
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
या अध्यायात दीक्षा-वर्णनानंतर नारद अभिषेक-विधान सविस्तर सांगतात. अभिषेक हा आचार्य व साधक-शिष्य यांना सिद्धी देणारा आणि रोगशमन करणारा उपचारात्मक विधी मानला आहे. रत्नांनी अलंकृत, प्रतिमायुक्त कुंभ मध्यापासून सुरू करून पूर्वादि दिशाक्रमाने शिस्तबद्ध ठेवले जातात, ज्यातून विश्वरचनेचा विन्यास सूचित होतो. विधीची तीव्रता सहस्रावृत्तीने, किंवा सामर्थ्यानुसार शतावृत्तीने वाढवावी असे सांगितले आहे. मंडप-मंडलात विष्णूला पीठावर पूर्व व ईशानाभिमुख प्रतिष्ठित करून वास्तु-तर्क जपला जातो. आचार्यगण व पुत्रक यांची तयारी, अभिषेकाचेच पूजन, आणि गीत/पाठ अशा मंगलध्वनींसह कर्म पूर्ण होते. शेवटी योगपीठ-संबंधी सामग्रीचे प्रदान, गुरूंकडून समय-व्रतांची घोषणा, तसेच गोपनीयता व शिस्त यांमुळे शिष्य परंपरेच्या पूर्ण अधिकारास पात्र ठरतो.
Verse 1
ए इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये सर्वदीक्षाकथनं नाम सप्तविंशोध्यायः पशूनिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत् पुनरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अथ अष्टाविंशोध्यायः अभिषेकविधानं नारद उवाच अभिषेकं प्रवक्ष्यामि यथाचार्यस्तु पुत्रकः सिद्धिभाक् साधको येन रोगी रोगाद्विमुच्यते
आग्नेय आदिमहापुराणातील सत्ताविसावा अध्याय “सर्वदीक्षा-कथन” या नावाने प्रसिद्ध आहे (चिन्हित हस्तलिखितांत पाठभेद दर्शविले आहेत)। आता अठ्ठाविसावा अध्याय “अभिषेक-विधान” आरंभ होतो। नारद म्हणाले—मी अभिषेक सांगतो; ज्याने आचार्य व पुत्रक-साधक सिद्धी प्राप्त करतात आणि रोगी रोगातून मुक्त होतो।
Verse 2
राज्यं राजा सुतं स्त्रीञ्च प्राप्नुयान्मलनाशनं मूर्तिकुम्भान् सुरत्नाढ्यान्मध्यपूर्वादितो न्यसेत्
या मलनाशक विधीने राजा राज्य प्राप्त करतो; पुत्र व पत्नीही मिळतात। उत्तम रत्नांनी अलंकृत मूर्ती-युक्त कलश मध्यभागी ठेवून मग पूर्वेकडून क्रमाने न्यास करावा।
Verse 3
सहस्रावर्तितान् कुर्यादथवा शतवर्तितान् मण्डपे मण्डले विष्णुं प्राच्यैशान्याञ्च पीठिके
सहस्रावृत्तीने किंवा शतावृत्तीने (जप/विधी) करावा। मण्डपातील मण्डलात पूर्व व ईशान (ईशान्य) दिशेच्या पीठिकेवर विष्णूची स्थापना करावी।
Verse 4
निवेश्य शकलीकृत्य पुत्रकं साधकादिकं अभिषेकं समभ्यर्च्य कुर्याद्गीतादिपूर्वकं
व्यवस्था करून ‘पुत्रक’चे तुकडे करून तयारी करावी आणि साधक इत्यादी कर्मकर्त्यांसह अभिषेकाचे सम्यक् पूजन करावे; नंतर गीत इत्यादी मंगलपाठपूर्वक विधी करावा।
Verse 5
दद्याच्च योगपीठादींस्त्वनुग्राह्यास्त्वया नराः गुरुश् च समयान् ब्रूयाद्गुप्तः शिष्योथ सर्वभाक्
योगपीठ इत्यादी सामग्री द्यावी; ज्यांना तुझा अनुग्रह अपेक्षित आहे ते (अशा प्रकारे) प्रसाद प्राप्त करतील। गुरु ‘समय’ म्हणजे शिस्तीची व्रतेही सांगेल। शिष्य ती गुप्त ठेवून मग सर्वाचा अधिकारी होतो।
It is described as impurity-destroying, granting sovereignty to a king, enabling attainment of son and wife, producing siddhi for guru and sādhaka, and releasing a sick person from disease.
The procedural details (mandala layout, repetition counts, installation, music/recitation) culminate in samaya vows and secrecy, showing that efficacy depends on disciplined conduct and controlled transmission, not merely external performance.