Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
भगवान अग्नी, विष्णूच्या पवित्रारोपणानंतर सर्व देवतांसाठी लागू होणारी ‘सर्वदेव-पवित्रारोपण’ विधी सांगतात. पवित्र हे शुभलक्षणयुक्त पावन साधन असून ते शुद्ध द्रव्य, अचूक मंत्रध्वनी आणि संस्कारित अग्नी-होम यांच्याशी एकरूप झाले की विधी सिद्ध होतो—द्रव्यशुद्धी, ध्वनीनिश्चय व होमशक्ती यांचा संगम येथे दाखविला आहे. देवतेला जगताची योनी/उत्पत्ती व स्रष्टा म्हणून संबोधून परिवारासह आवाहन केले जाते आणि प्रातःकाळी पवित्रक अर्पण होते. या कर्माचे नाव स्पष्ट ‘पवित्रारोपण’; हे वर्षभरच्या पूजेचे फल देणारे, पूर्व अर्पणांना पूर्णत्व देणारे वार्षिक शुद्धीकरण-लेखापरीक्षण आहे. शिव, सूर्य, वाणेश्वर व शक्तिदेव इत्यादींसाठी विशेष स्वीकार-मंत्र दिले आहेत. सूत्र/यज्ञोपवीत नारायण, अनिरुद्ध, संकर्षण, कामदेव व वासुदेव यांनी व्यापलेले आहे असे सांगून संरक्षण, समृद्धी, आरोग्य, विद्या, संतती व चार पुरुषार्थ यांच्याशी त्याचा संबंध जोडला आहे. शेवटी पवित्रकाचे दिव्यलोकात प्रेषण/विसर्जन करून चक्र पूर्ण होते; तसेच पाठभेदांचा उल्लेख परंपरेचा इतिहास दर्शवितो.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विष्णुपवित्रारोहणं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः अग्निर् उवाच सङ्क्षेपात् सर्वदेवानां पवित्रारोहणं शृणु पवित्र सर्वलक्ष्म स्यात् स्वरसानलगं त्वपि
अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील “विष्णुपवित्रारोहण” नावाचा छत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्तेचाळीसावा अध्याय—“सर्वदेवपवित्रारोहणविधी” आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—सर्व देवतांच्या पवित्रारोहणाची विधी संक्षेपाने ऐक. पवित्र सर्व शुभलक्षणांनी युक्त असावे आणि योग्य मंत्रस्वर व संस्कारित अग्नीच्या संयोगानेही संयुक्त असावे.
Verse 2
जगद्योने समागच्छ परिवारगणैः सह निमन्त्रयाम्यहं प्रातर्दद्यान्तुभ्यं पवित्रकं
हे जगद्योनी, परिवारगणांसह येथे या. मी तुम्हाला निमंत्रित करीत आहे; प्रातःकाळी मी तुम्हाला हे पवित्रक अर्पण करीन.
Verse 3
जगत्सृजे नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं पवित्रारोपणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जगत्सूते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं
हे जगत्स्रष्टा, तुम्हाला नमस्कार. कृपया हे पवित्रक स्वीकारा. या कर्मास “पवित्रारोहण” असे म्हणतात. हे पवित्रीकरणासाठी केले जाते आणि वर्षभरच्या पूजेचे फळ प्रदान करते.
Verse 4
शिवदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः
हे शिवदेवा, तुम्हाला नमस्कार. कृपया हे पवित्रक स्वीकारा—मणी व विद्रुम (प्रवाळ) यांच्या माळांसह आणि मन्दारकुसुमादी पुष्पांसह.
Verse 5
इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु वेदवित्पते सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिमन्मम
हे वेदवित्पते, ही सांवत्सरी पूजा तुमचीच असो. ही वार्षिक पूजा विधिपूर्वक संपन्न करून (हे) माझे नियत कर्तव्य आहे.
Verse 6
व्रज पवित्रकेदानीं स्वर्गलोकं विसर्जितः सूर्यदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं
हे पवित्रका! आता विधिपूर्वक विसर्जित होऊन स्वर्गलोकास जा. हे सूर्यदेवा! तुला नमस्कार—हे पवित्रक स्वीकारावे.
Verse 7
पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं शिवदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं
पवित्रीकरणासाठी व वर्षपूजेचे फल देणारे—हे शिवदेवा! तुला नमस्कार; हे पवित्रक स्वीकारावे.
Verse 8
पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं वाणेश्वर नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं
पवित्रीकरणासाठी व वर्षपूजेचे फल देणारे—हे वाणेश्वरा! तुला नमस्कार; हे पवित्रक स्वीकारावे.
Verse 9
पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं शक्तिदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं
पवित्रीकरणासाठी व वर्षपूजेचे फल देणारे—हे शक्तिदेवा! तुला नमस्कार; हे पवित्रक स्वीकारावे.
Verse 10
पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं नारायणमयं सूत्रमनिरुद्धमयं वरं
पवित्रीकरणासाठी, वर्षपूजेचे फल देणारे—नारायणमय व अनिरुद्धमय असे हे श्रेष्ठ मंगलसूत्र धारण करावे.
Verse 11
धनधान्यायुरारोग्यप्रदं सम्प्रददामि ते कामदेवमयं सूत्रं सङ्कर्षणमयं वरं
मी तुला हे उत्तम पवित्र सूत्र प्रदान करीत आहे; ते कामदेव व संकर्षणमय असून धन, धान्य, आयुष्य व आरोग्य देणारे आहे।
Verse 12
विद्यासन्ततिसौभाग्यप्रदं सम्प्रददामि ते वासुदेवमयं सूत्रं धर्मकामार्थमोक्षदं
मी तुला वासुदेवमय हे सूत्र/उपदेश प्रदान करीत आहे; ते विद्या, संतती व सौभाग्य देणारे आणि धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारे आहे।
Verse 13
संसारसागरोत्तारकारणं प्रददामि ते विश्वरूपमयं सूत्रं सर्वदं पापनाशनं
मी तुला विश्वरूपमय हे सूत्र देत आहे; ते संसारसागर पार करण्याचे कारण, सर्वदायक आणि पापनाशक आहे।
Verse 14
गणेश्वर इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः परमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अतीतानागतकुलसमुद्धारं ददामि ते कनिष्ठादीनि चत्वारि मनुभिस्तु क्रमाद्ददे
मी तुला तुझ्या कुलाचा भूत व भविष्य असा उद्धार देतो; आणि कनिष्ठापासून चार पिढ्या क्रमाने मनूंनी (कल्याण/मोक्ष) प्राप्त करतात।
Frequently Asked Questions
It functions as a purification and completion rite for annual worship, explicitly said to bestow the fruit of the worship performed throughout the year (varṣa-pūjā-phala) while re-consecrating the deity-relationship through mantra and fire.
By framing annual ritual purification as a dharmic discipline that secures prosperity, health, learning, and lineage-welfare while orienting the worshipper toward mokṣa through sin-destruction, world-ocean crossing symbolism, and puruṣārtha integration.