Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
या अध्यायात नारद वासुदेव-मंत्रपद्धती व चतुर्व्यूह (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) यांशी संबंधित उपासनेची लक्षणे विचारतात. ग्रंथात प्राणव व ‘नमो’पासून मंत्ररचना, स्वरबीज (अ, आ, अं, अः) तसेच दीर्घ-ह्रस्व व स्थाननियमांद्वारे अङ्ग–उपाङ्गभेद स्पष्ट केला आहे. पुढे षडङ्ग बीज-न्यास व द्वादशाङ्ग मूल-न्यास यांत हृदय, शिर, शिखा, कवच, नेत्र, अस्त्र इत्यादी स्थानी मंत्रभागांचे विन्यास दिले आहेत. गरुड/वैनतेय, पाञ्चजन्य शंख, कौस्तुभ, सुदर्शन, श्रीवत्स, वनमाळा, अनंत अशा दिव्यचिन्हांत बीजसमूहांचे विनियोग करून भक्ती व ध्वनितत्त्व यांचा संगम दाखविला आहे. भूत, वेद, लोक, इंद्रिये, बुद्धी-अहंकार-मन-चित्त आणि २६ तत्त्वांपर्यंत व्यूहक्रमाची संगतीही सांगितली आहे. शेवटी दिक्पालांसह मंडलपूजा, कर्णिकामध्य देवता, तसेच विश्वरूप व विश्वक्सेन यांसह स्थैर्य व राजविजय देणारी फलश्रुती वर्णिली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वासुदेवार्चनं कृत्वा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चविंशो ऽध्यायः वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः
अशा प्रकारे आग्नेय आदिमहापुराणातील ‘अग्निकार्यादिकथन’ नावाचा चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता पंचविसावा अध्याय आरंभ—‘वासुदेवादि मंत्रनिरूपण’. नारद म्हणाले—वासुदेवादि मंत्रांशी संबंधित पूजांचे लक्षण सांगा—वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध.
Verse 2
नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः
प्रथम ‘नमो भगवते’ म्हणावे. नंतर अ, आ, अं, अः—हे स्वस्व बीजाक्षर आहेत. ओंकाराने आरंभ करून ‘नमो’ने समाप्त करावे; त्यानंतर ‘नमो नारायण’ म्हणावे.
Verse 3
ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः
ॐ तत्सत्—ब्रह्मास नमः. ॐ नमो विष्णवे नमः. ॐ क्षौं. ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः.
Verse 4
ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः
ॐ। भगवंत वराहास नमस्कार। हे नराधिपांनो, त्यांची रूपे जास्वंदासारखी लाल व हळदीसारखी सुवर्णाभ, तसेच निळी, श्यामल व लोहित वर्णांची दिसतात।
Verse 5
मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्
मेघा, अग्नि, मधु, पिङ्गाभा, वल्लभा—हे नऊ प्रमुख (रूप) आहेत। स्वर-बीजांचे ‘अंग’ त्यांच्या नावांच्या अंत्याक्षरांनी क्रमाने सांगावेत।
Verse 6
हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा
तंत्रवेत्त्यांनी वर्णांचे योग्य विभाजन करून ‘हृदय’ इत्यादी (मंत्ररचना) कल्पाव्यात। त्यांची बीजे व्यंजनांपासून आरंभ होतात; त्यांची लक्षणे पूर्वगटापेक्षा भिन्न आहेत।
Verse 7
दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते
दीर्घ स्वरांनी भिन्न होऊन ‘नमो’च्या अंत्यभागी जे स्थित आहेत, ते ‘अंग’ म्हणतात। ह्रस्व स्वरयुक्त जे आहेत, ते ‘उपांग’ असे वर्णिले जातात।
Verse 8
विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्
विभक्त नावांच्या अंत्यवर्णांतील अक्षरांपासून उत्तम बीज (बीजाक्षर) तयार होते। नंतर ते दीर्घ व ह्रस्व स्वरांशी, तसेच अंग-उपांग स्वरांसह, क्रमाने संयुक्त केले जाते।
Verse 9
व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः
हा व्यंजनांचा क्रम हृदयादी स्थानांच्या न्यास-रचनेसाठी विहित आहे. तो प्रत्येकाच्या स्वस्व बीजाने, नामान्तांनी व अङ्ग-नामांनी विभागलेला आहे.
Verse 10
जका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः
पंचविध मालिकेपासून आरंभ करून हृदयादीपासून ‘द्वादशान्त’ पर्यंतचे न्यास-स्थापन कल्पून घ्यावे; नंतर इच्छित सिद्धीनुसार जप करावा. (चिन्हित पाठांत बीजांचे स्वरांशी संयोग व अङ्ग-उपाङ्ग नामांद्वारे विभाग सांगितला आहे.)
Verse 11
हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं
हृदय, शिर, चूडा (शिखा), कवच, नेत्र आणि अस्त्र—ही षडङ्गे आहेत. ही बीजमंत्रांसाठी; मूलमंत्रासाठी द्वादश-अङ्ग विन्यास आहे.
Verse 12
हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्
क्रमाने न्यास करावा—प्रथम हृदय व शिरावर; मग शिखा व कवचावर; मग नेत्र, अन्त-स्थान व उदरावर अस्त्र-मंत्र; त्यानंतर पृष्ठ, बाहू, ऊरू, जानू, जङ्घा व पादांवर टप्प्याटप्प्याने।
Verse 13
कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः
“कं टं पं शं”—वैनतेय (गरुड) । “खं ठं फं घं”—‘घंगदा’ मंत्र। “गं डं बं सं”—‘पुष्टिमंत’ (पोषक) । “घं ढं भं हं”—श्रीला नमस्कार।
Verse 14
वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं
(न्यासासाठी) बीजाक्षरांचे विन्यास करावा—‘वं शं मं क्षं’ पाञ्चजन्य शंखावर; ‘छं तं पं’ कौस्तुभ मण्यावर; ‘जं खं वं’ सुदर्शन चक्रावर; तसेच ‘सं वं दं’ श्रीवत्स-चिन्हावर—अशा रीतीने दिव्य आयुध-चिन्हांवर मंत्राक्षरे स्थापावीत।
Verse 15
ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्
ॐ—‘धं वं’—वनमाला व महानन्त यांना नमस्कार। जे मंत्र निर्वीज (बीजरहित) असतील, त्यांचे पद/शब्द यांच्याद्वारेच (न्यासाचे) अङ्ग विन्यस्त करावेत।
Verse 16
जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा
नाम विभक्त्यन्त (जात्यन्त) प्रत्ययांनी संयुक्त झाल्यास, हृदय इत्यादी (न्यासस्थान) पाच प्रकारे विन्यस्त करावीत. त्यानंतर प्रणव (ॐ) हृदयादिषु पाच प्रकारे विन्यास करावा असे सांगितले आहे।
Verse 17
प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्
प्रथम प्रणव (ॐ) हृदयस्थानी विन्यसावा. ‘पराय’ हा शब्द शिर व शिखेवर (विन्यसावा). स्वतःच्या नावासह ‘आत्मना’ म्हटल्यास कवच-मंत्र होतो; आणि ‘नमः’ ने समाप्त होणारा (पद) अस्त्र-मंत्र ठरतो।
Verse 18
अ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः
ॐ—‘परास्त्र’ इत्यादीने आरंभ होणारे भगवंताचे स्वनाम हेच या मंत्राचे आत्मतत्त्व आहे; तो चतुर्थी (—आय) विभक्तीत ठेवून ‘नमः’ ने समाप्त करावा. एक व्यूहापासून छब्बीस व्यूहांपर्यंत, त्या आत्मस्वरूपाचा अनुरूप ‘मनु’ (मंत्ररूप) सांगितला आहे. (चिह्नित हस्तलिखितांत ‘श्रीवत्साय…’, ‘नमोऽनन्ताय…’ तसेच ‘वं चं दं ठं लं’ इत्यादी पाठभेद आढळतात.)
Verse 19
कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः
कनिष्ठा इत्यादी बोटांच्या टोकांपासून आरंभ करून देहात प्रकृतीचे चिंतन करावे. परा अवस्थेत आत्मा पुरुषरूप असतो; आणि प्रकृतीच्या संबंधाने तोच आत्मा द्विरूप मानला जातो.
Verse 20
ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः
“ॐ” उच्चारून परमात्म्याचे ध्यान करावे; नंतर वायू व अर्क (सूर्य) या द्विरूप देवतेचे. न्यासाने त्रिमूर्ती अग्नीची स्थापना करून हातांमध्ये व देहात सर्वव्यापकत्व स्थिर करावे.
Verse 21
वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके
वायू व अर्क (सूर्य) यांना बोटांच्या शाखांमध्ये आणि डावा-उजवा अशा दोन्ही हातांत विन्यस्त करावे. हृदयात मूर्तिमान एकाला, तनावेषासहित, त्रिव्यूहात, तुर्य (चतुर्थ) रूपाने स्थापावे.
Verse 22
ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः
हातात सर्वव्यापक ऋग्वेदाचा न्यास करावा; बोटांवर यजुर्वेदाचा. नंतर अथर्ववेदरूप शिर, हृदय ते चरणांपर्यंत विन्यस्त करून समापन-न्यास करावा.
Verse 23
आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके
हातावर सर्वव्यापक आकाशाचा न्यास करून, देहावरही पूर्ववत् विन्यस्त करावे. बोटांवर वायू इत्यादी तत्त्वे, तसेच शिर, हृदय, गुह्यप्रदेश व पायांवरही त्यांचा विन्यास करावा.
Verse 24
वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः
वायू, ज्योती (अग्नी), जल व पृथ्वी—हे पंचव्यूह म्हणून सांगितले आहेत. मन, श्रवण, त्वचा (स्पर्श), दृष्टी, जिभ (रस) व घ्राण—हे षड्व्यूह म्हणून कथिले आहेत.
Verse 25
व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः
सर्वव्यापक मानसी मंत्राचा न्यास करून, मग अंगठ्यापासून क्रमाने—मस्तक, मुख, हृदय, गुह्यप्रदेश व पायांमध्ये—तो करुणास्वरूप आहे असे कथिले आहे.
Verse 26
आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा
आदिमूर्ती खरोखर सर्वत्र व्यापलेली असून ‘जीव’ या संज्ञेने ओळखली जाते. ती भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः आणि सत्य—अशी सप्तधा व्यक्त होते.
Verse 27
करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्
प्रथम हातावर आणि नंतर देहावर—अंगठ्यापासून क्रमाने—आद्य (मंत्र) न्यास करावा. सातवा (मंत्र/देवता) तळहातात स्थापावा; तसेच लोकनाथालाही देहावर यथाक्रम न्यास करावा.
Verse 28
ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः
देहात तो शिर, ललाट, मुख, हृदय, गुह्यप्रदेश व चरणांमध्ये स्थित आहे—अग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी आणि वाजपेय या रूपांनी. (पूर्वोक्त वाक्यांत काही हस्तलिखित-पाठभेद सूचित आहेत.)
Verse 29
अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः
यज्ञ, ज्याचा आत्मा यज्ञ-पुरुष आहे, तो सप्तस्वरूप आहे—अतिरात्र व आप्तोर्याम (कर्म); तसेच स्थिर मन, शब्द, आणि पुढे स्पर्श, रूप व रस।
Verse 30
गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि
‘गंध’, ‘बुद्धी’ आणि ‘व्यापक’ तत्त्व यांचा क्रमाने हातावर व नंतर देहावर न्यास करावा। अंत्य (अक्षर/मंत्र) तलव्यांवर, तसेच शिखा, ललाट, मुख व हृदय येथेही न्यास करावा।
Verse 31
नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः
नाभी, गुह्य व पायांमध्ये पुरुष ‘अष्टव्यूह’ म्हणून सांगितला आहे—बीज, बुद्धी, अहंकार, मन, शब्द, गुण आणि अनिल (प्राणवायु)।
Verse 32
रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं
नवात्म्याचे ‘रूप’ व ‘रस’ हे दोन्ही अँगठ्यांवर न्यास करावे. उरलेले तत्त्व तर्जनीपासून क्रमाने सुरू करून डाव्या करंगळीपर्यंत न्यास करावे।
Verse 33
देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः
देहात—शिर, ललाट, मुख, हृदय, नाभी, गुह्य, जानू आणि पायांमध्ये—सर्वव्यापी इंद्र दशात्मा रूपाने स्थित आहे।
Verse 34
अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु
दोन्ही अंगठ्यांवर ‘वह्नि’ तत्त्वाचा न्यास करावा; तसेच तर्जनीपासून सुरू करून इतर बोटांवरही क्रमाने करावा. नंतर शिर, ललाट, मुख, हृदय, नाभी, गुह्यप्रदेश व गुडघे येथेही न्यास करावा.
Verse 35
पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः
दोन्ही पायांमध्ये (कर्माचा आधार म्हणून) आत्मा एकादशरूप मानला आहे—मन, श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्वा, घ्राण; तसेच वाणी, हात, पाय आणि पायु (मलोत्सर्गेन्द्रिय)।
Verse 36
उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये
उपस्थ (जननेन्द्रिय) मनामध्ये विन्यस्त करावा; सर्वव्यापी तत्त्व श्रोत्रात न्यास करावा. दोन्ही अंगठ्यांवर ठेवावा; मग तर्जनीपासून क्रमाने उरलेल्या आठ बोटांवर न्यास करावा; आणि उरलेला भाग दोन्ही तळहातांवर करावा.
Verse 37
उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्
त्याचप्रमाणे क्रमाने शिर, बोटे, ललाट, मुख, हृदयप्रदेश, नाभी, गुह्यस्थान, दोन्ही मांड्या, पोटऱ्या, गुल्फ (घोटे) आणि पाय—येथे (न्यास) समजावा.
Verse 38
अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च
‘अतिरात्राप्तयाम’—असा पाठ एका चिह्नित हस्तलिखितात आहे; ‘रसास् तथा’—असाही; ‘न्यसेदन्ते च’—असाही; ‘न्यसेदष्टौ च’—असाही; ‘क्रमात् स्मृत’—असाही पाठभेद आहे. आता क्रमाने नावे—विष्णु, मधुहर, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश आणि पद्मनाभ।
Verse 39
दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्
दामोदर, केशव आणि मग नारायण; त्यानंतर माधव व गोविंद—या नामांचा न्यास करून सर्वव्यापक विष्णूची स्थापना करावी।
Verse 40
अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्
अंगठ्यापासून आरंभ करून दोन्ही तळहातांवर, तसेच पायांवर, गुडघ्यांवर व कटिवर; आणि शिर, शिखा व नितंबांवरही—अशा रीतीने गुडघे, पाय इत्यादी अंगांवर न्यास करावा।
Verse 41
द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः
तो द्वादशात्मा आहे; पंचविसावे तत्त्व आहे; तसेच षड्विंश-रूप व्यूह म्हणूनही विन्यस्त आहे। तोच पुरुष—धीर अहंकार, मन व चित्त यांसह—आणि शब्दलक्षणयुक्त आहे।
Verse 42
तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः
तसेच स्पर्श, रस, रूप व गंध; आणि (इंद्रिये) श्रोत्र व त्वचा; तसेच चक्षु, जिह्वा व नासिका; आणि (कर्मेंद्रिये) वाक्, पाणी, अंघ्री व पायु।
Verse 43
उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्
उपस्थासह भूमी, जल, तेज, वायु व आकाश—यांचा आणि मग सर्वव्यापक पुरुषाचा न्यास करून, अंगठ्यापासून आरंभ करून दहा न्यास करावेत।
Verse 44
शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ
उरलेले मंत्रांश हस्ततळावर ठेवून, मग शिरावर व ललाटावर; मुख, हृदय, नाभी, गुह्य, उरू, गुडघे व पाय येथे न्यास करावा—हा हातांनी करणारा (हस्तोद्गत) न्यास होय.
Verse 45
पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं
क्रमाने पायांत, गुडघ्यांत, उरू-उपस्थ प्रदेशात, हृदयात व मस्तकात तत्त्वांचा न्यास करावा; नंतर यांपलीकडे पुरुष-आत्म्यापासून आरंभ करून ‘पर’चे चिंतन करावे; सव्वीसाव्या तत्त्वात ‘पर’चा न्यास पूर्ववत् करावा.
Verse 46
सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्
एकच मण्डल मनात चिंतून, बुध्दिमान साधकाने प्रकृतीची पूजा करावी; तसेच पूर्व, दक्षिण, पश्चिम व उत्तर दिशांत हृदयादी अंतःस्थानांचीही पूजा करावी.
Verse 47
अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत् दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः
आग्नेय इत्यादी कोनांत अस्त्र-मंत्रांचा विन्यास करावा; वैनतेयादी क्रम पूर्ववत् ठेवावा. दिक्पालांची स्थापना-विधी वेगळी आहे; आणि त्रिव्यूहात अग्नीला मध्यभागी स्थापावे.
Verse 48
पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः
कमल-मण्डलाच्या कर्णिकेत तो पूर्वादि दिशांच्या शक्ती, बल, धन, राज्य इत्यादींनी अलंकृत असतो; आणि त्या कर्णिकेत नाभस व मानस हे देव स्थित असतात.
Verse 49
अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः
(पाठभेद:) ‘अग्नीआदि पत्रांवर अस्त्र’—असा ख व ङ-चिन्हित हस्तलिखितांचा पाठ; ‘आणि दिक्पालही—हीच त्याची विधी’—असा ग व घ-चिन्हित हस्तलिखितांचा पाठ; ‘दिक्पालादिकांस विधी समान’—असा ङ-चिन्हित हस्तलिखिताचा पाठ. सर्वांची स्थिती टिकावी व राज्यजय व्हावा म्हणून, सर्व व्यूहांनी युक्त आणि पंचांगांनीही संपन्न अशा विश्वरूपाचे पूजन करावे।
Verse 50
गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं
गरुड इत्यादी तसेच इंद्र इत्यादींच्या आराधनेने सर्व कामना प्राप्त होतात। ‘विश्वक्सेन’ या नामाने, व्योमात स्थित बीजमंत्राचे ध्यान करून त्याचे पूजन करावे।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-engineering: how bījas are derived and combined (vowels vs consonants), how aṅga/upāṅga units are distinguished by vowel length and placement, and how these mantra parts are installed through ṣaḍaṅga and dvādaśāṅga nyāsa across specific body loci.
By uniting sound (mantra), body (nyāsa), and space (maṇḍala) into a disciplined worship protocol, it frames devotion to the vyūha-form of Viṣṇu as an embodied yoga—supporting inner purification and concentration (mukti-oriented) while also prescribing rites for stability, protection, and success (bhukti-oriented) under dharmic intent.