Adhyaya 19

Verse 1

इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशो ऽध्यायः अथोनविंशतितमो ऽध्यायः कश्यपवंशवर्णनम् अग्निर् उवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने चाक्षुषे तुषिता देवास्ते ऽदित्यां कश्यपात्पुनः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयात ‘जगत्सर्गवर्णन’ नावाचा अठरावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकोणिसावा अध्याय—‘कश्यपवंशवर्णन’—आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—हे मुने, कश्यपाच्या सर्गवर्णनात, आदित्यादि प्रसंगात, चाक्षुष मन्वंतरात तुषित नावाचे देव पुन्हा अदितीपासून कश्यपाद्वारे उत्पन्न झाले.

Verse 2

आसन् विष्णुश् च शक्रश् च त्वष्टा धाता तथार्यमा पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः

तेथे विष्णु व शक्र (इंद्र) उपस्थित होते; तसेच त्वष्टा, धाता आणि आर्यमा. पूषा, विवस्वान, सविता, मित्र, आणि पुढे वरुण व भगही होते.

Verse 3

अंशुश् च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे अरिष्टनेमिपत्रीनामपत्यानीह षोडश

त्यां अंशुही होता. वैवस्वत मन्वंतरात बारा आदित्य होते; आणि येथे अरिष्टनेमि यांच्या पत्नींची संतती सोळा सांगितली आहे.

Verse 4

बहुपुत्रस्थ विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः

बहुपुत्रापासून एक विद्वान उत्पन्न झाला. त्याचे चार पुत्र ‘विद्युत’ होते—प्रत्यङ्गिराज, श्रेष्ठ, आणि कृशाश्व वंशातील, दिव्य आयुध धारण करणारे.

Verse 5

उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश् च कश्यपात्

जसा सूर्याचा उदय व अस्त नियमित होतो, तसाच युगोयुग दितीपासून कश्यपाद्वारे हिरण्यकशिपु व हिरण्याक्ष उत्पन्न होतात.

Verse 6

सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मृता इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः

सिंहिका नावाची कन्या विप्रचित्तीची परिग्रह (पत्नी) झाली. तिच्यापासून राहु इत्यादी उत्पन्न झाले; ते परंपरेने ‘सैंहिकेय’—सिंहिकेचे वंशज—असे प्रसिद्ध आहेत.

Verse 7

हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः

हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र प्रसिद्ध पराक्रमी होते—अनुह्राद, ह्राद आणि प्रह्राद; त्यांपैकी प्रह्राद हा अत्यंत वैष्णव भक्त होता।

Verse 8

संह्रादश् च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस् तथा ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च

आणि संह्राद हा चौथा होता. ह्रादापासून ह्रद जन्मला; आणि ह्रदाचे पुत्र भाग्यवान आयुष्मान तसेच शिबि व वास्कल होते.

Verse 9

विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं महामुने

विरोवन हा प्रह्लादाचा पुत्र होता; आणि विरोचनापासून बली जन्मला. हे महामुने, बलीचे शंभर पुत्र होते; त्यांत वाण श्रेष्ठ होता.

Verse 10

पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्

पूर्वकल्पी बाणाने उमापती (शिव) यांना प्रसन्न केले; तेव्हा ईश्वराकडून असा वर मिळाला—“मी तुमच्या पार्श्वभागी विहार करीन.”

Verse 11

हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश् च शतमासन् दनोः सुताः

हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र होते—शम्बर, शकुनी, द्विमूर्धा, शंकु आणि आर्य; तसेच दनूचे पुत्र शंभर होते.

Verse 12

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

स्वर्भानूची कन्या प्रभा असे सांगितले जाते; पुलोमनाची कन्या शची अशी स्मृती आहे. तसेच उपदानवी, हयशिरा, शर्मिष्ठा आणि वार्षपर्वणी ही नावेही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 13

पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः

पुलोमा आणि कालका—दोघीही वैश्वानराच्या कन्या—कश्यपाच्या दोन पत्नी होत्या; आणि त्यांच्या पुत्रांची संख्या कोटींनी होती.

Verse 14

प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ताम्रायाः षट् सुताः स्युश् च काकी श्वेनी च भास्यपि

प्रह्लादाच्या कुळात निवातकवच चार कोटी संख्येने होते. आणि ताम्रेला सहा पुत्र झाले—काकी, श्वेनी आणि भासीही.

Verse 15

गृध्रिका शुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयो ऽभवन् अरः शकुनिस्त्वतीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शक्निस्त्वथेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विमूर्धा शम्बराद्याश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिका च शुचिग्रीवो इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिकाशुचिसुग्रीवो इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अश्वाश्चोष्ट्राश् च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा

गृध्रिका, शुचि आणि सुग्रीवा यांच्यापासून कावळा इत्यादी पक्षी उत्पन्न झाले. अन्य पाठात ‘अर’ व ‘शकुनि’ यांचाही उल्लेख आहे. ताम्रापासून घोडे व उंट, तसेच अरुण आणि गरुडही उत्पन्न झाले.

Verse 16

विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश् च सुरसाभवाः काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः

विनतेपासून एक सहस्र सर्प उत्पन्न झाले आणि सुरसापासूनही एक सहस्र. कद्रूपासूनही एक सहस्र सर्प उत्पन्न झाले—त्यांत शेष, वासुकी आणि तक्षक होते.

Verse 17

दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः पक्षिणो जले सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः

दंष्ट्रधारी प्राणी क्रोधापासून उत्पन्न होतात; धरणीतून उत्पन्न झालेले स्थलीय असतात; पक्षी जलात उत्पन्न होतात; सुरभीपासून गाय, म्हैस इत्यादी होतात; आणि ईरा (दूध) पासून तृणादी वनस्पती उत्पन्न होतात।

Verse 18

स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं

स्वासा हिच्यापासून यक्ष व राक्षस उत्पन्न झाले; मुनीच्या अश्वरसेपासून इतर प्राणीगण झाले; आणि अरिष्टापासून गंधर्व उत्पन्न झाले. खरे तर कश्यपापासूनच स्थावर-जंगम सर्व सृष्टी प्रकट झाली।

Verse 19

एषां पुत्रादयो ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं

यांचे पुत्र व इतर वंशज असंख्य होते; तरीही दानव देवांनी पराभूत केले. पुत्रनाश झालेली दिती मग कश्यपाला संतुष्ट करण्यासाठी प्रयत्न करू लागली।

Verse 20

पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

इंद्राचा संहार करणारा पुत्र हवा म्हणून तिने कश्यपापासून गर्भ धारण केला; आणि (त्यांचे) पाय धुतल्यामुळे ती झोपली असता इंद्राने तिचा गर्भ नष्ट केला।

Verse 21

छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतो ऽभवन् शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः

परंतु इंद्राने छिद्र (दुर्बलता) शोधून त्या देवांना मरुत् केले—शक्राचे एकोणपन्नास तेजस्वी सहकारी।

Verse 22

एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः

हे सर्व करून हरिने ब्रह्म्यासह राजा पृथूचा अभिषेक केला; नंतर क्रमाने इतरांना त्यांची राज्ये दिली, आणि हरि सर्वांचा अधिपती राहिला।

Verse 23

द्विजौषधीनां चन्द्रश् च अपान्तु वरुणो नृपः राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः

द्विज आणि औषधी यांवर चंद्राचा अधिपत्य आहे; जलांवर राजा वरुण. राजांवर राजा वैश्रवण (कुबेर) राज्य करतो; आणि सूर्यांवर विष्णु परमेश्वर आहे।

Verse 24

वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः

वसूंमध्ये पावक (अग्नी) राजा आहे; मरुतांमध्ये वासव (इंद्र) प्रभु आहे; प्रजापतींमध्ये दक्ष; आणि दानवांचा अधिपती प्रह्लाद आहे।

Verse 25

पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः हिमवांश् चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः

पितरांचा राजा यम आहे; भूतादींचा प्रभु हर (शिव) आहे। पर्वतांमध्ये हिमवान श्रेष्ठ आहे; आणि नद्यांचा प्रभु सागर आहे।

Verse 26

धरण्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कश्यपादि परस्परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवैर् दाइत्याः पराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतानाञ्च हर इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ

गंधर्वांमध्ये चित्ररथ श्रेष्ठ आहे; नागांमध्ये वासुकी. सर्पांमध्ये राजा तक्षक आहे; आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड प्रभु आहे।

Verse 27

ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः

गजेन्द्रांमध्ये ऐरावत श्रेष्ठ; गवांमध्ये वृषभ श्रेष्ठ; वन्य मृगांमध्ये व्याघ्र श्रेष्ठ; आणि वृक्षांमध्ये प्लक्ष हा वनस्पतींचा अधिपती सांगितला आहे।

Verse 28

उच्चैःश्रवास् तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः

अश्वांमध्ये उच्चैःश्रवा श्रेष्ठ; पूर्वदिशेचा पालक सुधन्वा; दक्षिणेस शङ्खपद; जलात केतुमान पालक; आणि सौम्य म्हणजे उत्तरदिशेत हिरण्यरोमक—असा प्रतिसर्गाचा हा वृत्तान्त सांगितला आहे।