Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
या अध्यायात मुद्राप्रदर्शनानंतर दीक्षा-विधीचे क्रमबद्ध निरूपण येते. नारद वैष्णव दीक्षेत पद्माकार मंडलात हरिपूजा, रक्षणविधी (नरसिंह-न्यास, ‘फट्’युक्त मंत्राने मोहरीचे विखुरणे) आणि प्रासाद-रूपात शक्ती-प्रतिष्ठा सांगतात. औषधी व पंचगव्य अभिषेक, कुशाने प्रोक्षण व नारायणान्त मंत्रांनी संस्कार, कुंभपूजा व अग्निपूजा होते; वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध या व्यूह-नामांनी शिजवलेले हवि अर्पण केले जाते. पुढे देशिक सृष्टीक्रमाने प्रकृतीपासून पृथ्वीपर्यंत तत्त्वांचे शिष्यावर न्यासाने स्थापन करतो आणि संहारक्रमात होमाने त्यांचा प्रत्याहार/शुद्धी करून पूर्णाहुतीपर्यंत नेऊन बंधमोक्षाचे ध्येय प्रतिपादित करतो. मंत्र व क्रियांतील अनेक पाठभेदही नोंदले आहेत; शेवटी गृहस्थ, साधक, दरिद्री/तपस्वी/बालक इत्यादींची पात्रता व शक्तिदीक्षेची शक्यता सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मुद्राप्रदर्शनं नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ सप्तविंशो ऽध्यायः दीक्षाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलेब्जे हरिं यजेत् दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकं
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयपुराणातील ‘मुद्राप्रदर्शन’ नावाचा सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्तावीसावा अध्याय—‘दीक्षाविधिकथन’. नारद म्हणाले: मी दीक्षेचे वर्णन करीन; कमळासारख्या मण्डलावर सदैव हरिचे पूजन करावे. दशमीला विधीचा उपसंहार करून, सर्व याग-सामग्री एकत्र करावी.
Verse 2
विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकं सर्षपांस्तु फडन्तेन रक्षोघ्नान् सर्वतः क्षिपेत्
नरसिंह-मंत्राने रक्षण्यास करून, मंत्राचा एकशे आठ वेळा जप करून मोहरीचे दाणे अभिमंत्रित करावेत; नंतर “फट्” उच्चारत ते राक्षस-नाशक दाणे सर्व दिशांना उधळावेत।
Verse 3
शक्तिं सर्वात्मकां तत्र न्यसेत् प्रासादरूपिणीं सर्वौषधिं समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत्
तेथे प्रासादरूपिणी सर्वात्मक शक्तीचा न्यास करावा। सर्व औषधी एकत्र करून त्या उधळताना मंत्रांनी अभिमंत्रित कराव्यात।
Verse 4
शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः संसाध्य पण्जगव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः
शुभ पात्रात साधक वासुदेव-मंत्राचा जप करीत शंभर वेळा पंचगव्य सिद्ध/तयार करावा आणि हा विधी पाच मूलमूर्तींसह करावा।
Verse 5
नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तांभुवं विकिरान्वासुदेवेन क्षिपेदुत्तानपाणिना
नारायणान्त मंत्रांसह कुशाच्या अग्रभागाने विधिपूर्वक प्रोक्षण करावे; नंतर ते (अभिमंत्रित जल) भूमीवर उधळताना वासुदेव-मंत्राने, तळहात वर ठेवून, क्षिपावे।
Verse 6
त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत् विष्णुं तथा हृदि वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत्
पूर्वेकडे तोंड करून उभा राहून विष्णूचे त्रिविध ध्यान करावे आणि हृदयातही तसेच ध्यान करावे। नंतर वर्धनीसहित कुम्भात, अङ्गोपचारांसह, विष्णूची विधिवत पूजा करावी।
Verse 7
सर्षपांस्तद्वदस्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशाग्रेणैव तां भुवमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्धनीं अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ईशानान्तं नयेच्च तं
‘मोहरीचे दाणेही तसेच अस्त्र-मंत्राने’—असा एक पाठभेद; आणि ‘कुशाच्या अग्राने ती भूमी’—असा दुसरा पाठांतर. मंत्र शंभर वेळा जपून, अस्त्र-मंत्रानेच वर्धनी-पात्रावर अखंड धाराने सिंचन करून ते ईशान (ईशान्य) टोकाकडे नेावे।
Verse 8
कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि संहृत्य विकिरान् दर्भैः कुम्भेशं कर्करीं यजेत्
कलश मागे नेऊन विकिरावर स्थापावा। नंतर दर्भांनी विखुरलेले द्रव्य संहृत करून कुम्भेश व कर्करी यांची पूजा करावी।
Verse 9
सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले पूजयेद्धरिं अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत्
खण्डिल (वेदी) वर वस्त्रासहित व पंचरत्नयुक्त अर्पण देऊन हरिची पूजा करावी। तसेच अग्नीतही सम्यक् अर्चन करून पूर्ववत् मंत्रजप करावा।
Verse 10
प्रक्षाल्य पुण्डरीकेन विलिप्यान्तः सुगन्धिना उखामाज्येन संपूर्य गोक्षीरेण तु साधकः
पुंडरीक (श्वेत कमळ) यांनी पात्र धुऊन, आत सुगंधी द्रव्याने लेपन करावे। साधकाने उखा तुपाने भरून, गोक्षीराचाही (विधीनुसार) उपयोग करावा।
Verse 11
आलोक्य वासुदेवेन ततः सङ्कर्षणेन च तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते
वासुदेवाने व नंतर संकर्षणाने अभिमंत्रित करून, तुपात मिसळलेले तांदूळ सुसंस्कृत दुधात टाकावेत।
Verse 12
प्रद्युम्नेन स्मालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः पक्वमुत्तारयेत् पश्चादनिरुद्धेन देशिकः
प्रद्युम्न-नाममंत्राने ते हळुवार ढवळून, डावाने (दर्वीने) सावकाश एकत्र करावे. शिजल्यावर देशिक आचार्याने अनिरुद्ध-नाममंत्राने नंतर ते काढून घ्यावे.
Verse 13
प्रक्षाल्यालिप्य तत् कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं तु भस्मना नारायणेन पार्श्वेषु चरुमेवं सुसंस्कृतं
धुऊन व लेपन करून, भस्माने ऊर्ध्वपुण्ड्र तिलक करावे. तिलकाच्या दोन्ही बाजूंना ‘नारायण’ असे लिहावे; अशा रीतीने चरु/विधी सु-संस्कृत होतो.
Verse 14
भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकं तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयं
एक भाग देवतेस अर्पण करावा, दुसरा कलशास. तिसऱ्या भागाने अग्नीत तीन आहुती द्याव्यात.
Verse 15
शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम्
चौथा भाग गुरु शिष्यांसह शुद्धीसाठी खावा. नारायण-मंत्राने अभिमंत्रित करून, क्षीरवृक्षातून मिळणारा दुग्धस्राव सात भागांत विभागून सेवन करावे.
Verse 16
दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वास्वपातकं ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमं
दंतकाष्ठ चावून मग टाकल्यास ते स्वपातक (लघुपाप) आहे असे जाणावे. उत्तम विधीने त्याचा अग्रभाग इंद्र, अग्नी, उत्तर व ईशानी (ईशान्य) दिशेकडे ठेवून ते पडू द्यावे.
Verse 17
शुभं सिंहशतं हुत्वा आचम्याथ प्रविश्य च उत्थायाज्येनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आलोड्य वासुदेवेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विवृद्धये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुभं सिद्धमिति ज्ञात्वा ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं
शुभ रीतीने शंभर आहुती देऊन, नंतर आचमन करून तो पूजागृहात प्रवेश करावा। उठून ‘उत्थायाज्येनेति’, मग ‘आलोड्य वासुदेवेन’, आणि ‘विवृद्धये’ हे मंत्रोच्चार करावेत। ‘शुभ कर्म सिद्ध झाले’ असे जाणून मंत्रज्ञाने पूजागाराची विधिपूर्वक मांडणी करावी व पूर्वाभिमुख होऊन विष्णूची प्रदक्षिणा करावी।
Verse 18
संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल
संसाररूपी समुद्रात बुडालेल्या, बंधनात अडकलेल्या पशूसमान जीवांच्या पाशमुक्तीसाठी, हे देव! तूच एकमेव शरण आहेस; तू सदैव भक्तवत्सल आहेस।
Verse 19
देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान्
हे देवाधिदेव! आज्ञा द्या; तुमच्या प्रसादाने मी साध्या पाश-बंधनांनी बांधलेल्या या पशूंना मुक्त करीन।
Verse 20
इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना
अशा प्रकारे देवेशास निवेदन करून, नंतर पशूंमध्ये प्रवेश करावा; आणि धारणांच्या साहाय्याने, पूर्वप्रज्वलन इत्यादी विधींनी त्यांचे शोधन करावे।
Verse 21
संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत्
सामग्री संस्कृत करून मूर्तीशी संयुक्त करावी; नेत्र बांधून नंतर उघडून दाखवावेत। तेथे पुष्पांनी भरलेल्या अंजल्या अर्पण कराव्यात आणि त्या मूर्तीत देवतेच्या नामाचे नियोजन (आवाहन) करावे।
Verse 22
अमन्त्रमर्चनं तत्र पूर्ववत् कारयेत् क्रमात् यस्यां मूर्तौ पतेत् पुष्पं तस्य तन्नाम निर्दिशेत्
तेथे पूर्वीप्रमाणे क्रमाने मंत्रांशिवाय अर्चना करावी. ज्या मूर्तीवर पुष्प पडेल, त्या देवतेचेच नाव उच्चारावे.
Verse 23
शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्गुष्ठादि षड्गुणं कन्यासु कर्तितं रक्तं पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम्
सूत्र शिखेच्या टोकापर्यंत मोजावे. कन्यांसाठी पादाङ्गुष्ठ इत्यादी माप धरून सहापट परिमाण सांगितले आहे; त्यांच्यासाठी केलेले लाल सूत्र पुन्हा त्रिगुण (तीन घडी) करावे.
Verse 24
यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत्
ज्यात विश्व लीन होते आणि ज्यातून विश्व उत्पन्न होते, त्या प्रक्रियाभेदांनी विविधरूपे स्थिर झालेल्या प्रकृतीचे चिंतन करावे.
Verse 25
तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसङ्ख्यया कृत्वा शरावे तत् सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु
त्या सूत्राने तत्त्वसंख्येनुसार प्राकृतिक पाश गुंफून, ते सूत्र शरावात ठेवून नंतर कुंडाच्या बाजूस ठेवावे.
Verse 26
ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत् सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः
नंतर सर्व तत्त्वांचे ध्यान करून, सृष्टिक्रमाप्रमाणे—प्रकृतीपासून पृथ्वीपर्यंत—देशिक (आचार्य) शिष्याच्या देहावर न्यास करावा.
Verse 27
तत्रैकधा पण्चधा स्याद्दशद्वादशधापि वा घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः निधीयते इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः तत्रार्चा पञ्चधा या स्यादङ्गैर् द्वादशधापि वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्रात्मा पञ्चधा वा स्यात् दशद्वदशधापिवेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञातव्यः सर्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः
येथे (पाठभेदानुसार) हे एकरूप, पंचरूप, तसेच दहाप्रकारे किंवा बाराप्रकारेही समजावे. तसेच अर्चा पाच प्रकारची, आणि अङ्गांसह बाराप्रकारचीही म्हणतात. त्याप्रमाणे आत्मतत्त्वही पाच, किंवा दहा व बारा प्रकारचे जाणावे. तत्त्वचिंतकांनी सर्व भेदांसह हा क्रम ग्रथित केला आहे.
Verse 28
अङ्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात् तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनौ
पाच अङ्गांच्या साहाय्याने विकृती-क्रमाप्रमाणे संपूर्ण अध्वा (मार्ग) क्रमशः संहृत करावा; तो तन्मात्रांच्या सारस्वरूपात लीन करून, बंधित जीव (पशु) यांच्या देहातील मायासूत्रावर प्रतिष्ठित करावा.
Verse 29
प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश् च कर्ता बुद्धिस् तथा मनः पञ्चतन्मात्रबुद्ध्याख्यं कर्माख्यं भूतपञ्चकं
प्रकृती, लिङ्गशक्ती, कर्ता (अहंभाव), बुद्धी तसेच मन; पाच तन्मात्रा, कर्मेन्द्रिय-संज्ञक समूह, आणि पंचमहाभूत—हे तत्त्वभेद म्हणून मोजले आहेत.
Verse 30
ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु
सूत्रात आणि देहात, इच्छेनुसार द्वादशात्म्याचे ध्यान करावे; आणि सम्पात-विधीने आहुती देऊन, सृष्टीच्या क्रमाने—म्हणजे उत्पत्ती-क्रमाने—पुढे जावे.
Verse 31
एकैकं शतहोमेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत्
प्रत्येक द्रव्य शतहोमाने अर्पण करून, नंतर पूर्णाहुती करून, ते शरावात झाकून (सम्पुटीकृत करून) कुम्भेशाला निवेदन करावे.
Verse 32
अधिवास्य यथा न्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत् करणीं कर्तरीं वापि रजांसि खटिकामपि
विधीनुसार प्रथम अधिवास करून भक्त शिष्याला दीक्षा द्यावी. विधीत आवश्यकतेनुसार करणी, कर्तरी (कात्री/सुरी), रज (धूळ/चूर्ण) व खटिका (खडू) यांचाही उपयोग करावा.
Verse 33
अन्यदप्युपयोगि स्यात् सर्वं तद्वायुगोचरे संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवाधिवासयेत्
इतर जे काही उपयोगी असेल ते सर्व वायुगोचर क्षेत्रात स्थापावे. सर्व ठेवून मूलमंत्राने स्पर्श करून पुन्हा अधिवास करावा.
Verse 34
नमो भूतेभ्यश् च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरिं मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डुकैः
“नमो भूतेभ्यः” असे म्हणत बलि अर्पण करावी. मग कुशावर शयन करून हरिचे स्मरण करीत मण्डप सजवावा, आणि नंतर वितान, घट व लाडू यांनी अलंकृत करावा.
Verse 35
मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकं आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान्
मग मण्डलात विष्णूची पूजा करावी. त्यानंतर पावक (अग्नी) तृप्त करून त्याचे आवाहन करावे आणि बद्ध पद्मासनात बसलेल्या शिष्यांना दीक्षा द्यावी.
Verse 36
सम्मोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्धानं स्पृश्य वै क्रमात् प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां
विष्णूचे सम्यक् आवाहन/स्थापन करून, क्रमाने हाताने मस्तकास स्पर्श करावा; आणि प्रकृतीपासून अंतिम विकृतीपर्यंत अधिभूत व अधिदैवत सहित तत्त्वपरंपरेचे चिंतन करावे.
Verse 37
सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संहरेत् क्रमात् तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समतां गतां
अध्यात्मिक (आंतरिक) सृष्टी निर्माण करून ती क्रमाने हृदयात संहरावी; ज्यायोगे सर्व प्रपंच तन्मात्ररूप होऊन जीवाशी समता (तादात्म्य) प्राप्त करतो.
Verse 38
ततः सम्प्रार्थ्य कम्भेशं सूत्रं संहृत्य देशिकः मायासूत्रे सुशोभने इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः करालं कर्तरीञ्चापि इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वितानभवगन्धकैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वितानपटकेन्द्रियैर् इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु
त्यानंतर कम्भेशाची विधिपूर्वक प्रार्थना करून देशिक (आचार्य) सूत्र संहृत करतो. पवित्र अग्नीच्या समीप जाऊन तो ते (अग्निवेदीच्या) पार्श्वभागी ठेवून तिथेच न्यास करतो.
Verse 39
मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तं उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः
देशिक (आचार्य) उदासीन सृष्टीशाच्या समीप जाऊन मूलमंत्राने शंभर आहुती अर्पण करील; आणि शेवटी पूर्णाहुतीने समापन करील.
Verse 40
शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितं सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्कारान्तसंयुतैः
श्वेत रज (पराग/धूळ) घेऊन ते मूलमंत्राने शंभर वेळा मंत्रित करावे; नंतर हृदयमंत्र उच्चारून, शेवटी “हुं” व “फट्” जोडून ते प्रहार/प्रक्षेप करावे.
Verse 41
वियोगपदसंयुक्तैर् वीजैः पदादिभिः क्रमात् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य जुहुयात्ततः
वियोग (लय) पदांनी संयुक्त बीजमंत्र नियत पदादि-क्रमाने वापरून, पृथ्वी इत्यादी तत्त्वे क्रमशः विश्लिष्ट (विघटित) करावीत आणि नंतर त्यांचे अग्नीत आहुतीरूपेण होम करावा.
Verse 42
वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद्बुधः
बुद्धिमान साधकाने अंतर्मार्ग (अध्वन्) म्हणून असे स्मरावे की पवित्र वह्नीत व्याहृत हरि—जो सर्व तत्त्वांचा आलय आहे—त्याच्यात सर्व काही क्रमाक्रमाने नेले जाऊन लीन होते।
Verse 43
ताडनेन वियोज्यैवं आदायापाद्य शाम्यतां प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेदसि
अशा रीतीने ताडन करून ते वेगळे करावे; मग ते उचलून जवळ आणून कर्म शांत करावे। त्यास मूळ प्रकृतीत परत आणून, यथोक्त विधीने जातवेदस (यज्ञाग्नी) मध्ये आहुती द्यावी।
Verse 44
गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा
गर्भाधान, जातकर्म, भोग (विधिनिष्ठ उपभोग/आहुती-भक्षण) आणि लय—हे येथे परिगणित आहेत।
Verse 45
शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः सन्नयेद्द्विपरे तत्त्वे यावदव्याहृतं क्रमात्
शुद्ध तत्त्व समुद्धृत करून, देशिक (आचार्य) पूर्णाहुतीने ते क्रमाक्रमाने पुढील द्विपर/अनुक्रमिक तत्त्वात सन्नय करील—‘अव्याहृत’ पदापर्यंत।
Verse 46
तत् परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे
त्यानंतर ज्ञानयोगाने जीव परमात्म्यात विलीन करून, तो बंधनमुक्त होऊन त्या परम अव्यय पदात प्रतिष्ठित होतो।
Verse 47
निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्बुधः दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चादेवं दीक्षा समाप्यते
बुद्धिमान दीक्षिताने परम आनंदस्वरूप, शुद्ध व प्रबुद्ध ‘निवृत्ती’ तत्त्वाचे स्मरण-ध्यान करावे. नंतर पूर्णाहुती द्यावी; अशा रीतीने दीक्षा समाप्त होते.
Verse 48
प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर् दीक्षा होमसंलयः ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट् अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयं
दीक्षा सिद्ध होऊन होमप्रक्रिया पूर्ण व्हावी म्हणून मी प्रयोगमंत्र सांगतो. ‘ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट्’ या मंत्राने ताडन करावे; येथे द्विविध वियोजन होते.
Verse 49
ॐ यं भूतान्यापातयेहं आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं शृणु ताडनेन विमोक्ष्यैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यं भूतानि पुंश्चाहो होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुं
‘ॐ यं भूतान्यापातयेहं’—याने येथे भूतांना पाडून/दूर करावे. आदान करून विधिप्रमाणे प्रयोग-योजना ऐक; ताडनाने त्यांना मुक्त करावे—असे म्हटले आहे. चिह्नित पाठात: ‘ॐ यं भूतानि…’—मी होममंत्र सांगतो; नंतर पूर्णाहुतीचा मंत्र.
Verse 50
ॐ भूतानि संहर स्वाहा ॐ अं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट् पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत् एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद् बुधः
‘ॐ भूतानि संहर स्वाहा’, ‘ॐ अं’, आणि ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट्’। पूर्णाहुतीनंतर त्वरित साधकाने शिष्याकरिता ती विधी सिद्ध करावी. अशा रीतीने बुद्धिमानाने क्रमाने सर्व तत्त्वांचे संशोधन करावे.
Verse 51
नमोन्तेन स्ववीजेन ताडनादिपुरःसरम् ॐ वां वर्मेन्द्रियाणि ॐ दें बुद्धीन्द्रियाणि यं वीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम्
‘नमः’ अंतयुक्त स्वबीजाने ताडनादी क्रिया आधी करून—‘ॐ वां’ हे कर्मेंद्रियांचे वर्म (कवच) आणि ‘ॐ दें’ हे बुद्धींद्रियांचे वर्म करावे; नंतर ‘यं’ बीजाने ताडनादी प्रयोग सम/संतुलित करावा.
Verse 52
ॐ सुंगन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुं फट् ॐ सम्पाहिं हा ॐ खं खं क्ष प्रकृत्या ॐ सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वाहा ततः पूर्णाहुतिश् चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते ॐ रां रसतन्मात्रे ॐ भें रूपतन्मात्रे ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे ॐ एं शब्दतन्मात्रे ॐ भं नमः ॐ सों अहङ्कारः ॐ नं बुद्धे ॐ ॐ प्रकृते एकमूर्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः
ॐ—गंधतन्मात्रासाठी: ‘वियुङ्क्ष्व’ (वेगळे कर) हुं फट्। ॐ—‘सम्पाहि’ (रक्षा/दृढ कर) हा। ॐ—खं खं क्ष, प्रकृत्येसह। ॐ—सुं हुं: ‘गंधतन्मात्र संहर/लय कर’ स्वाहा। नंतर पूर्णाहुती द्यावी. तसेच पुढे—ॐ रां रसतन्मात्रे, ॐ भें रूपतन्मात्रे, ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे, ॐ एं शब्दतन्मात्रे। ॐ भं नमः। ॐ सों अहंकारासाठी। ॐ नं बुद्धीसाठी। ॐ ॐ प्रकृतिसाठी। संक्षेपाने हा एकमूर्ती-विधीतील दीक्षायोग; नवव्यूह इत्यादींमध्येही हाच प्रयोग स्मृत आहे।
Verse 53
दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः
‘पर’ म्हणजे बाह्य विषय-क्षेत्र दग्ध झाल्यावर मनुष्य निर्वाण-अवस्थेत प्रकृतीवर ध्यान स्थिर करावे। अविकार ईश्वरामध्येही प्रकृती दृढपणे स्थापित करावी।
Verse 54
शोधयित्वाथ भुतानि कर्माङ्गानि विशोधयेत् बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिं
स्थूल भूतांचे शोधन करून, नंतर कर्मेंद्रियांचे शुद्धीकरण करावे। त्यानंतर अंतःकरणातील तत्त्वे—बुद्धी, तन्मात्रा, मन, ज्ञान आणि अहंकृती—यांचेही शोधन करावे।
Verse 55
लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधायेत् पुनः आहि हामिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ सं पाहि स्वाहा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अं दुं स्त्व प्रकृत्या इति ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या इति च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्माख्यानि च शोधयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितं
लिंगात्मा (सूक्ष्म-शरीर-स्व) शुद्ध करून शेवटी पुन्हा प्रकृतीचे शोधन करावे. काही पाठांत ‘आहि हामि’ असे; दोन हस्तलिखितांत ‘ॐ सं पाहि स्वाहा’ असे वाचन आहे. अन्यत्र ‘अं दुं स्त्व प्रकृत्या’ आणि चिन्हित प्रतीत ‘ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या’ असे आहे. आणखी दोन प्रती ‘कर्माख्यानि च शोधयेत्’ हेही जोडतात. अशा रीतीने प्राकृत पुरुष शुद्ध होऊन ईश्वरधामात प्रतिष्ठित होतो।
Verse 56
स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी
ज्यामध्ये सर्व भोग व मुक्ती आपल्या आध्यात्मिक गोचरात आणली आहे आणि ज्यामध्ये अंतःस्थ आसन (हृदयाधार) स्थापित केले आहे—त्याचे ध्यान करून पूर्णाहुती द्यावी। मग अधिकारी पुरुषाची दीक्षा होते।
Verse 57
अङ्गैर् आराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समं क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितं
मंत्राच्या अङ्ग-साधनांनी आराधना करून तत्त्वगण समत्वास आणावा व क्रमाने त्यांचे शोधन करावे; शेवटी तो सर्व सिद्धींनी युक्त होतो.
Verse 58
ध्यायन् पूर्णाहितिं दद्यात्दीक्षेयं साधके स्मृता द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि
एकाग्र ध्यान करून पूर्ण आहुती द्यावी. ही साधकाची दीक्षा म्हणून सांगितली आहे—विशेषतः द्रव्य उपलब्ध नसल्यास किंवा स्वतःची शक्ती नसल्यास.
Verse 59
इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितं सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः
पूर्वविधीनुसार सर्व उपकरणांसह देवाची पूजा करून, त्याच दिवशी अधिवास करावा; आणि द्वादशीला श्रेष्ठ देशिकाने दीक्षा द्यावी.
Verse 60
भक्तो विनीतः शारीरैर् गुणैः सर्वैः समन्वितः शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्य दीक्षयेत्
भक्त व नम्र, सर्व शारीरिक गुणांनी युक्त आणि अतिधनी नसलेल्या शिष्याला स्थण्डिलावर पूजन करून दीक्षा द्यावी.
Verse 61
अध्वानं निखिलं दैवं भौतं वाध्यात्मिकी कृतं सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः
देशिकाने सृष्टिक्रमाप्रमाणे शिष्याच्या देहात संपूर्ण अध्व-व्यवस्था—दैव, भौतिक व अध्यात्मरूप—ध्यानात आणून पुढील विधी करावा.
Verse 62
अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात् सन्तर्प्य सृष्टिमान् स्वमन्त्रैर् वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत्
प्रथम सृष्टिमान् (अध्वर्यु) यथाक्रम अष्ट-अष्ट आहुतींच्या समूहांनी आवाहित शक्तींना तृप्त करील; नंतर त्यांच्या त्यांच्या मंत्रांनी वासुदेवादी तसेच जननादी तत्त्वांचे विधिपूर्वक विसर्जन करील।
Verse 63
होमेन शोधयेत् पश्चात्संहारक्रमयोगतः योनिसूत्राणि बद्धानि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः
यानंतर देशिक संहार-क्रमानुसार होमाने (कर्म व साधने) शुद्ध करील; बांधलेली ‘योनि-सूत्रे’ मोकळी करून सर्व कर्मांचा उपसंहार करील।
Verse 64
शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोधयेत् अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके
शिष्याच्या देहातून तत्त्वे समाहृत (प्रत्याहृत) करून क्रमाने त्यांचे शोधन करावे; अधिदैविक स्तरात त्यांना प्राकृतिक अग्नी व विष्णूमध्ये लयास नेावे।
Verse 65
शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत् शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्
अशुद्धाच्या साहाय्यानेही शुद्ध तत्त्वाची सिद्धी पूर्णाहुतीने करावी. शिष्य प्रकृतीत पडल्यास, प्राकृतिक गुण दग्ध करून (गुरु) त्याला पुन्हा शुद्धतेत स्थापन करतो।
Verse 66
लिखितं दैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजां कृत्वा विसर्जयेदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलादीन् विसर्जयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्णाहुत्या तु सन्नयेदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मौचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून् अथान्यान् शक्तिदीक्षां वा कुर्यात् भावे स्थितो गुरुः
‘लिखितं दैवम्’—हा ख-पाठ. ‘पूजा करून विसर्जन करावे’—हा घ-पाठ. ‘विमला आदींचे विसर्जन करावे’—हा ङ-पाठ. ‘पण पूर्णाहुतीनेच समापन करावे’—हा ख व घ, दोन्ही पाठांत. पुढे योग्य अधिकार/प्रसंग आल्यास देशिक शिष्याला नियमातून मुक्त करील किंवा बालक व इतरांना त्यांच्या कर्तव्यांत नियोजित करील; अथवा गुरु योग्य भावस्थितीत राहून शक्तिदीक्षा देईल।
Verse 67
भक्त्या सम्प्रातिपन्नानां यतीनां निर्धनस्य च सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकं
भक्तीने शरण आलेल्या यती व निर्धन यांचा यथोचित सत्कार करून, शुद्ध स्थण्डिलावर विष्णूची पूजा करावी; नंतर देवाजवळ पुत्रकास स्थापून विधी पुढे करावा।
Verse 68
देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर् विकल्पितं
शिष्य देवतेसमोर उभा राहून मुख किंचित तिरपे (वळविलेले) ठेवावा; आणि संपूर्ण अध्वानाचे ध्यान करून, स्वतः कल्पिलेल्या पर्वांप्रमाणे क्रमाने विन्यास करावा।
Verse 69
शिष्यदेहे तथा देवमाधिदैविकयाचनं ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना
तसेच शिष्याच्या देहावर ध्यानयोगाने आधिदैविक याचनेद्वारे देवाचे मानसिक आवाहन करून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे ताडन इत्यादी कर्म करावे।
Verse 70
क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत् स्थण्डिले हरौ ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्परः
नंतर क्रमाने स्थण्डिलावर हरिपूजेत सर्व तत्त्वे शुद्ध करावीत; मग ताडनाने त्यांना विलग करून, आत्म्यात ग्रहण करून आत्मनिष्ठ राहावे।
Verse 71
देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत् स्वभावतः आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु
ते देवाशी संयोजून शुद्ध करून, त्याच्या स्वभावाप्रमाणे ग्रहण करावे; मग शुद्ध भावाने ते आणून, क्रमाने संधी (योग) लावीत पुढे जावे।
Verse 72
शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते
ध्यानयोगाने आणि सर्वथा ज्ञानमुद्रेच्या साहाय्याने अंतःकरण शुद्ध करावे. सर्व तत्त्वे शुद्ध झाल्यावर साधक प्रधान (प्रकृती) व ईश्वर यांत स्थित होतो.
Verse 73
दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत् निनयेत् सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः
त्यांची अशुद्धी विधिपूर्वक ‘दग्ध’ करून नंतर शिष्यांना ‘शांत/शीतल’ करावे आणि त्यांना ईश-पदात नियोजित करावे. किंवा श्रेष्ठ देशिक साधकाला सिद्धीमार्गावर नेईल.
Verse 74
एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद् यावद्रागक्षयो भवेत्
याप्रमाणे अधिकारस्थ गृहस्थ कर्मात अतंद्रित राहून आत्मशोधन करत राहावा, जोपर्यंत रागाचा क्षय होत नाही.
Verse 75
क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्य् अधिकारन्तु संयमी
आपला राग क्षीण झाला आहे व पापे शुद्ध झाली आहेत असे जाणून संयमी पुरुष अधिकार पुत्रावर किंवा शिष्यावर आरोपित करून सोपवावा.
Verse 76
दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्
मायामय पाश दग्ध करून, प्रव्रज्या घेऊन, स्वात्म्यात स्थित होऊन, शरीरपाताची आकांक्षा धरून तो बसून राहिला—बाह्य लिंग (चिन्ह) न प्रकट करता.
Frequently Asked Questions
A stepwise, mantra-governed initiation workflow: protective nyāsa and scattering rites, kumbha/vardhanī consecration, vyūha-linked cooking and offerings, creation-order tattva-nyāsa on the disciple, and dissolution-order homa culminating in pūrṇāhuti—plus explicit applied mantras and manuscript variants.
It operationalizes liberation through ritual technology: by mapping cosmology onto the body (tattva-nyāsa) and then withdrawing/purifying those principles through homa and meditative absorption, the disciple is ritually led from bondage (paśu-pāśa) toward establishment in Īśvara and ultimately identity with the Supreme Self.