Adhyaya 32

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्

अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयपुराणातील ‘कुशापमार्जन’ नावाचा एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता बत्तीसावा अध्याय ‘संस्कारकथन’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—निर्वाणदीक्षा इत्यादी दीक्षांमध्ये बुद्धिमानाने अठ्ठेचाळीस संस्कार करवावेत; ऐका, यांमुळे मनुष्य देवतुल्य होतो.

Verse 2

गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च

गर्भाधान-संस्कार गर्भस्थानी करावा; त्यानंतर पुंसवन, सीमंतोन्नयन, तसेच जातकर्म व नामकरण-संस्कार करावेत।

Verse 3

अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा

यानंतर अन्नाशन-संस्कार, चूडा (शिखा-धारण) आणि ब्रह्मचर्य-व्रते येतात; हे चार प्रकार सांगितले आहेत—वैष्णवी, पार्थी, भौतिकी व श्रोत्रिकी।

Verse 4

गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च

गोदान, सूतकत्व आणि ते सात पाकयज्ञ; तसेच अष्टका, पार्वण-श्राद्ध, श्रावणी व अग्रायणी—हेही येथे समजावे।

Verse 5

चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः

ते सात हविर्यज्ञ ऐका—चैत्री व आश्वयुजी; तसेच आधान (अग्निस्थापन), नित्य अग्निहोत्र, दर्श (अमावास्या-यज्ञ) आणि पौर्णमास (पूर्णिमा-यज्ञ)।

Verse 6

चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः

ऐका—सोमसंस्था सात आहेत; त्यांत चातुर्मास्य, पशुबन्ध व सौत्रामणि इत्यादी येतात; आणि त्यांमध्ये अग्निष्टोम हा सर्वोत्तम क्रतु आहे।

Verse 7

अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे

हे सोमयाग आहेत—अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी, वाजपेय, अतिरात्र, आप्तोर्याम आणि सहस्रेश; हीच खरे सोमकर्मे मानली जातात.

Verse 8

हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः

‘सुवर्ण-पाद’, ‘सुवर्ण-नेत्र’ आणि ‘सुवर्ण-मित्र’—इथपर्यंत सात (नावे) सांगितली आहेत; ग-ख चिन्हित दोन हस्तलिखितांचा हाच पाठ आहे. अन्य पाठात—‘सुवर्ण-हस्त’, ‘सुवर्ण-नेत्र’, ‘सुवर्ण-अंग’ आणि ‘सुवर्ण-सूत्रधारी’।

Verse 9

हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु

अश्वमेध हा सुवर्ण-मुख, सुवर्ण-अंग, सुवर्ण-जिह्वा असलेला व सुवर्ण-तेज/ऐश्वर्ययुक्त आहे. खरोखर अश्वमेध सर्वांचा अधिपती आहे; आता त्याचे आठ गुण ऐक.

Verse 10

दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः

सर्वभूतांवर दया, क्षमा आणि सरळपणा; शुचिता व अनायासता (अतिश्रमरहितता)—हेही मंगल गुण आहेत.

Verse 11

अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः

अकार्पण्य (कंजूषपणाचा अभाव) व अस्पृहा (लोभाचा अभाव) जोपासून, मूलमंत्राने शंभर आहुती द्याव्यात. सौर, शाक्त, शाक्तेय/कौमार, वैष्णव आणि ईश—या दीक्षा परंपरेने समकक्ष मानल्या आहेत.

Verse 12

संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्

या संस्कारांनी संस्कृत झालेला मनुष्य भोग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो. तो सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन देवासारखा वर्ततो. देवतेची विहित साधना जप, होम, पूजन व ध्यान यांद्वारे करावी.