Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
मागील अध्यायातील मंत्रप्रदर्शनानंतर येथे मुद्रालक्षणकथन आहे—देवसन्निधी व इतर कर्मफल निर्माण करणाऱ्या यज्ञीय हस्तमुद्रांचे निश्चित चिन्ह व स्वरूप. नारद हृदयाशी संलग्न ‘अंजली’ ही मुख्य नमस्कारमुद्रा सांगून भक्तीला तांत्रिक विधीचा प्रवेशद्वार ठरवतात. पुढे डाव्या हाताची मुठ, वर उभा अंगठा आणि उजव्या अंगठ्याचे पकड/गुंफणकार्य इत्यादी सूक्ष्म देहचालना मंत्रविद्येचा अविभाज्य भाग म्हणून वर्णिली आहे. विधी-व्यूहात साधारण व असाधारण मुद्रांचा भेद, तसेच कनिष्ठिकेपासून क्रमाने उलगडत जाणाऱ्या आठ मुद्रांची अनुक्रमणा दिली आहे. बीजप्रयोग व सिद्धी इत्यादी उद्दिष्टांबाबत पाठांतरांचा निर्देश, वराहमुद्रा आणि अङ्गनामुद्रांचा क्रमही येतो. शेवटी उजव्या बाजूस तीच रचना संकोचून प्रतिबिंबित करण्याची पद्धत सांगून योग्य विन्यासाने मुद्रासिद्धी होते असे प्रतिपादन केले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेय (अग्निपुराण) ‘मंत्रप्रदर्शन’ नावाचा पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘मुद्रालक्षणकथन’ हा सव्वीसावा अध्याय आरंभ होतो. नारद म्हणाले—सान्निध्य इत्यादी फल देणाऱ्या मुद्रांची लक्षणे मी सांगतो. पहिली मुद्रा ‘अंजली’—ही वंदनाची मुद्रा असून हृदयाशी अनुरूप (हृदयाजवळ) केली जाते।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
डावा हात मुठीत करून त्याचा अंगठा वर ठेवावा. उजव्या हाताचा अंगठा त्या डाव्या मुठीला बांधावा/आवळावा. ज्यात अंगठा वर असतो अशी ही मुद्रा सांगितली आहे।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
व्यूह (अनुष्ठान-रचना) मध्ये तीन साधारण मुद्रा आहेत; आता या असाधारण मुद्रा सांगितल्या जातात. कनिष्ठा (लहान बोट) पासून क्रमाने सोडत/उलगडत गेल्यास, यथाक्रम आठ मुद्रा होतात।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
पहिल्या आठ बीजाक्षरांचा क्रम यथाविधी ठरवावा. अंगठ्याने करंगळीचे टोक वाकवून, नंतर तीन बोटांचा समूहही वाकवावा.
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
हात वर उचलून समोर ठेवून नवम ‘वीजायन’ (पंखा-हस्त) करावा. नंतर डावा हात उत्तान (तळहात वर) करून, तो हळूहळू अर्धा वाकवावा.
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘सर्वसिद्ध्यै’ असा पाठ काही चिन्हित हस्तलिखितांत आहे; तर काहींमध्ये ‘वैराजं नागसंयुतम्’ असे वाचन आढळते. इतरत्र ‘यौ’ बीज अङ्ग-मंत्रांसह आहे असे म्हटले आहे, आणि काहींमध्ये ‘यः सव्येर्धे प्रकीर्तितः’ असा पाठ आहे. पुढे वराह-मुद्रा व अङ्गना-मुद्रांचा क्रम सांगितला आहे; डाव्या हाताची मुठ व बोटे बांधून, ती क्रमाने एकेक करून सोडावीत.
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
प्रथम पूर्वोक्त मुद्रा आकुंचित करावी; आणि उजव्या बाजूसही तसेच करावे. डावा हात मुठीत करून अंगठा वर ठेवला असता, मग मुद्रेची सिद्धी होते.
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).