Adhyaya 41

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अर्घ्यदानकथनं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशो ऽध्यायः शिलाविन्यासविधानं भगवानुवाच पादप्रतिष्ठां वक्षामि शिलाविन्यासलक्षणं अग्रतो मण्डपः कार्यः कुण्डलानान्तु चतुष्टयं

अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेय भागात ‘अर्घ्यदानकथन’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला। आता एकेचाळीसावा अध्याय—‘शिलाविन्यासविधान’ सुरू होतो। भगवान म्हणाले—मी पादप्रतिष्ठा व शिलाविन्यासाची लक्षणे सांगतो। पुढे मण्डप करावा आणि कुण्डलांचे चतुष्टयही मांडावे।

Verse 2

कुम्भन्यासेष्टकान्यासो द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं पादोनं पूरयेत् खातं तत्र वास्तुं यजेत् समे

कुम्भन्यास व इष्टकान्यास केल्यानंतर द्वारस्तंभांची शुभ उंची स्थापावी। खणलेला खड्डा पादोन (एक चतुर्थांश कमी) इतका भरून, नंतर समतल जागी तेथे वास्तुपूजन करावे।

Verse 3

इष्टकाश् च सुपक्वाः स्युर्द्वादशाङ्गुलसम्मिताः सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन समन्विताः

इष्टका चांगल्या भाजलेल्या असाव्यात, लांबी द्वादश अङ्गुल मापाची. रुंदी लांबीच्या एक-तृतीयांश प्रमाणात व योग्य जाडीने युक्त असावी।

Verse 4

करप्रमाणा श्रेष्ठा स्याच्छिलाप्यथ शिलामये नव कुम्भांस्ताम्रमयान् स्थापयेदिष्टकाघटान्

करप्रमाण (हाताच्या फैलावावर आधारित माप) श्रेष्ठ मानले जाते; शिलेसाठीही तसेच. बांधकाम शिलामय असल्यास, शिलास्थापनेत नऊ ताम्रमय कुम्भ तसेच इष्टकाघटही स्थापावेत।

Verse 5

अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः

जलाने—पंचकषायाने, सर्व औषधींनी युक्त जलाने तसेच सुगंधित जलाने; आणि पाण्याने पूर्ण भरलेल्या कलशांनी (अभिषेक) करावा।

Verse 6

हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

नंतर सुवर्ण व तांदळकणांनी मिश्रित, तसेच सुगंध व चंदनलेपाने संस्कारित जलाने, “आपो हि ष्ठा…” या आरंभीच्या तीन ऋचा आणि “शं नो देवी…” हा मंत्र उच्चारून विधी करावा।

Verse 7

तरत् समन्दीरिति च पावमानीभिरेव च उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च

तसेच “तरत् समन्दीरि…” हे सूक्त पावमानी सूक्तांसह; आणि त्याचप्रमाणे “उदुत्तमं वरुणम्…” व “कथा नः…” ही सूक्तेही तद्वत् पठावीत।

Verse 8

सुविस्तारं विभागेन नैपुण्यनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिला स्यान्न शिलामये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भवतत्समन्दीरितीति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः

विस्तृत विभाग व कौशल्यपूर्ण पद्धतीने (चिह्नित हस्तलिखित पाठांप्रमाणे), शिळा स्थापून त्या घट्ट जोडाव्यात; “वरुणस्य…” या मंत्राने, तसेच “हंसः…”, “शुचिषद्…” मंत्रांनी आणि श्रीसूक्तानेही (ही स्थापना) करावी।

Verse 9

शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत् जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः

मंडपात पूर्व दिशेस, मंडल व शय्या (आसन/वेदी) यांवर हरि (विष्णू) याची पूजा करावी। नंतर अग्नी प्रज्वलित करून होम करावा; त्यानंतर बारा समिधा अर्पण कराव्यात।

Verse 10

आघारावाज्यभागौ तु प्रणवेनैव कारयेत् अष्टाहुतीस् तथाष्टान्तैर् आज्यं व्याहृतिभिः क्रमात्

दोन आघार आहुती व दोन आज्य-भाग केवळ प्रणव ‘ॐ’ ने करावेत. नंतर क्रमाने व्याहृतींसह तुपाच्या आठ आहुती द्याव्यात, आणि शेवटी अंतिम व्याहृतीयुक्त समापन आहुतीही द्यावी.

Verse 11

लोकेशानामग्नये वै सोमायावग्रहेषु च पुरुषोत्तमायेति च व्याहृतीर्जुहुयात्ततः

त्यानंतर व्याहृती उच्चारून अग्नीत आहुती द्यावी—‘अग्नये वै’, ‘सोमाय’, ‘अवग्रहेषु’, आणि ‘पुरुषोत्तमाय’—अशा प्रकारे.

Verse 12

प्रायश्चित्तं ततः पूर्णां मूर्तिमांसघृतांस्तिलान् वेदाद्यैर् द्वादशान्तेन कुम्भेषु च पृथक् पृथक्

यानंतर प्रायश्चित्तासाठी वेगवेगळे कुंभ पूर्ण भरून ठेवावेत—मूर्ती/प्रतिनिधि-रूप, मांस, तूप आणि तीळ. वेदादि वैदिक पठणाने आरंभ करून द्वादशान्त (बाराक्षरी समापन) पर्यंत मंत्रोच्चारासह विधी करावा; प्रत्येक द्रव्य स्वतंत्र पात्रात असावे.

Verse 13

प्राङ्मुखस्तु गुरुः कुर्यादष्टदिक्षु विलिप्य च मध्ये चैकां शिलां कुम्भं न्यसेदेतान् सुरान् क्रमात्

गुरूने पूर्वाभिमुख होऊन कर्म-विन्यास करावा. आठही दिशांत लेपन/चिन्हांकन करून, मध्यभागी एक शिळा व कुंभ स्थापावा; नंतर या देवतांची क्रमाने प्रतिष्ठा करावी.

Verse 14

पद्मं चैव महापद्मं मकरं कच्छपं तथा कुमुदञ्च तथा नन्दं पद्मं शङ्खञ्च पद्मिनीं

तसेच पद्म, महापद्म, मकर आणि कच्छप; तसेच कुमुद व नन्द; पुन्हा पद्म, शंख आणि पद्मिनी—यांचाही विन्यास/आलेखन करावा.

Verse 15

कुम्भान्न चालयेत्तेषु इष्टकानान्तु देवताः ईशानान्ताश् च पूर्वादाविष्टकां प्रथमं न्यसेत्

कुंभ हलवू नये। त्या विन्यासात देवतांची इष्टकांवर (वेदी-विटांवर) प्रतिष्ठा करावी—ईशान इत्यादींना त्यांच्या त्यांच्या दिशास्थानी; आणि पूर्वेकडून आरंभ करून प्रथम इष्टका ठेवावी।

Verse 16

शक्तयो विमलाद्यास्तु इष्टकानान्तु देवताः न्यसनीया यथा योगं मध्ये न्यस्या त्वनुग्रहा

विमला इत्यादी शक्ती आणि इष्टकांचे देवता यांचा यथायोग्य क्रम-विन्यासाने न्यास करावा; आणि मध्यभागी अनुग्रहा (कृपा-शक्ती) न्यासावी।

Verse 17

अव्यङ्गे चाक्षत पूर्णं मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

निर्दोष (अव्यंग) अंगावर अक्षत (अखंड तांदूळ) भरून ठेवावे। हे अंगिरस-मुनीच्या पुत्रा—हे इष्टके—इच्छित फल दे; मी तुझी प्रतिष्ठा करवितो।

Verse 18

मन्त्रेणानेन विन्यस्य इष्टका देशक्रमोत्तमः सम्युता इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाहुतीप्लथा पूर्णैर् आज्यमिति ग, घ, ङ, इति पुस्तकत्रयपाठः सोमाय च ग्रहाय चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वादशार्णेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानं ततः कुर्यान्मध्यस्थाने समाहितः

या मंत्राने इष्टकांचा विन्यास करून, स्थानानुसार उत्तम क्रमाने त्यांची योग्य सांगड घालावी; नंतर एकाग्र होऊन मध्यस्थानी ‘गर्भाधान’ नावाचे कर्म करावे। (पाठांतरात पूर्ण अष्टाहुतींनी आज्याहुती, ‘सोमाय च ग्रहाय च’ असे आवाहन, तसेच द्वादशाक्षर मंत्रप्रयोग यांचाही उल्लेख आहे.)

Verse 19

कुम्भोपरिष्ठादेवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवतां मृत्तिकाश् चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च

कुंभाच्या वर देवेश आणि पद्मिनी (लक्ष्मी) देवी यांचा न्यास करावा। तेथेच मृत्तिका, पुष्पे, धातू आणि रत्नही विन्यसावे।

Verse 20

लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये

दिक्पती (दिशांचा स्वामी) याचे लोखंडी अस्त्र विधिपूर्वक संस्कारित करून गर्भ-भाजना (गर्भकलश) मध्ये स्थापून पूजन करावे। ते भांडे बारा अंगुळे रुंद व चार अंगुळे उंच असावे।

Verse 21

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत् एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते

कमळाकार तांब्याच्या भांड्यात पृथ्वी-तत्त्वाचे पूजन करावे. हे एकांत स्थानी, सर्वभूतेश (सर्व प्राण्यांचा स्वामी) यांच्या समोर, पर्वत-आसनाने अलंकृत करून करावे।

Verse 22

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

हे देवि! समुद्र-परिवाराने वेढलेली तू गर्भाचा आश्रय घेऊन त्याचे रक्षण कर. हे नंदा! वसूं सहित आणि संततीसह वासिष्ठ वंशाला आनंदित व अनुग्रहित कर.

Verse 23

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां

हे जया! भार्गवाची दायादा, प्रजांना विजय देणारी; हे पूर्णा! आंगिरसाची दायादा—मला पूर्णकाम, म्हणजे सर्व इच्छा सिद्ध होईल असा कर.

Verse 24

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते

हे भद्रे! काश्यपाची दायादा, माझी मती भद्र—कल्याणमय कर. हे सर्व बीजांनी युक्त आणि सर्व रत्ने व औषधींनी आवृत देवी!

Verse 25

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि

हे जयवती, हे सुरुचिरे, हे नंदे, हे वासिष्ठी—इथे प्रसन्न होऊन रम्यतापूर्वक विराज. हे प्रजापतीसुते देवी, हे चतुरस्रे, हे महीयसी, कृपा कर.

Verse 26

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां पूजिते परमाश् चर्ये गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

हे सुभगे, हे सुप्रभे, हे भद्रे (गृहदेवी), हे काश्यपी—या घरात रम्यतापूर्वक वास कर. पूजित, परम अद्भुत, सुगंध व माळांनी अलंकृत (या गृहात) प्रसन्न राहा.

Verse 27

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यतां देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

हे देवी भार्गवी, भव-भूती (समृद्धी) देणारी, या घरात रम्यतापूर्वक वास कर. देशस्वामी, पुरस्वामी व गृहस्वामी यांच्या अधिकार-परिघात (इथे) प्रसन्न राहा.

Verse 28

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्

“मनुष्य इत्यादींच्या तुष्टीसाठी आणि पशुवृद्धी करणारी हो”—असे म्हणून मग खोदलेल्या खड्ड्यात गोमूत्र शिंपडावे/सिंचन करावे.

Verse 29

कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनं

विधी करून गर्भ-निधान (संकल्प) ठेवावा; गर्भाधान संस्कार रात्री करावा. गाय, वस्त्र इत्यादी दान द्यावे आणि गुरु व इतरांना भोजन द्यावे.

Verse 30

रसमेव चेति ग घ ङ चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रिययेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत् पीठबन्धमतः कुर्यान्मितप्रासादमानतः

गर्भ (आधार-गुहा) ठेवून इष्टका रचल्यावर तो गर्भ पूर्णपणे भरावा. त्यानंतर मित प्रासाद-मानानुसार पीठबन्ध (आधारबंध) विधिपूर्वक करावा.

Verse 31

पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्धविस्तरात् पदहीनं मध्यमं स्यात् कनिष्ठं चोत्तमार्धतः

पीठ व उत्तमञ्च यांच्या उंचीच्या मानाने प्रासादाचा विस्तार मानकतः अर्धा ठरतो. त्यात एक पद कमी केल्यास तो ‘मध्यम’ होतो; आणि ‘कनिष्ठ’ प्रकार ‘उत्तम’च्या अर्धा मानला जातो.

Verse 32

पीठबन्धोपरिष्ठात्तु वास्तुयागं पुनर्यजेत् पादप्रतिष्ठाकारी तु निष्पापो दिवि मोदते

पीठबन्ध पूर्ण झाल्यावर पुन्हा वास्तुयाग करावा. पादप्रतिष्ठा करणारा निष्पाप होऊन स्वर्गात आनंद भोगतो.

Verse 33

देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत् तस्य कायगतं पापं तदह्ना हि प्रणश्यति

जो मनाने ‘मी देवालय करीन’ असा संकल्प करतो, त्याच्या देहात साचलेले पाप त्या दिवशीच नष्ट होते.

Verse 34

कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयं

कृतयुगात तर त्याचे फळ किती अधिक—जो विधीनुसार त्या प्रासादात अष्टेष्टका (आठ इष्टका) युक्त देवतालय निर्माण करतो.

Verse 35

न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित् अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्

त्याच्या फळसमृद्धीचे पूर्ण वर्णन कोणालाही करता येत नाही। या प्रासादाच्या विस्तारावरूनच ते पुण्यफळ अनुमानावे।

Verse 36

ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत् विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत् दक्षिणे चोत्तरे चैव पश्चिमे प्राङ्मुखो भवेत्

ग्रामाच्या मध्यभागी व पूर्वेकडे पश्चिमाभिमुख द्वार करावे। सर्व विदिशांतही प्रवेश पश्चिमाभिमुख असावा। परंतु दक्षिण, उत्तर आणि पश्चिम बाजूस पूर्वाभिमुख करावे।