Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
या अध्यायात नारद इच्छित सिद्धी देणाऱ्या अग्निकार्याचे विधान सांगतात. होमकुंडासाठी वास्तुसदृश अचूक माप—दोऱ्याने मोजणी, भूमीखोदन, मेखला (उंच कडा) घडवणे, योनी-नालीची क्रमशः रुंदी, ठराविक उतार व दिशा—यांचे सविस्तर वर्णन आहे. वर्तुळ, अर्धचंद्र, पद्माकार इत्यादी पर्यायी कुंडरचना तसेच शृक्/श्रुवा व स्रुवा-पात्र यांचे अङ्गुली-आधारित प्रमाणनियम दिले आहेत. पुढे दर्भा थरांनी पसरवणे, पात्रन्यास, प्रणीत जल तयार करणे, प्रोक्षण, तुपाचा आज्यसंस्कार आणि प्रणवाला एकत्व-मंत्रतत्त्व मानून होमाची क्रमपद्धती येते. गर्भाधान ते समावर्तन या संस्कारांना वैष्णव अग्निपूजेत समाविष्ट केलेले दाखवले आहे. शेवटी बीजशुद्धी, ब्रह्मांडध्यान, लिंगपरिणाम अशी अंतर्मुख साधना, गुरु-प्रेरित दीक्षांग, विश्वक्सेनाला आहुती आणि निष्कर्ष—भोगीला लौकिक फल, मुमुक्षूला हरित लय—यातून भुक्ति-मुक्तीचे ऐक्य प्रतिपादित होते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशो ऽध्यायः कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयातील ‘आदिमूर्तीआदि पूजाविधी’ नावाचा तेविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता चोवीसावा अध्याय—‘कुंडनिर्माणादि विधी’. नारद म्हणाले: मी अग्निकार्य सांगतो, ज्याने साधक सर्वकामसिद्ध होतो. कुंड चौरस व चोवीस अँगुल मापाचे करावे।
Verse 2
सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं
मोजमापाच्या दोरीने क्षेत्र ठरवून, नंतर भूमी समतल रीतीने खणावी. खणलेल्या भागाभोवती मेखला (उंच कडा) करावी आणि दोन अँगुल अंतर सोडावे।
Verse 3
सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता
‘सत्त्व’ इत्यादी संज्ञेने दर्शविलेली पूर्वदिशेची रेषा बारा अङ्गुल उंच करावी; पुढे क्रमाने आठ, दोन अङ्गुल आणि रुंदी चार अङ्गुल अशी व्यवस्था आहे।
Verse 4
योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता
योनि-नाळ रम्य करून दहा अङ्गुल मापाची करावी. तिचा अग्रभाग क्रमाने सहा, चार व दोन अङ्गुल रुंद असावा; हळूहळू उतार (निम्नता) देऊन ती पश्चिमाभिमुख ठेवावी।
Verse 5
अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं
कुण्डात किंचित् बसवून तिला अश्वत्थपानासारखा आकार द्यावा. तिची नाळ चार अङ्गुल लांब आणि एकूण लांबी पंधरा अङ्गुल असावी।
Verse 6
मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु
योनीमध्ये मूल (आधार) तीन अङ्गुल आणि तिचा अग्रभाग सहा अङ्गुल असावा. एकहस्त मूर्तीचे जे लक्षण, ते द्विहस्त इत्यादी रूपांत दुप्पट करावे।
Verse 7
एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते
मी एक-त्रि-मेखला कुण्डाचे वर्तुळाकार इत्यादी प्रकार सांगतो. कुण्डाच्या मध्यभागी ठेवलेले सूत्र (दोरा) कोपऱ्याकडे जे अधिक उरते, तेच (मापनासाठी) ग्राह्य धरावे; चिह्नित हस्तलिखितांत ‘सद्मादि-संज्ञा’ व ‘मल—दोन अङ्गुल’ इत्यादी पाठभेदही आढळतात।
Verse 8
तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः
त्या मापाचा अर्धभाग ठराविक दिशेत स्थापून फिरविला असता वर्तुळाकार रूप होते. त्या अर्धमापाने कुण्डाचा अर्धभाग ठरतो, आणि कोनभागाचा अर्धही दिशेत—बाहेरून—उत्तर दिशेकडे ठेवावा.
Verse 9
पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं
पूर्व–पश्चिम रेषेवर प्रयत्नपूर्वक खूण करून, नंतर मध्यभागी स्थापून योग्य रीतीने फिरविल्यास कुण्ड अर्धचंद्राकार होतो; तो शुभ मानला आहे.
Verse 10
पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं
त्याचे दलासारखे उभार पद्माकृती असावेत आणि मेखला (परिघबंध) वर्तुळाकार असाव्यात. होमासाठी स्रुच (आहुतीचा चमचा) बाहुदंडप्रमाण, म्हणजेच अग्रबाहूच्या लांबीप्रमाणे करावी.
Verse 11
सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्
हे चतुरस्र (चौकोनी) करावे; बाजू सात किंवा पाच अङ्गुल मापाची असावी. गर्त (खड्डा) तीन भागांनी करावा आणि मध्यभागी सुशोभित वर्तुळ असावे.
Verse 12
तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः
खोदलेल्या रेषा/खाचेतून बाहेरच्या बाजूस आडवे व उभे दोन्ही प्रकारे समता राखून शोधन करावे आणि बाह्य भाग अर्धपर्यंत समतल करावा. नंतर एका अङ्गुलाचा चतुर्थांश कमी करावा; आणि शेवटी उरलेला भागही पुन्हा अर्धा करावा.
Verse 13
खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं
खात (गर्त) यासाठी उरलेल्या अर्ध्या मापाने रम्य मेखला करावी. कंठाचा विस्तार तीन भागांचा व उंची अँगठ्याएवढी ठेवावी.
Verse 14
सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा
माप दीड अँगठा असू शकतो आणि अग्रभागी मुख करावे. रुंदी चार अँगुल किंवा पर्यायाने पाच अँगुल ठेवावी.
Verse 15
त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः
त्रिक-माप दोन अँगुल असावा; तो मध्य व अंत भागांस शोभतो. एकूण आयाम योग्य अनुपातात ठेवावा आणि मध्यभागी हलकी खोलगटता सुंदर दिसते.
Verse 16
शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं
कंठदेशी शुषिर (पोकळी/छिद्र) करावे; ते कनिष्ठा-प्रमाणापर्यंत भेदावे. नंतर उरलेले कुंड रुचीनुसार विविध अलंकारांनी सजवून करावे.
Verse 17
स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं
स्रुव (आहुतीचा चमचा) हाताएवढा असावा व दांड्याने युक्त असावा. त्याचे वटुक (पात्र) गोल, दोन अँगुल मापाचे व नीटस, शोभिवंत करावे.
Verse 18
कुण्डकेन समन्वितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां
(पाठांतर— एका चिन्हित हस्तलिखितात ‘कुण्डकयुक्त’ असे; त्यातच ‘कण्ठक द्व्यङ्गुल’; दुसऱ्यात ‘चन्द्राभ द्व्यङ्गुल’ असे आहे.) ‘गोपद’ असा करावा की तो अल्प चिखलात बुडालेल्या पावलाच्या ठशासारखा दिसेल. पृष्ठभाग लेपून, वज्रनासिका (वज्राकार टोक) असलेल्या साधनाने एक अङ्गुल रुंदीची मार्गरेषा काढावी।
Verse 19
सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु
त्या रचनेत पहिल्या रेषेचा अग्रभाग सौम्य (उत्तर) दिशेकडे असावा. त्या दोन्ही रेषा पूर्वाभिमुख असाव्यात. त्यांच्या मध्ये दक्षिण दिशेपासून क्रमाने तिन्ही रेषा तशाच काढाव्यात।
Verse 20
एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं
अशा प्रकारे रेखांकन करून व अभ्युक्षण (पवित्र जल शिंपडून) करून, मंत्रज्ञ पुरुष प्रणव (ॐ) द्वारा विष्टर (आसन/वेदी) सिद्ध करावा; आणि त्यावर वैष्णवी शक्तीचा न्यास/स्थापन करावा।
Verse 21
अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं
रचना पूर्ण व मूर्तिमती (सुस्पष्ट) करून, हरि स्मरून अग्नी प्रज्वलित/स्थापित करावा. मग प्रादेशमात्र (एक बित्ते) समिधा अर्पण करून, त्या (अग्नी/स्थळा)ला चहुबाजूंनी नीट समेटून व्यवस्था करावी।
Verse 22
दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं
पूर्वेकडून आरंभ करून दर्भ तीन थरांत पसरावेत. तेथे पात्रक स्थापित करावे; आणि भूमीवर इध्म (काष्ठ) व अग्नी, तसेच श्रुक-श्रुव ही दोन्ही आहुतीची पळी ठेवावी।
Verse 23
आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा
प्रणीताजलाने आज्यस्थाली, चरुस्थाली व कुशाघृत यांचे प्रोक्षण करून, नंतर प्रोक्षणी पात्र घेऊन ते पाण्याने भरावे।
Verse 24
पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च
पवित्र धारण केलेल्या हाताने ते जल गाळून/टपकवून, पूर्वाभिमुख होऊन प्रोक्षणी पात्र नेऊन ज्योती (अग्नी)च्या अग्रभागी ठेवावे।
Verse 25
तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च
त्या जलाने तीनदा सम्यक् प्रोक्षण करून, समोर इद्ध्म (समिधा) ठेवावी; उत्तम पुष्पांनी शोभलेल्या प्रणीताजलात विष्णूचे ध्यान करून पुढील विधी करावी।
Verse 26
आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं
नंतर आज्याने आज्यस्थाली भरून ती समोर ठेवावी, आणि ‘सम्प्लव’ व ‘उत्पवन’ या दोन क्रियांद्वारे आज्याचा संस्कार करावा।
Verse 27
अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु
अखंडित टोक असलेले, गाठीविरहित, प्रादेशमात्र दोन कुश—हाताच्या तळव्यांना वर करून, अंगठा व अनामिका यांनी धारण करावेत।
Verse 28
आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत् स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण
त्या दोन्ही (स्रुक‑स्रुवा) मधील आज्य नीट गोळा करून दोनदा उचलावे व तीनदा खाली ओतावे. नंतर स्रुक व स्रुवा एकत्र करून पाण्याने धुवावीत.
Verse 29
रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः
ते तापवून दर्भाने पुसावे व पुन्हा धुवावे; नंतर नीट वाळवून योग्य स्थानी ठेवावे. साधकाने केवळ प्रणव ‘ॐ’ नेच (संस्कार/समापन) करावे. (पाठांतर: ‘रुद्रनासिका’/‘वक्त्रनासिका’; तसेच—दोघांची पूजा करून पहिल्याला तीनदा वर उचलावे.)
Verse 30
प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया
प्रणवाने आरंभ होणारा नमस्कार‑मंत्र पूर्ण करून नंतर विधिपूर्वक होम करावा. गर्भाधानादि कर्मे ठरविलेल्या अंश‑विभाग व क्रमाप्रमाणे करावीत.
Verse 31
नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः
निर्धारित अङ्गांनुसार समापन‑कर्म करावे—नामकरणाच्या शेवटी, किंवा व्रतबंधाच्या शेवटी, किंवा समावर्तनाच्या शेवटी, अथवा अधिकार‑काल संपल्यावर.
Verse 32
प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः
साधकाने सर्वत्र प्रणव ‘ॐ’ ने उपचार‑पूजा करावी. होम ठरविलेल्या अङ्गांसह, आपल्या वित्त‑सामर्थ्यानुसार करावा.
Verse 33
गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्
प्रथम गर्भाधान संस्कार; त्यानंतर पुंसवन असे स्मृत आहे। मग सीमन्तोन्नयन; पुढे जातकर्म, नामकरण आणि अन्नप्राशन (पहिले अन्नसेवन) होय।
Verse 34
चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः
चूडाकरण, व्रतबन्ध (उपनयन/व्रतदीक्षा), सर्व वैदिक व्रतांचे पूर्ण पालन, समावर्तन, आणि पत्नीसमवेत योगाचरण—हे पुढील कर्मांसाठी अधिकार (योग्यता) देतात।
Verse 35
हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः
हृदय-आदि क्रमाने (न्यास इत्यादी) ध्यान करून, प्रत्येक कर्माचे स्वतंत्र पूजन करावे। नंतर आठ-आठ आहुती द्याव्यात आणि प्रत्येक कर्मानुसार आहुती पुन्हा एकदा अर्पण कराव्यात।
Verse 36
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्
त्यानंतर साधकाने स्रुवा (आहुतीचा चमचा) घेऊन मूलमंत्राने पूर्णाहुती द्यावी. ‘वौषट्’ अंत असलेला मंत्र प्लुत (दीर्घ) व सुस्वर उच्चारावा।
Verse 37
विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्
विष्णूसाठी अग्नीचे संस्कार करून वैष्णव चरु (यज्ञीय अन्न-खीर) शिजवावी. स्थिण्डिल (वेदी/मंडल) वर विष्णूची आराधना करून, नियत मंत्रांचे स्मरण करीत यथाविधि ते सिद्ध करावे।
Verse 38
आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्
आसनादी नियत क्रमाने देवाचे अंग व आवरण-देवतांसह उत्तम पूजन करावे। गंध-पुष्पांनी सम्यक् अर्चना करून सुरोत्तम देवाचे ध्यान करावे।
Verse 39
आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्
प्रथम इध्म (समिधा) ठेवून, अग्नीच्या अधिष्ठानानुसार तुपाचे दोन आघार योग्य स्थानी मांडून कर्मे नियोजित करून क्रमाने स्थापन करावीत. नंतर सर्व देवव्रते पूर्ण करावीत व अधिकारानुसार योग करावा; मंत्रांना तर्पण करून वायव्य, नैऋत इत्यादी दिशासंबंधी कर्मांत यथाक्रम प्रवृत्त व्हावे।
Verse 40
आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु
त्यानंतर तुपाचे दोन आज्यभाग होम करून, मध्ये दक्षिण व उत्तर अशी ‘चक्षुषी’ आहुती द्यावी. मग अर्चा-क्रमाप्रमाणे सर्व मंत्रांचे होम करावे।
Verse 41
आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह
तुपाने देवमूर्तीचे तर्पण करावे आणि मुख्य संख्येच्या दशांशाने अङ्गहोम करावा. तुप इत्यादींनी, किंवा समिधांनी, अथवा तिळांसह—शंभर किंवा हजार आहुती द्याव्यात।
Verse 42
समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्
होमांतपर्यंत अर्चा पूर्ण करून, ज्यांना त्याने पोसून-प्रशिक्षित केले आहे असे शुचि शिष्य बोलावून पुढे बसवावेत; नंतर अस्त्र-मंत्राने पशूंवर पवित्र जलाचे प्रोक्षण करावे।
Verse 43
शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्
अविद्या व कर्मबंधनांनी शिष्यांना आत्म्यात संयोजून, लिंग (सूक्ष्म देह) अनुसरणारे चैतन्य त्या लिंगासह बद्ध होते।
Verse 44
ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्
ध्यानमार्गाने (क्षेत्र/देह) विधिपूर्वक प्रोक्षण करून, वायूबीजाने शुद्ध करावे; नंतर दहन (अग्नी) बीजाने ‘ब्रह्मांड’ नामक सृष्टी उत्पन्न करावी।
Verse 45
निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्
ते (रूप/तत्त्व) सर्वथा दग्ध, भस्मकूटासारखे स्थित आहे—असे ध्यान करावे।
Verse 46
प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेतप्_२४०४५च्द्तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्
भस्म पाण्याने ओलसर करावे आणि संसार जलमय आहे असे स्मरावे। तेथे प्रथम शक्तीचा न्यास करावा, नंतर बीजसंज्ञित पार्थिव तत्त्वाचा। अशा रीतीने सर्व तन्मात्रांनी आवृत शुभ पार्थिव तत्त्व स्थापन होते।
Verse 47
अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्
ब्रह्मांड आणि ज्यापासून ते उद्भवते—जे त्याचे आधार व स्वरूप आहे—याचे ध्यान करावे। त्याच्या मध्यभागी प्रणवस्वरूप पौरुषी मूर्तीचे चिंतन करावे।
Verse 48
लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्
यानंतर पूर्वसंस्कृत सूक्ष्मदेह (लिंग) आत्म्यात संक्रांत करून स्थापन करावा. मग विभक्त इंद्रियांनी बनलेल्या त्याच्या संस्थानाचा व क्रमाने होणाऱ्या वृद्धीचा विचार करावा.
Verse 49
ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्
त्यानंतर विश्वांडात एक वर्ष स्थित राहून ते दोन शकले झाले. समिधा किंवा तीळ यांची आहुती देऊन, त्या दोन शकला द्यावा-पृथिवी म्हणून आणि त्यांच्या मध्ये प्रजापतीचे स्मरण-ध्यान करावे.
Verse 50
जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्
उत्पन्न झालेल्याचे ध्यान करून पुन्हा प्रोक्षण करावे; नंतर प्रणव (ॐ) याचा आश्रय घेऊन, पूर्वोक्त न्यासाप्रमाणे त्यास मंत्रात्मक तनू बनवावे.
Verse 51
विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः
त्यानंतर विष्णू मस्तकावर हात ठेवून वैष्णवाचे ध्यान करतो; अशा रीतीने ध्यानयोगाने तो एक किंवा अनेक रूपे उत्पन्न करतो.
Verse 52
करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु
मनगटाच्या मुळाशी हात पकडून आणि वस्त्राने डोळे बांधून, मंत्रज्ञ साधक नेत्रमंत्र जपत दंडाने (सदनाहत) त्यांना प्रहार/दाब देईल.
Verse 53
कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्
पूजा यथाविधी पूर्ण करून, देवदेवाच्या तत्त्वाचा जाणकार गुरु शिष्यांना पुष्पांजली हातात घेऊन पूर्वाभिमुख बसवावा।
Verse 54
अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्
आणि तेही, गुरूंकडून असा उपदेश मिळाल्यावर, हरिची पूजा करावी; तेथे पुष्पांजली अर्पण करून, नंतर त्वरित पुष्पादी अर्पणांनी पुढील अर्चना करावी।
Verse 55
अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा
मंत्रांशिवाय अर्चना करून, नंतर गुरूंच्या चरणांची पूजा करून, दक्षिणा ठरवून द्यावी—सर्वस्व किंवा किमान अर्धे तरी।
Verse 56
गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्
गुरूने शिष्यांना पूर्णपणे शिक्षित करावे; आणि शिष्यांनी हरिची त्याच्या पवित्र नामांनी पूजा करावी. शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या ईश्वर विश्वक्सेनाचेही यजन करावे।
Verse 57
तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्
तो मंत्र जपत असताना, तर्जनीने मण्डलात स्थापित (आहूत तत्त्व) विसर्जित करावे।
Verse 58
विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं
विष्णूचे सर्व निर्माल्य विष्वक्सेनास अर्पण करावे. नंतर प्रणीत (अभिमंत्रित) जलांनी स्वतःला व कुंड-पात्रालाही अभिषेक करून शुद्ध करावे.
Verse 59
वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ
वह्नीला आत्म्यात संयोजून विष्वक्सेनाचे विसर्जन करावे. भोगेच्छुक सर्व काही प्राप्त करतो, आणि मोक्षेच्छुक हरित लीन होतो.
Frequently Asked Questions
Exact ritual geometry and proportional measurement: the kuṇḍa is laid out by cord and excavated evenly; a mekhalā is formed with specified margins; the yoni-channel has graded widths and a directional placement; multiple kuṇḍa shapes (square, circular, half-moon, lotus-form) are derived through defined midpoints, rotations, and aṅgula-based metrics. Implements (śruk/śruva/sruva bowl) are also standardized by forearm/hand measures.
It frames technical ritual construction and homa procedure as a disciplined sādhana: the Praṇava governs worship-actions, offerings are integrated with life-cycle saṃskāras, and the rite culminates in nyāsa and cosmological meditation (bīja purification, brahmāṇḍa visualization, liṅga transformation). The closing teaching explicitly maps outcomes to intention—bhukti for the enjoyer and mukti (mergence in Hari) for the liberation-seeker.