Adhyaya 23

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोध्यायः अथ त्रयोविंशोध्यायः पूजाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत् कृत्वा सर्वमाप्नुयात् प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य वाग्यतः कृतरक्षकः

अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेय भागातील ‘स्नानविधिकथन’ नावाचा बाविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता तेवीसावा अध्याय ‘पूजाविधिकथन’ आरंभ होतो. नारद म्हणाले—हे विप्रहो, मी पूजेची विधी सांगतो; ती केल्याने सर्व इच्छित फल प्राप्त होते. प्रथम पाय धुऊन आचमन करावे, वाणी संयमित ठेवावी आणि रक्षाकर्म करून मग पूजेस प्रवृत्त व्हावे.

Verse 2

ध्यायं हरिं देवमिति घचिह्नितपुस्तकपाठः प्राङ्मुखः स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्माद्यपरमेव च यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकं

‘मी देव हरि यांचे ध्यान करतो’—असा चिह्नित पाठ जपत साधक पूर्वाभिमुख होऊन स्वस्तिकासन बांधावा आणि विधीनुसार पद्मादी मुद्रा कराव्यात. नंतर नाभीच्या मध्यभागी स्थित ‘यं’ बीजाचे ध्यान करावे—ते धूम्रवर्ण असून प्रचंड वायुतत्त्वस्वरूप आहे.

Verse 3

विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषं क्षौं हृत्पङ्कजमध्यस्थं वीजं तेजोनिधिं स्मरन्

त्यानंतर सर्वाचे पूर्णपणे विवेचन करून देहातील कल्मष दूर होत आहे असे ध्यान करावे. हृदयकमळाच्या मध्यभागी स्थित ‘क्षौं’ बीजाचे स्मरण करावे—ते तेजाचे भांडार आहे.

Verse 4

अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्मषं दहेत् शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः

खाली, वर आणि तिरकस दिशांनी पसरलेल्या ज्वाळांनी कल्मष जाळून टाकावा. नंतर आकाशस्थ चंद्राकार रूपाचे ध्यान करावे, जे सुधासदृश जलधारा वर्षावीत आहे.

Verse 5

हृत्पद्मव्यापिभिर्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः

ती सुधाधारा हृदयकमळातून पसरून देहात व्यापते; सुज्ञ साधकाने तिच्याने आपला देह परिप्लावित करावा. ती सुषुम्ना—योनीमार्गरूप नाडी—यातून जाऊन सर्व नाड्यांत विसरते.

Verse 6

शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करशुद्धिरथास्त्रकं व्यापकं हस्तयोरादौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकं

हात शुद्ध करून मग तत्त्वाचा न्यास करावा. त्यानंतर करशुद्धी, मग अस्त्रक-मंत्राचा न्यास. पुढे व्यापक-न्यास—दोन्ही हातांवर आरंभी, उजव्या अंगठ्यापासून सुरू करून बोटांच्या अंगस्थानी मंत्र विन्यसावा.

Verse 7

मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर् द्विषट्ककैः हृदयं च शिरश् चैव शिखा वर्मास्त्रलोचने

मूलमंत्र देहाच्या द्वादश अंगांवर द्विषट्क (बारा-अक्षरी) मंत्रांनी न्यासावा. नंतर हृदय, शिर, शिखा, वर्म/कवच, अस्त्र आणि लोचन यांचाही न्यास करावा.

Verse 8

उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं मुद्रां दत्त्वा स्मरेत् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्चयेत्

उदर व पृष्ठ, बाहू, उर, जानू व पाद यांशी संबंधित मुद्रा धारण करून विष्णूचे स्मरण करावे. जप करून आठशे (अर्चना/उपचार) यांनी पूजन करावे.

Verse 9

वामे तु वर्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत्

डावीकडे वर्धनी (शिंपडण्याचे पात्र) ठेवून उजवीकडे पूजाद्रव्य ठेवावे. अस्त्र-मंत्र व अर्घ्याने प्रक्षालन करून, गंध-पुष्पयुक्त अर्घ्य स्थापावे.

Verse 10

चैतन्यं सर्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे

आठ वेळा जपलेल्या पाण्याने व ‘फट्’युक्त पाण्याने संसिचन करून, हातात सर्वव्यापी चैतन्य-ज्योतीस्वरूप परम हरि यांचे ध्यान करावे.

Verse 11

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं वह्निदिङ्मुखाः अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके

अग्निदिशेसह इतर दिक्मुखांवर धर्म, ज्ञान, वैराग्य व ऐश्वर्य यांचा विन्यास करावा. योगपीठावर पूर्वेकडून आरंभ करून अधर्मादींना अंगरूपाने स्थापावे.

Verse 12

कूर्मं पीठे ह्य् अनन्तञ्च यमं सूर्यादिमण्डलं पाठः स्वकामान् दाहयेत् सुधीः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वकमाह्लादयेत् सुधीरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थलं तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं पठेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्ममिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिका स्थिता

पीठावर कूर्म व अनंत (शेष) तसेच सूर्यादी मंडले यांचे ध्यान करावे. पाठभेदानुसार हा जप सुधीच्या लौकिक कामनांना दग्ध करतो, किंवा दुसऱ्या पाठानुसार त्यांना तृप्त/पूर्ण करतो. त्या (जल/विधी)ने स्थळ संसिक्त करून, हातात हरिचे ध्यान करून मंत्रपाठ करावा. नंतर पद्माचे ध्यान करावे—विमला इत्यादी केसरस्थानी, व कर्णिका मध्यभागी स्थित आहे.

Verse 13

पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्चैश् च मण्डले अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं पुनश् च तत्

प्रथम आपल्या हृदयात देवाचे ध्यान करून, मंडलात आवाहन करून अर्चना करावी. नंतर अर्घ्य, पाद्य, आचमन व मधुपर्क अर्पण करावे—आणि विधीनुसार पुन्हा तोच क्रम करावा.

Verse 14

स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकं धूपदीपनैर् वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया

स्नान, वस्त्र व उपवीत, भूषण, गंध व पुष्प, तसेच धूप व दीप—हे सर्व पुंडरीकाक्ष-विद्येनुसार अर्पण करण्याजोगे उपचार आहेत.

Verse 15

यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजं दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत्

पूर्व दिशेपासून आरंभ करून अंगदेवतांची पूजा करावी. पूर्वद्वारी गरुडध्वज स्थापावा; दक्षिणेस चक्र, सौम्य (उत्तरेस) गदा; कोपऱ्यात शंख आणि धनुष्यही स्थापावे.

Verse 16

देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्गमेव च वामे चर्म श्रियं दक्षे पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत्

देवाच्या डाव्या व उजव्या बाजूस क्रमाने तुणीर व खड्ग ठेवावा. डावीकडे ढाल, उजवीकडे श्री (लक्ष्मी), डावीकडे पुष्टि आणि समोर विधिपूर्वक सर्व न्यास करावा.

Verse 17

वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्पतीन्वहिः स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः

स्वस्व मंत्रांनी वनमाला, श्रीवत्स व कौस्तुभ यांची, तसेच बाहेर दिशांचे अधिपती यांचीही पूजा करावी—विष्णूस अर्घ्य अर्पण संपेपर्यंत सर्वांचे अर्चन करावे.

Verse 18

व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर् वीजेन वै यजेत् जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्त्वार्ध्यञ्च समर्प्य च

अंगमंत्रांचे व्यस्त व समस्त असे दोन्ही रूप आणि बीजमंत्र यांद्वारे यजन करावे. जप करून प्रदक्षिणा करावी, स्तुती करावी आणि मग अर्घ्य समर्पित करावे.

Verse 19

हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्म हरिस्त्विति आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्जने

ध्यान करून हृदयात असा न्यास करावा—“अहं ब्रह्म; त्वं हरिः (विष्णुः)।” आवाहनात “आगच्छ” आणि विसर्जनात “क्षमस्व” असा प्रयोग करावा.

Verse 20

एवमष्टाक्षराद्यैश् च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्चनं शृणु

अशा प्रकारे अष्टाक्षर इत्यादी मंत्रांनी पूजा केल्यास साधक मुक्तीचा भागी होतो. एकमूर्तीचे अर्चन सांगितले; आता नवव्यूहाचे अर्चन ऐक.

Verse 21

अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान् तर्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके

दोन्ही अँगठ्यांवर वासुदेवाचा न्यास करून, तर्जनीपासून क्रमाने बल इत्यादींचा देहावर विन्यास करावा—शिर, ललाट व मुख येथे यथाक्रम।

Verse 22

हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत्

हृदय, नाभी, गुह्य, गुडघे व पाय येथे स्थित देवतांचे पूजन करावे; आणि मध्यभागी पूर्व दिशेपासून इतर दिशांच्या क्रमाने यजन करावे। एकपीठ, नवव्यूह व नवपीठ यांचेही पूर्ववत् पूजन करावे।

Verse 23

चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपुस्तकेषु विष्णुरर्घोवसानत इति विष्णावर्घौ च मानतः इति च पाठो वर्तते अयन्स्वसमीचीन इव प्रतिभाति विष्णुमर्घ्यासनादिभिरिति तु युक्तः पाठः मध्यगुल्फादितः पिस्फच इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत् इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत्

चिह्नित पाठ (पाठभेद): आमच्या उपलब्ध हस्तलिखितांत “विष्णुरर्घोऽवसानतः” तसेच “विष्णावर्घौ च मानतः” असे पाठ आढळतात. हा काहीसा अयोग्य वाटतो; योग्य पाठ “विष्णुमर्घ्यासनादिभिः” असा आहे—अर्घ्य, आसन इत्यादी उपचारांनी विष्णूचे पूजन करावे. (आणखी एक पाठभेद: “मध्यगुल्फादितः … पिस्फच” ङ मध्ये.) चिह्नित पाठ: नवदल कमळात नवमूर्तींसह व नवव्यूहाचे पूर्ववत् पूजन करून, इच्छित मध्यभागी त्या स्थानी वासुदेवाचे पूजन करावे।