Adhyaya 31

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मण्डलादिवर्णनं नाम त्रिंशो ऽध्यायः अथ एकत्रिंशो ऽध्यायः मार्जनविधानं अग्निर् उवाच रक्षां स्वस्य परेषाञ्च वक्ष्ये तां मार्जनाह्वयां यया विमुच्यते दुःखैः सुखञ्च प्राप्नुयान्नरः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘मंडलादिवर्णन’ नावाचा तिसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘मार्जनविधान’ नावाचा एकतीसावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—स्वतःची व परांची रक्षा करणारी ‘मार्जन’ नावाची ती विधी मी सांगतो; ज्यायोगे मनुष्य दुःखांपासून मुक्त होऊन सुख प्राप्त करतो।

Verse 2

ॐ नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने

ॐ—परमार्थस्वरूप परमपुरुष महात्म्यास नमस्कार; जो निराकार असूनही बहुरूप धारण करतो, सर्वव्यापी त्या परमात्म्यास प्रणाम।

Verse 3

निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यानयोगरताय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत् तत्सिध्यतु मे वचः

कल्मषरहित, शुद्ध व ध्यानयोगात रत अशा प्रभूस नमस्कार करून मी सांगतो; त्या कृपेने माझे वचन सिद्ध होवो।

Verse 4

वराहाय नृसिंहाय वामनाय महामुने नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः

हे महामुने! वराह, नृसिंह आणि वामन यांना नमस्कार करून मी सांगतो; त्यायोगे माझे वचन सिद्ध होवो।

Verse 5

मन्त्रजं फलमश्नुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुखं ब्रह्माप्नुयान्नरः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत् सिध्यतु मे वचः

“मंत्रजन्य फळ भोगतो”—हा ‘ख’ चिन्हित हस्तलिखित-पाठ आहे. “मनुष्य सुख व ब्रह्म प्राप्त करो”—हा देखील ‘ख’ पाठ आहे. त्रिविक्रम, राम, वैकुंठ आणि नर यांना नमस्कार करून मी आता निरूपण करतो—तो उपदेश सिद्ध होवो आणि माझे वचन सफल होवो।

Verse 6

वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराशुभम्

हे वराह-नरसिंहस्वरूप प्रभो, हे वामन, हे त्रिविक्रम; हे हयग्रीव, हे सर्वेश्वर, हे हृषीकेश—अशुभाचा नाश कर।

Verse 7

अपराजितचक्राद्यैश् चतुर्भिः परमायुधैः अखण्डितानुभावैस्त्वं सर्वदुष्टहरो भव

अपराजित चक्र इत्यादी चार परम आयुधांनी—ज्यांचा प्रभाव अखंड आहे—तू सर्व दुष्टता व पापी शक्तींचा नाशकर्ता हो।

Verse 8

हरामुकस्य दुरितं सर्वञ्च कुशलं कुरु मृत्युबन्धार्तभयदं दुरितस्य च यत् फलम्

हरामुकाचे दुरित दूर कर आणि सर्वथा कुशल (कल्याण) कर। तसेच मृत्यू, बंधन व पीडा यांमुळे भय देणारे—आणि पापातून येणारे जे काही फळ—तेही नष्ट कर।

Verse 9

पराभिध्यानसहितैः प्रयुक्तञ्चाभिचारकम् गदस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरया जर

पराभिध्यान (शत्रुभावाने केलेले ध्यान) यासह प्रयोग केल्यास अभिचारक कर्म होते—स्पर्शाने गद (अंगजडता/विकार) उत्पन्न करणे, महा-रोगाचा प्रयोग करणे, आणि जराद्वारे जरा देणे, म्हणजे ज्याला जर्जर करायचे त्याला वार्धक्याने जर्जर करणे।

Verse 10

ॐ नमो वासुदेवाय नमः कृष्णाय खड्गिने नमः पुष्करनेत्राय केशवायादिचक्रिणे

ॐ वासुदेवाला नमस्कार; खड्गधारी कृष्णाला नमस्कार; कमलनेत्र प्रभूला नमस्कार; आद्य चक्रधारी केशवाला नमस्कार।

Verse 11

नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे महाहररिपुस्कन्धसृष्टचक्राय चक्रिणे

कमळकिंजल्कासारखे पीत, निर्मळ वस्त्र धारण करणाऱ्या, तसेच महाहररिपूच्या स्कंधसमूहावर प्रवर्तित सुदर्शनचक्र निर्माण करणाऱ्या चक्रधारी प्रभूला नमस्कार।

Verse 12

द्ंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते त्रयीमूर्तिमते नमः महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने

दंष्ट्रेवर उचललेली पृथ्वी धारण करणाऱ्या, त्रयी-वेदस्वरूप प्रभूला नमस्कार; शेषनागाच्या फण्यांच्या वळणाच्या मांडीवर शयन करणाऱ्या महायज्ञ-वराहाला नमस्कार।

Verse 13

तप्तहाटककेशाग्रज्वलत्पावकलोचन वज्राधिकनखस्पर्शं दिव्यसिंह नमोस्तु ते

तप्त सुवर्णासारखे ज्वलंत केशाग्र, अग्निसम प्रज्वलित नेत्र, आणि वज्राहून कठोर नखस्पर्श असलेल्या दिव्य सिंहा, तुला नमस्कार असो।

Verse 14

काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामभूषित तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां नमो नमः

काश्यपपुत्र, अतिह्रस्व, ऋग्-यजुः-साम वेदांनी भूषित, वामनरूप धारण करून पृथ्वी आक्रमण करणाऱ्या प्रभूला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 15

वराहाशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै मर्द मर्द महादंष्ट्र मर्द मर्द च तत्फलम्

हे वराहावतारा! उरलेली सर्व दुष्टता चिरडून टाक; खरोखर सर्व पापांची फळेही चिरड. हे महादंष्ट्रा! चिरड, चिरड, आणि त्यांचे परिणामही चिरड।

Verse 16

अखण्डितात्मभावैस्त्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दंष्ट्रोद्धृतभूमिभर्त्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सृजते गामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरसिंह करालाख्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल भञ्ज भञ्ज निनादेन दुष्टान्यस्यार्तिनाशन

(काही हस्तलिखितांत पाठभेद आहेत: ‘तू अखंड आत्मस्वभावाचा आहेस’; ‘दंष्ट्रेने उचललेल्या भूमीचा धारक’; ‘(तो) भूमीची सृष्टी करतो’.) हे नरसिंहा, कराल-नामधारी! अग्निसारखे उजळ दंतप्रांत असलेला—भंज, भंज. तुझ्या गर्जनेने दुष्टांचा नाश कर; तू या भक्ताची आर्तता दूर करणारा आहेस।

Verse 17

ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिर्वामनरूपधृक् प्रशमं सर्वदुःखानि नयत्त्वस्य जनार्दनः

ऋग्-यजुः-सामवेदगर्भ वाणीने वामनरूपधारी जनार्दन याने याचे सर्व दुःख शमवून शांत करावे।

Verse 18

ऐकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसं ज्वरम् चातुर्थकन्तथात्युग्रन्तथैव सततज्वरम्

ज्वराचे प्रकार—ऐकाहिक (एक दिवसाचा), द्व्याहिक (दोन दिवसांचा), त्रिदिवसीय (तीन दिवसांचा), चातुर्थक (चौथ्या दिवशी येणारा), अत्युग्र, तसेच सतत (निरंतर) ज्वर।

Verse 19

दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैवागन्तुकं ज्वरम् शमं नयाशु गोविन्द च्छिन्धि च्छिन्ध्यस्य वेदनाम्

हे गोविंदा! दोषोत्थ, सन्निपातोत्थ तसेच आगंतुक असा ज्वर लवकर शमव; आणि याची वेदना छेद, छेद।

Verse 20

नेत्रदुःखं शिरोदुःखं दुःखञ्चोदरसम्भवम् अन्तःश्वासमतिश्वासं परितापं सवेपथुम्

डोळ्यांचे दुखणे, डोक्याचे दुखणे आणि पोटातून उत्पन्न वेदना; कष्टदायक अंतःश्वास, अतिश्वास, दाहयुक्त ताप व कंप—ही लक्षणे सांगितली आहेत.

Verse 21

गुदघ्राणाङ्घ्रिरोगांश् च कुष्ठरोगांस् तथा क्षयं कामलादींस् तथा रोगान् प्रमेहांश्चातिदारुणान्

गुद, नाक व पायांचे रोग; तसेच कुष्ठरोग, क्षय, कामला इत्यादी विकार आणि अत्यंत दारुण प्रमेह-रोग—(यांचाही उल्लेख आहे)।

Verse 22

भगन्दरातिसारांश् च मुखरोगांश् च वल्गुलीम् अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रांश् च रोगानन्यांश् च दारुणान्

भगंदर, अतिसार, मुखरोग, वल्गुली; अश्मरी, मूत्रकृच्छ्र आणि इतर दारुण रोग—(यांचाही शमन होतो).

Verse 23

ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः कफोद्भवाश् च ये केचित् ये चान्ये सान्निपातिकाः

जे रोग वातापासून उत्पन्न होतात, जे पित्तापासून उद्भवतात, आणि जे काही कफापासून होतात; तसेच इतर जे सान्निपातिक (त्रिदोषज) विकार आहेत।

Verse 24

आगन्तुकाश् च ये रोगा लूता विस्फोटकादयः ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः

जे आगंतुक (बाह्य कारणांनी) उत्पन्न होणारे रोग—लूता, विस्फोटक इत्यादी—ते सर्व वासुदेवाने अपमार्जित होऊन शांत होवोत।

Verse 25

विलयं यान्तु ते सर्वे विष्णोरुच्चारणेन च क्षयं गछ्हन्तु चाशेषास्ते चक्राभिहता हरेः

विष्णूच्या नामोच्चारणमात्राने ते सर्व वैरीबल विलीन होवोत; आणि हरिच्या सुदर्शनचक्राने आहत होऊन ते सर्व निःशेष नष्ट होवोत।

Verse 26

छिन्द छिन्दास्य वेदनामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अनिश्वासमतिश्वासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ये रोगाः पित्तसम्भवा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवपराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभीषिताः नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

‘ही वेदना छेद, छेद’—असा पाठ एका चिह्नित हस्तलिखितात आहे; ‘श्वास अडणे व अतिश्वास’—असाही; ‘तथैव’—असाही; ‘पित्तसम्भव रोग’—असाही; ‘वासुदेवाने पराजित’—असाही पाठ आहे. अच्युत, अनंत व गोविंद यांच्या नामोच्चारणाने भयभीत होऊन सर्व रोग नष्ट होतात; सत्य सत्य मी सांगतो।

Verse 27

स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं चापि यद्विषम् दन्तोद्भवं नखभवमाकाशप्रभवं विषम्

विषाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत—स्थावरातून उत्पन्न, जंगम प्राण्यांतून उत्पन्न आणि कृत्रिमरीत्या तयार केलेले। तसेच दातांपासून उत्पन्न, नख/नखरांपासून उत्पन्न आणि ‘आकाशप्रभव’ (वायुगत) विष असेही म्हणतात।

Verse 28

लूतादिप्रभवं यच्च विषमन्यत्तु दुःखदं शमं नयतु तत् सर्वं कीर्तितोस्य जनार्दनः

लूत इत्यादींपासून उत्पन्न होणारे विष आणि इतर दुःखद विष—ते सर्व शम पावो; कारण त्याने जनार्दन (विष्णू) यांचे कीर्तन केले आहे।

Verse 29

ग्रहान् प्रेतग्रहांश्चापि तथा वै डाकिनीग्रहान् वेतालांश् च पिशाचांश् च गन्धर्वान् यक्षराक्षसान्

(हा जप/विधी) ग्रह, प्रेतग्रह व डाकिणीग्रह; तसेच वेताल, पिशाच, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस यांना (दूर करतो)।

Verse 30

शकुनीपूतनाद्यांश् च तथा वैनायकान् ग्रहान् मुखमण्डीं तथा क्रूरां रेवतीं वृद्धरेवतीम्

शकुनी, पूतना इत्यादी तसेच वैनायक-प्रकारचे ग्रह; तसेच मुखमंडी, क्रूरा, रेवती व वृद्ध-रेवती यांचेही (शमन/निवारण करावे)।

Verse 31

वृद्धकाख्यान् ग्रहांश्चोग्रांस् तथा मातृग्रहानपि बालस्य विष्णोश् चरितं हन्तु बालग्रहानिमान्

‘वृद्धका’ नावाचे, उग्र ग्रह तसेच मातृ-ग्रह—या बाल-ग्राहक शक्तींचा नाश बालरक्षक विष्णूच्या चरित्राने/लीलेने होवो।

Verse 32

वृद्धाश् च ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित् नरसिंहस्य ते दृष्ट्या दग्धा ये चापि यौवने

जे काही ‘वृद्ध’ ग्रह आहेत आणि कधी बाल-ग्रह होतात, तसेच जे यौवनातही पीडा देतात—ते सर्व नरसिंहाच्या दृष्टिमात्राने दग्ध होवोत।

Verse 33

सदा करालवदनो नरसिंहो महाबलः ग्रहानशेषान्निःशेषान् करोतु जगतो हितः

सदा करालमुख, महाबली नरसिंह—जगाच्या हितासाठी—सर्व ग्रहांना पूर्णतः शमवून निरुपद्रव करो।

Verse 34

नरसिंह महासिंह ज्वालामालोज्ज्वलानन ग्रहानशेषान् सर्वेश खाद खादाग्निलोचन

हे नरसिंह, हे महासिंह, ज्वालामाळेने उज्ज्वल मुख असणाऱ्या! हे सर्वेश, हे अग्निलोचन! सर्व ग्रहांना निःशेष भक्ष कर, भक्ष कर।

Verse 35

ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः यानि च क्रूरभृतानि ग्रहपीडाश् च दारुणाः

जे जे रोग आहेत, जे जे महोत्पात व अशुभ निमित्ते आहेत, जे जे विष आहे, जे जे महाग्रह आहेत, तसेच जे जे क्रूर भूत व ग्रहपीडा अत्यंत दारुण आहेत—ते सर्व निवारित होवोत।

Verse 36

शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभकादयः तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः

शस्त्राने झालेल्या जखमांत जे जे दोष उत्पन्न होतात—‘ज्वाला’, ‘गर्दभक’ इत्यादी—ते सर्व सर्वात्मा, परमात्मा जनार्दन दूर करो।

Verse 37

तथा वेतालिकान् ग्रहानिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धर्वान् राक्ससानपि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शटा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः किञ्चिद्रूपं समास्याय वासुदेवास्य नाशय

तसेच ‘वेतालिक’ व ‘ग्रह’—असा एक चिह्नित हस्तलिखित-पाठ; ‘गंधर्व’ व ‘राक्षस’ही—असा दुसरा पाठ; ‘शटा’—असा दोन चिह्नित पाठांचा निर्देश. कोणतेही रूप धारण करून, हे वासुदेवा, यांचा नाश कर।

Verse 38

क्षिप्त्वा सुदर्शनञ् चक्रं ज्वालामालातिभीषणम् सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत

ज्वालामाळेने अत्यंत भीषण असे सुदर्शन चक्र क्षेपण करून, हे अच्युत, देववर, सर्व दुष्ट शक्तींचे उपशमन कर।

Verse 39

सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धि च्छिन्धि महारव सर्वदुष्टानि रक्षांसि क्षयं यान्तु विभीषण

हे महाज्वालायुक्त सुदर्शन! छेद, छेद. हे महारव! हे विभीषण! सर्व दुष्ट राक्षसांचा क्षय होवो।

Verse 40

प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि दक्षिणोत्तरतस् तथा रक्षाङ्करोतु सर्वात्मा नरसिंहः सुगर्जितः

पूर्व व पश्चिम दिशांत, तसेच दक्षिण व उत्तर दिशेकडूनही, सर्वांचा अंतरात्मा, शुभ व प्रचंड गर्जना करणारा नरसिंह रक्षण करो।

Verse 41

दिवि भुव्यन्तरीक्षे च पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः रक्षाङ्करोतु भगवान् बहुरूपी जनार्दनः

स्वर्गात, पृथ्वीवर व अंतरिक्षात; पाठीमागून, बाजूंनी व समोरून—बहुरूपी भगवान् जनार्दन माझे रक्षण करो।

Verse 42

यथा विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषं तेन सत्येन दुष्टानि शममस्य व्रजन्तु वै

जसा विष्णु देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व जगत व्यापून आहे, त्या सत्याच्या बळावर याचे/येथील दुष्ट तत्त्व निश्चयच शांत होवोत।

Verse 43

यथा विष्णौ स्मृते सद्यः सङ्क्षयं यान्ति पातकाः सत्येन तेन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

जसा विष्णूचे स्मरण होताच पापे त्वरित नष्ट होतात, त्या सत्याच्या बळावर याचे सर्व अनिष्ट पूर्णपणे शांत होवो।

Verse 44

परमात्मा यथा विष्णुर्वेदान्तेषु च गीयते तेन सत्येन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

जसा वेदान्तांत विष्णूचा परमात्मा म्हणून गौरवगान केले आहे, त्या सत्याच्या बळावर याचे सर्व अनिष्ट पूर्णपणे शांत होवो।

Verse 45

यथा यज्ञेश्वरो विष्णुर्देवेष्वपि हि गीयते सत्येन तेन सकलं यन्मयोक्तं तथास्तु तत्

जसा देवांमध्येही विष्णू ‘यज्ञेश्वर’ म्हणून गाईला जातो, त्या सत्याच्या बळावर माझे बोललेले सर्व यथार्थ तसेच होवो.

Verse 46

शान्तिरस्तु शिवञ्चास्तु दुष्टमस्य प्रशाम्यतु वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैर् निर्मथितं मया

शांती असो, शिव-मंगल असो. यातील दुष्टता प्रशमित होवो—वासुदेवाच्या देहातून उत्पन्न झालेल्या कुशांनी मी हे निर्मथित केले आहे.

Verse 47

अपमार्जतु गोविन्दो नरो नारायणस् तथा तथास्तु सर्वदुःखानां प्रशमो जपनाद्धरेः

गोविंद (सर्व) अपमार्जित करो; तसेच नर व नारायणही. तथास्तु—हरीनामजपाने सर्व दुःखांचा प्रशम होतो.

Verse 48

महाबल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गर्जितैर् इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रयान्तु वै इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशैर् निर्णाशितमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अपमार्जनकं शस्त्रं सर्वरोगादिवारणम् अयं हरिः कुशो विष्णुर्हता रोगा मया तव

हे अपमार्जनक (शुद्धीचे साधन) सर्व रोगादींना आवरणारे ‘शस्त्र’ आहे. हा कुशच हरि—विष्णु आहे; तुझे रोग मी नष्ट केले आहेत.