दोन कोष्ठांनी वीथिका (परिक्रमा-पथ) होईल आणि दिशांमध्ये दोन-दोन कोष्ठ द्वारांसाठी ठेवावेत. दुसऱ्या पद्मातील सोळा भागांत इंद्रादी देवता स्थापाव्यात; तसेच साम व अथर्व वेद आणि तत्त्वे—आकाश, वायु, तेज (अग्नी) व जल—विन्यस्त करावीत।

Verse 4

वर्तुलं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम् पद्मार्धे भामयित्वा तु भागं द्वादशमं वहिः पृठिवीञ्च मनश् चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्चयेत् रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश् चैव षोडशं

वर्तुळ काढून पूर्वोक्त पद्मक्षेत्राची मांडणी करावी. नंतर अर्धपद्मात बाहेरचा बारावा भाग चिन्हांकित करावा. पृथ्वी व मन; तसेच श्रोत्र, त्वचा, नेत्र; आणि रसना व घ्राण—यांसह भूः व भुवः—हे सर्व षोडश (सोळाव्या) भागात अर्चन/स्थापन करावे।

Verse 5

विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुःक्षेत्रन्तु वर्तुलं प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम् महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च अत्यग्निष्टोमकं चोक्थं षोडशीं वाजपेयकं

विभाग करून उरलेला भाग फिरवून चार क्षेत्रांचा वर्तुळाकार विन्यास करावा. पहिले कर्णिका-क्षेत्र (मध्यभाग) आणि दुसरे केसर-क्षेत्र (पाकळी-भाग) असेल. त्यात महः, जनः, तपः, सत्य; तसेच अग्निष्टोम; आणि अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी व वाजपेय—ही नावे/यज्ञचिन्हे विन्यस्त करावीत।

Verse 6

तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम् प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्चयेत् मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकं

दलसंधींवर तिसरा बिंदू व दलांच्या अग्रभागी चौथा बिंदू चिन्हांकित करावा. कोपऱ्यांतून तिरपी सूत्ररेषा पसरवून, कोन-दिशांतून मध्यभागी जाऊन शेवटपर्यंत नेाव्यात. नंतर विधिपूर्वक अतिरात्र याग व तसेच आप्तोर्याम याग यांचे पूजन करावे. मन, बुद्धी, अहंकार आणि शब्द-स्पर्श-रूप ही तन्मात्रे यांचीही अर्चना करावी.

Verse 7

निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत् पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेत् रसं गन्धञ्च पद्मेषु चतुर्विंशतिषु क्रमात् प्रत्यग्निष्टोमकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्योतिष्टोमकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकं

केशराच्या अग्रभागी (चिन्ह) ठेवून दलसंधी चिन्हांकित कराव्यात. मग सूत्रे खाली सोडून तेथे अष्टदल पद्मरेखा लिहावी. क्रमाने चोवीस पद्मांवर ‘रस’ व ‘गंध’ हे शब्द लिहावेत. (काही चिन्हित हस्तलिखितांत ‘प्रत्यग्निष्टोमकम’ तर काहींत ‘ज्योतिष्टोमकम’ असा पाठ आढळतो.) त्यानंतर ‘जीव’, ‘मनोधिप’, ‘पञ्चाह’, ‘प्रकृती’ आणि ‘शबदमात्रक’ यांचा न्यास करावा.

Verse 8

दलसन्ध्यन्तरालन्तु मानं मध्ये निधाय तु दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरं वासुदेवादिमूर्तीञ्च तथा चैव दशत्मकं मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्य चक्षुश् च रसनं तथा

दलसंधींच्या मधल्या अंतराळाच्या मध्यभागी ‘मान’ बिंदू ठेवून त्याने दलाच्या अग्रापर्यंत भ्रामयेत/फिरवावे. त्या अग्रापासून तत्क्षणी वासुदेवादी मूर्तींचे पूजन करावे. तसेच ‘दशात्मक’ समूहाचेही विधिपूर्वक अर्चन करावे—मन, श्रोत्र (श्रवण), त्वचा (स्पर्श), चक्षु आणि रसना (स्वाद)।

Verse 9

तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा वाह्यक्रमेण च केशरे तु लिखेद्द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः घ्राणं वाक्पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान् चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः

त्याच्या पार्श्वभागी अंतराळांची रचना करून आणि बाह्य क्रमाने पुढे जात, केशरावर दोन-दोन (नावे/चिन्हे) लिहावीत; मग पुन्हा दलांच्या मध्यभागी. घ्राण, वाक्, पाणी व पाद—हे बत्तीस कमळ-खण्डांत स्थापावेत. चतुर्थ आवरणात यांची अंगे व परिवारासह पूजा करावी.

Verse 10

पद्मलक्ष्मैतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात् पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान् पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् वाह्यावरणके यजेत्

हे पद्मलक्षणाचे सामान्य विधान आहे—यास द्विषट्कदल, म्हणजे बारा दलांचे असे म्हटले आहे. कर्णिकेच्या अर्धमानाने, पूर्वस्थानी आरंभ करून, क्रमाने (स्थापन/चिन्ह) भ्रामयेत. पायू व उपस्थ येथे विधिपूर्वक पूजन करून, बाह्य आवरणात मासांचे बारा अधिपती आणि पुरुषोत्तमादी सहावीस (देवता) यांचे यजन करावे.

Verse 11

तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विषट्कदलकञ्च तैः चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात् अष्टौ प्रकृतयः षड्वा पञ्चाथ चतुरो ऽपरे

त्याच्या बाजूस भ्रम-विन्यासाच्या योगाने सहा कुण्डल्या तयार होतात. त्याचप्रमाणे बारा मत्स्य-आकृती आणि बारा दलांचा समूह उत्पन्न होतो. त्या चक्र-कमळात मासांचे अधिपती देव क्रमाने विधिपूर्वक पूजनीय आहेत. हा विन्यास काहींनी आठ प्रकृती, काहींनी सहा, इतरांनी पाच आणि काहींनी चार असा सांगितला आहे.

Verse 12

पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं मत्स्यं कृत्वैवमब्जकम् व्योमरेखावहिः पीठन्तत्र कोष्टानि मार्जयेत् रजः पातं ततः कुर्याल्लिखिते मण्डले शृणु कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेखाः सर्वाः सिताः समाः

पंच-पत्रीय विधीची सिद्धी व्हावी म्हणून प्रथम मत्स्य-रूप काढून त्यानुसार कमळ-आलेख तयार करावा. ‘व्योम-रेखा’ चिन्हित पीठावर असलेली कोष्टके नंतर स्वच्छ पुसावीत. त्यानंतर लिहिलेल्या मण्डलावर रज (चूर्ण) शिंपडावे—ऐका—कर्णिका पिवळ्या रंगाची असावी आणि सर्व रेषा सम प्रमाणात शुभ्र असाव्यात.

Verse 13

त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत द्विहस्ते ऽङ्गुष्टमात्राः स्युर्हस्ते चार्धसमाः सिताः पद्मं शुक्लेन सन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा

तीन कोपऱ्यांत पायांसाठी चिन्हे काढावीत; इतर चिन्हे जोडी-जोडीने करावीत. चारही दिशांत लेपन/रंगकामाने गात्रक—अंगासारखे उपभाग—तयार होतात. द्विहस्त रूपात ती अँगठ्याएवढी असावीत; एकहस्तात त्याची अर्धी, आणि शुभ्र. कमळ पांढऱ्या रंगाने करावे; त्याच्या संधी-रेषा काळ्या किंवा गडद निळ्या रंगाने काढाव्यात.

Verse 14

ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीठ्यर्थन्तु विलोपयेत् द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत् भूषयेद्योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः

नंतर दिशांमध्ये वीथी (मार्ग) करण्यासाठी दोन पंक्ती पुसून टाकाव्यात. चारही दिशांत चार द्वारे करावीत. केसर (तंतु) लाल व पिवळे असावेत; कोपरे लाल रंगाने भरावेत. योगपीठ इच्छेनुसार सर्व रंगांच्या द्रव्यांनी अलंकृत करावे.

Verse 15

द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः पङ्क्तिद्वयं द्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः लतावितानपत्राद्यैर् वीथिकामुपशोभयेत् पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः

द्वारांच्या दोन्ही बाजूंना कुशल शिल्पी आठ शोभा-घटक करावा. प्रत्येक दिशेत दोन-दोन पंक्ती वीथी (मार्ग) घडविण्यास व शोभेसाठी विनियोजाव्यात—असा चिह्नित ग्रंथपाठ आहे. पार्श्व उपशोभाही तितक्याच संख्येने सांगितल्या आहेत. लताकाम, वितानरचना, पत्रालंकार इत्यादींनी वीथिका सजवावी. पीठद्वारी श्वेत, शोभारक्त व पिवळ्या रंगांनी अलंकरण करावे.

Verse 16

समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्तिताः चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः उपशोभाञ्च नीलेन कोणशङ्ख्यांश् च वै सितान् भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणं

उपशोभा-कोष्ठांच्या जवळचे कोन हे ‘कोण-विभाग’ म्हणून सांगितले आहेत. चारही दिशांना मध्यकोष्ठांसह प्रत्येकी दोन-दोन विभागांची कल्पना करावी. उपशोभा-कोष्ठ निळ्या रंगाने भरावेत आणि कोन-संख्यांकित विभाग पांढऱ्या रंगाने. ‘भद्रक’चे पूरण जसे सांगितले आहे तसेच इतर रचनांतही करावे.

Verse 17

चत्वारि वाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पद्दलस्य तु त्रिकोणं सितरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत् द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्रके

बाहेरील बाजूस चार रेषा काढाव्यात आणि दोन्ही पार्श्वांवर प्रत्येकी एक रेषा काढावी. शोभेसाठी दोन्ही पार्श्वांवर तीन-तीन (रेषा/चिन्हे) ठेवावीत. कमळ-दलाच्या रचनेतील त्रिकोण पांढरा-लाल व काळा रंग देऊन सजवावा; द्वि-त्रिकोण लाल-पिवळ्या रंगांनी, आणि चक्राची नाभी काळ्या रंगाने रंगवावी.

Verse 18

तद्वद्विपर्यये कुर्यादुपशोभां ततः परम् कोणस्यान्तर्वहिस्त्रीणि चिन्तयेद्द्विर्विभेदतः अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तु रक्ततः सितश्यामारुणाः कृष्णाः पीता रेखास्तु वाह्यतः

तसेच उलट क्रमानेही पुढे उपशोभा करावी. कोनाच्या आत व बाहेर तीन-तीन रेषा दोन प्रकारच्या भेदाने कल्पाव्यात. ‘अरक’ भाग पिवळा-लाल रंगांनी भरावेत; श्याम भागही तसेच; परंतु नेमि (परिघ) लाल असावा. पांढरा, श्याम, अरुण व काळा रंग वापरावा; आणि बाह्यतम रेषा पिवळ्या असाव्यात.

Verse 19

एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवमन्यत्तु मण्डलम् द्विषट्कभागे षट्त्रिंशत्पदं पद्मन्तु वीथिका शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम् हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः

अशा प्रकारे सोळा-कोष्ठांचे मण्डल होते; तसेच इतर मण्डलेही असतात. दोनदा सहा भागांत विभागल्यास छत्तीस-पद (छत्तीस घरांचे) जाळे होते; आणि पद्मरचना ‘वीथिका’ म्हणतात. तांदळाच्या पिठापासून इत्यादींनी पांढरा, कुसुम्भ इत्यादींनी लाल, हळदीने पिवळा, आणि जळलेल्या धान्यापासून काळा रंग करावा.

Verse 20

एका पङ्क्तिः प्राभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत् द्वादशाङ्गुलिभिः पद्ममेकहस्ते तु मण्डले शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः चतुर्लक्षैस्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्

समोर एक पंक्ती (अलंकरण) करावी; आणि द्वार-शोभा इत्यादी पूर्वीप्रमाणेच मांडावी. मण्डलात बारा अङ्गुल मापाचे पद्म काढावे आणि एक हस्ताच्या परिघात ते अंकित करावे. शमीपान इत्यादींनी श्याम (गडद) रंग करावा. बीजांचा जप एक लक्ष; मंत्रांची सिद्धी चार लक्ष जपाने; आणि विद्येचे साधन एक लक्ष जपाने होते.

Verse 21

द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत् अपीठञ्चतुरस्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम् अयुतं बुद्धिविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्रकम् पूर्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रशुद्धिस् तथात्मनः

द्विहस्त कर्मात माप एक हस्त इतके असावे. वाढीसाठी ‘द्वार-न्याय’ पद्धतीने मंत्रजप करावा. पीठ चौरस असावे आणि चक्र-पद्मात विधीनुसार अर/पाकळ्यांची संख्या असावी. बुद्धी व विद्या-सिद्धीसाठी दहा हजार जप, आणि स्तोत्रांसाठी एक हजार जप सांगितला आहे. परंतु प्रथम एक लक्ष जपाने मंत्रशुद्धी व तसेच आत्मशुद्धी होते.

Verse 22

पद्मार्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत् पूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः

पद्माच्या अर्धभागाचे प्रमाण नऊ अँगुल सांगितले आहे; नाभी (मध्य) तीन अँगुल स्मृत आहे. आठ (अँगुल) प्रमाणाने द्वारका (उघडी जागा/पाकळ्या) कराव्यात आणि नेमि (परिघ) चार अँगुल असावी. नंतर दुसऱ्या लक्षणाने मंत्र ‘क्षेत्री-कृत’—अभिषिक्त क्षेत्रात प्रतिष्ठित—होतो. बीजांसाठी असम (अनियमित) होम पूर्वीच कथन केला आहे.

Verse 23

त्रिधा विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत् पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं तेष्वस्फाल्य लिखेदरान् पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्तिता परश् चर्ये तु मन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्

क्षेत्र तीन भागांत विभागून, मग आतल्या दोन रेषांनी त्यावर चिन्हांकन करावे. पाच अंत्य-स्वरांची सिद्धी मिळावी म्हणून, भूमीला आघात न करता, त्या विभागांवर अर/रेषा लिहाव्यात. मंत्रादींची पूर्वसेवा दशांश (दहावा भाग) अशी सांगितली आहे. आणि मंत्राच्या पुरश्चरणात मासिक व्रत आचरावे.

Verse 24

इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत् पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम् एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः

इंदीवर (नीलकमळ) दलांसारखे, किंवा मातुलांग (बिजोरा) प्रमाणे, अथवा कमळपानासारखे लांबट—इच्छेनुसार रेखाटन करावे. भूमीवर वामपाद (डावा पाय) विधीने ठेवावा आणि प्रतिग्रह (दान/भेट) घेऊ नये. अशा रीतीने द्विगुण वा त्रिगुण केल्यास मध्यम व उत्तम सिद्धी प्राप्त होतात.

Verse 25

भ्रामयित्वा वहिर् नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम् स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं वाह्यमिष्यते

नेमि बाहेर व अवर-संधीच्या मधल्या अंतरात स्थित राहून, त्याला बाहेरच्या दिशेने फिरवावे; नंतर संधीच्या मध्यभागी स्थित होऊन अरमूळ (अराची मुळे) येथे फिरवावे. ज्यायोगे मंत्रजन्य फल मिळते असे मंत्रध्यान मी सांगतो. बाह्य विग्रह हा शब्दमय स्थूल रूप मानला आहे.

Verse 26

परिमार्जिता इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अरमध्ये स्थितो मधमरणिं भ्रामयेत् समम् एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः सुक्ष्मां ज्योतिर्मयं रूपं हार्दं चिन्तामयं भवेत् चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं प्रकीर्तितम्

‘परिमार्जिता’—असा पाठ एका चिन्हित हस्तलिखितात; ‘द्विधा’—दुसऱ्यात; ‘पाच अंतर असिद्धीसाठी’—एका ठिकाणी; आणि ‘पाचांच्या पलीकडील (पाच) सिद्धीसाठी’—दुसऱ्यात. अरनीच्या मध्यभागी स्थित होऊन मध्यम-अरनी समप्रमाणे फिरवावी. त्यामुळे मधल्या सिद्धी योग्य रीतीने उत्पन्न होतात, मातुलंग (बिजोरा) फळासारख्या समरूप. हृदयात सूक्ष्म, ज्योतिर्मय, चिंतामय रूप प्रकटते; परंतु जे चिंतेपासून रहित आहे तेच परम म्हणून घोषित आहे।

Verse 27

विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्दशकरं समम् द्विधा कृते शतं ह्य् अत्र षण्नवत्यधिकानि तु वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्तितम्

क्षेत्र (पवित्र यंत्रक्षेत्र) सात भागांत विभागून, ते चौदा करांच्या सम मापात करून, नंतर द्विधा केल्यास येथे शंभर—आणि त्यावर अधिक शहाण्णव—असे होतात. हे मुख्यतः वराह व नरसिंह शक्तींचे स्थूल (बाह्य) रूप म्हणून कीर्तित आहे; आणि वासुदेवाचे रूप चिंतनकल्पनेपासून रहित असे सांगितले आहे।

Verse 28

कोष्टकानि चतुर्भिस्तैर् मध्ये भद्रं समालिखेत् परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत् इतरेषां स्मृतं रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्

त्यांनी चार कोष्टक (खण्ड) काढून, त्यांच्या मध्यभागी शुभ ‘भद्र’ रूप रेखाटावे. सर्व बाजूंनी वीथी (परिक्रमापथ) सोडावा आणि दिशांमध्येही विभागरेषा काढाव्यात. इतरांचे रूप ‘हार्द’—सदा चिंतामय—असे स्मरणात आहे. स्थूल रूप ‘वैराज’ म्हणून ओळखले जाते आणि सूक्ष्म रूप ‘लिंगित’ (संकेतित/लक्षणयुक्त) असे होते।

Verse 29

कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत् चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम् हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्

पुन्हा वीथीसाठी सभोवती कमलचक्रे काढून, परिघ गुळगुळीत (परिमृज्य) करावा. मध्यम कोष्टकात ‘ग्रीवा’ (कंठ-रचना) करण्यासाठी दिशांमध्ये दोन-दोन चिन्हे लोपावीत. जे रूप चिंतेपासून रहित आहे तेच ऐश्वर (ईश्वरी) रूप म्हणून कीर्तित आहे—हृदयकमळात निवास करणारे, शुद्ध चैतन्य, अव्यय ज्योती।

Verse 30

चत्वारि वाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्तिता वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिं कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा

बाह्य भागातून नंतर चार अंश लोपावेत, आणि तीन-तीन अंशही लोपावेत. ग्रीवेच्या पार्श्वभागी बाहेर एकच रेषा/चिन्ह शिल्लक राहते—तीच शोभा म्हणून कीर्तित आहे. बीज (मंत्र) बीजस्वरूपच ध्यान करावे, कदंबपुष्पाकृती—जसे घटाच्या आत ठेवलेला दीप, ज्याची ज्वाला बाहेर येणे रोखलेले असते।

Verse 31

विमृज्य वाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत् मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरिं यजेत् संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः

भूमी पुसून बाहेरील कोपरे शुद्ध करावेत; आत सात रेषा व बाहेर तीन चिन्हे मार्जन करावीत. मण्डल नऊ भागांत विभागून नवव्यूहात हरिची पूजा करावी. असे एकाग्र व एकान्त राहिल्यास मंत्रेश्वर हृदयात स्थित होतो. अनेक छिद्रांच्या कुम्भात किरणे छिद्रांच्या मापाइतकीच प्रकट होतात.

Verse 32

पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समं प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः

मण्डल पंचवीस विभागांच्या व्यूहात रचलेले असून ते विश्वरूप आहे. क्षेत्र बत्तीस हस्तांचे, बत्तीस समान भागांत विभागलेले असते. त्यातून बीजशक्तीच्या किरणांचा बाहेर प्रसार होतो; तसेच नाड्यांद्वारेही त्या रश्मी विस्तारतात. नंतर त्या तेजस्वी होऊन दिव्य तनूला आपले करून स्थित राहतात.

Verse 33

एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्रकं कोष्ठकानां समुद्दिष्टं मध्ये शोडशकोष्ठकैः हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते

अशा प्रकारे केल्यास चोवीस हजारांहून अधिक कोष्ठक सांगितले आहेत, मध्यभागी सोळा कोष्ठकांसह. हृदयातून नाड्या निघतात व त्या इंद्रियांद्वारे जाणिवेस येतात. त्यांपैकी अग्नी-सोमस्वरूप दोन नाड्या नासाग्रभागी स्थित आहेत.

Verse 34

भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य तु ततः षोडशभिः कोष्टैर् दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत् सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम् जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते

प्रथम भद्रक रेखाटून त्याच्या बाजूची पंक्ती नीट स्वच्छ करावी. नंतर सोळा कोष्ठकांनी दिशांमध्ये भद्राष्टक लिहावे. योग्य गुप्त योगाने देहातील प्राणवायू जिंकून, जप-ध्यानात रत असलेला मंत्रसाधक मंत्राची लक्षणे—म्हणजे सिद्धी व प्रभाव—प्राप्त करतो.

Verse 35

ततोपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं लिखित्वा परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत् संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रविलङ्घ्य च देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्

नंतर पंक्ती पुन्हा स्वच्छ करून, त्याचप्रमाणे सोळा-भद्रक रेखाटावे; त्याभोवतीची पंक्तीही पुसून पुढील व्यवस्था करावी. भूत व तन्मात्रा शुद्ध झाल्यावर, फलाची इच्छा ठेवून योगाभ्यास करणारा साधक अणिमा इत्यादी सिद्धी मिळवतो. पण जो विरक्त आहे, तो या प्राप्तींनाही ओलांडून, देवात्म स्वरूप भूतमात्रा व इंद्रियग्रहणाच्या बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 36

द्वारद्वादशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं षड्भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः

चारही दिशांत द्वादश द्वार-स्थाने यथाक्रम प्रत्येक दिशेस तीन-तीन अशी मांडावीत. सहा स्थाने वगळून अंतर्मध्य व दोन्ही पार्श्वभागी चार द्वार-स्थाने स्थापावीत.

Verse 37

चत्वार्यन्तर्वहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च वाह्यतः

शोभेसाठी आतले चार भाग व बाहेरचे दोन भाग गुळगुळीत करून परिष्कृत करावेत. उपद्वारसिद्धीसाठी आत तीन व बाहेर पाच भाग तसेच मृदु करून सिद्ध करावेत.

Verse 38

दिक्षु तत्राष्टकं लिखेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत् वहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्

तेथे दिशांत ‘अष्टक’ लिहावे—असा ख, ग, घ चिन्हित हस्तलिखितांचा पाठ आहे. ते परिमार्जन करून पूर्वीप्रमाणे शोभा-अलंकार योजना करावी. बाहेरील कोपऱ्यांत सात व आत तीन कोष्ठ स्वच्छ करावीत.

Verse 39

पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात्

पंचविंशति व्यूह-रचनेत परम ब्रह्माचे पूजन करावे. पद्म-यंत्राच्या मध्यभागी, पूर्वदलापासून आरंभ करून, वासुदेव आदि देवतांना क्रमाने स्थापून पूजावे.

Verse 40

वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात् व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्विंशमो भवेत्

पूर्व पद्मासनात वराहाचे पूजन करून, नंतर क्रमाने व्यूहांचे सम्यक् पूजन करावे; षड्विंश (छब्बीसावा) स्थान/देवता येईपर्यंत हा पूजनक्रम चालू ठेवावा.

Verse 41

यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् यष्टव्यमिति यत्नेन प्रचेता मन्यते ऽध्वरं

प्रचेता असे मानतो की एकाच पंकज-यंत्रात शास्त्रोक्त रीतीने संपूर्ण व्यूह क्रमाने मांडून, प्रयत्नपूर्वक अध्वर (यज्ञ) करावा।

Verse 42

सत्पन्तु मूर्तिभेदेन विभक्तं मन्यते ऽच्युतं चत्वारिंशत् करं क्षेत्रं ह्य् उत्तरं विभजेत् क्रमात्

हे अच्युत! सत्पन्थु असे मानतो की विभागणी मूर्तिभेदानुसार करावी; नंतर चाळीस कर मापाचे क्षेत्र उत्तर बाजूपासून क्रमाने विभागावे।

Verse 43

एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतान्येकं सहस्रकं

प्रत्येक एकक पुन्हा सातपट केला जातो; तसेच एकक पुन्हा द्विगुणित होतो. अशा रीतीने सातशे चौसष्ट मिळतात आणि एकूण एक सहस्र पूर्ण होते।

Verse 44

कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका

कोष्ठकांच्या मध्ये एक भद्रक स्थापावा; बाजूंना सोळा कोष्ठक मांडावेत; नंतर वीथी (मार्ग) द्यावी, आणि त्यानंतर आठ भद्रक तसेच वीथिका (उपमार्ग) करावी।

Verse 45

षोडशाब्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजं वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्क्तिवीथिकजान्यथ

वीथीचे प्रमाण सोळा अब्ज (कमल-एकके) आहे. चतुर्विंशति प्रकारात चोवीस पंकज-एकके आहेत. वीथी-पद्माचे प्रमाण बत्तीस; तसेच पंक्ति-वीथिकेसाठीही कमल-एकके तद्वत् सांगितली आहेत।

Verse 46

चत्वारिंशत्ततो वीथी शेषपङ्क्तित्रयेण च द्वारशोभोपशोभाः स्युर्दिक्षु मध्ये विलोप्य च

त्यानंतर चाळीस वीथी (रस्ते/मार्ग) रचाव्यात. उरलेल्या तीन पंक्तींनी द्वारांची मुख्य व उपशोभा दिशांमध्ये स्थापावी, आणि विदिशांच्या मध्यभागी विलोप करावा.

Verse 47

द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यै चतुर्दिक्षु विलोपयेत् पञ्च त्रीण्येककं वाह्ये शोभोपद्वारसिद्धये

दोन, चार किंवा सहा द्वारांच्या योजनेची सिद्धी व्हावी म्हणून चारही दिशांत (नियत भाग) विलोप करावा. शोभा वाढविणाऱ्या उपद्वारांच्या सिद्धीसाठी बाह्य बाजूस पाच, तीन किंवा एक (एकक) विलोप करावा.

Verse 48

उभे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यष्टव्यमिति यज्ञेन इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यष्टव्यमिति मन्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रचेता मन्यते ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ह्युत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः षड् वा चत्वारि मध्यतः द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः

द्वाराच्या दोन्ही पार्श्वपटांच्या आत सहा उपशोभिका स्थापाव्या/कोराव्या; किंवा मध्यभागी चार ठेवून, दोन-दोन विलोप (अवकाश) द्यावा. अशा रीतीने सहा उपशोभिका सिद्ध होतात.

Verse 49

एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्रः प्रिसङ्ख्यया

एका दिशेत क्रमबद्ध मोजणीप्रमाणे संख्या चार घ्याव्यात.

Verse 50

एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्त्युत पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् मृजेत् कोष्टकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभं

प्रत्येक दिशेत तीन-तीन द्वारेही असतात. कोपऱ्यांत पाच-पाच (कोष्टके) असावीत; पंक्ती-पंक्तीने क्रमाने कोष्टके मृजून/चिन्हांकित करावीत. अशा प्रकारे कोष्टकयुक्त शुभ ‘मर्त्येष्ट्य’ मण्डल सिद्ध होते.