Adhyaya 18

Verse 1

भीष्मौवाच । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्श्रुतवानस्मि तत्त्वतः । अभिषेकं तु गायत्र्याः सदस्यत्र तथा कृतम्

ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ ഇതു തത്ത്വതഃ യഥാർത്ഥമായി ശ്രവിച്ചു—അതിവിസ്മയം! ഈ സഭയിൽ തന്നേ ഗായത്രിയുടെ അഭിഷേകകർമ്മം സത്യമായി നടന്നു.

Verse 2

विरोधं चैव सावित्र्या शापदानं तथा कृतम् । विष्णुना च यथा देवी सर्वस्थानेषु कीर्तिता

സാവിത്രിയോടുള്ള വിരോധവും ശാപപ്രദാന സംഭവവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ വിഷ്ണു ദേവിയെ സർവസ്ഥലങ്ങളിലും എങ്ങനെ കീർത്തിച്ചു സ്തുതിച്ചുവെന്നും പറയുന്നു.

Verse 3

गायत्री चापि रुद्रेण स्तुता च वरवर्णिनी । तं श्रुत्वा प्रतिमात्मानं विस्तरेण पितामहम्

ഉത്തമവർണ്ണിനിയായ ഗായത്രിയെ രുദ്രനും സ്തുതിച്ചു. അത് ശ്രവിച്ച ശേഷം പ്രതിമാത്മാവായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് വിശദമായി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 4

प्रहृष्टानि च रोमाणि प्रशांतं च मनो मम । श्रुत्वा मे परमा प्रीतिः कौतूहलमथैव हि

എന്റെ രോമങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ നിവർന്നു; മനസ്സ് ശാന്തമായി. ഇതു കേട്ടപ്പോൾ എനിക്കു പരമാനന്ദം ഉണ്ടായി; മഹത്തായ കൗതുകവും ഉണർന്നു.

Verse 5

नारायणस्तु भगवान्कृत्वा तां परमां च वै । ब्रह्मपत्न्याः स्तुतिं भक्त्या न्यस्यतां पर्वतोपरि

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ നാരായണൻ ആ പരമസ്തുതിയെ രചിച്ച്, ബ്രഹ്മപത്നിയുടെ സ്തുതിയെ ഭക്തിയോടെ പർവ്വതശിഖരത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 6

उवाच वचनं विष्णुस्तुष्टिपुष्टिप्रदायकम् । श्रीमति ह्रीमती चैव या च देवीश्वरी तथा

വിഷ്ണു തൃപ്തിയും പുഷ്ടിയും നൽകുന്ന വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു—ശ്രീമതി, ഹ്രീമതി, കൂടാതെ ദേവീശ്വരിയായ അവളോടു.

Verse 7

एतदेव श्रुतं ब्रह्मंस्तव वक्त्राद्विनिःसृतम् । उत्तरं तत्र यद्भूतं यच्च तस्मिन्स्थले कृतम्

ഹേ ബ്രഹ്മാ! ഇതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ മുഖത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടതായിട്ടു ഞാൻ ശ്രവിച്ചു. ഇനി അവിടെ പിന്നെ എന്തു സംഭവിച്ചു? ആ സ്ഥലത്ത് എന്തു ചെയ്തു? പറയുക.

Verse 8

आनुपूर्व्या च तत्सर्वं भगवान्वक्तुमर्हति । श्रुतेन मे देहशुद्धिर्भविष्यति न संशयः

ഭഗവാൻ ദയചെയ്ത് അതെല്ലാം ക്രമമായി അരുളിച്ചെയ്യണം. അത് ശ്രവിക്കുന്നതാൽ എന്റെ ദേഹശുദ്ധി ഉണ്ടാകും—സംശയമില്ല.

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । यजतः पुष्करे तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । शृणुराजन्निदं चित्रं पूर्वमेव यथाकृतम्

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, പുഷ്കരത്തിൽ പരമേഷ്ഠി ദേവനായ ബ്രഹ്മാവ് യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ പൂർവകാലത്ത് നടന്ന അത്ഭുതവൃത്താന്തം കേൾക്കുക।

Verse 10

आदौ कृतयुगे तस्मिन्यजमाने पितामहे । मरीचिरंगिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ആദി കൃതയുഗത്തിൽ, പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ മരീചി, അങ്കിരസ്, കൂടാതെ പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, ക്രതുവും അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു।

Verse 11

दक्षः प्रजापतिश्चैव नमस्कारं प्रचक्रिरे । विद्योतमानाः पुरुषाः सर्वाभरणभूषिताः

ദക്ഷനും പ്രജാപതിയും നമസ്കാരം അർപ്പിച്ചു. ആ പുരുഷന്മാർ ദീപ്തിമാന്മാരായി, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 12

उपनृत्यंति देवेशं विष्णुमप्सरसां गणाः । ततो गंधर्वतूर्यैस्तु प्रतिनंद्य विहायसि

അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘം ദേവേശനായ വിഷ്ണുവിന്റെ മുമ്പിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; തുടർന്ന് ഗന്ധർവരുടെ വാദ്യങ്ങളോടെ ആകാശത്തിൽ അവനെ അഭിനന്ദിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 13

बहुभिः सह गंधर्वैः प्रगायति च तुंबरुः । महाश्रुतिश्चित्रसेन ऊर्णायुरनघस्तथा

അനേകം ഗന്ധർവരോടൊപ്പം തുംബുരു ഗാനം ചെയ്യുന്നു; മഹാശ്രുതി, ചിത്രസേന, ഊർണായു, പാപരഹിതനായ അനഘനും അവിടെ സന്നിഹിതരാണ്।

Verse 14

गोमायुस्सूर्यवर्चाश्च सोमवर्चाश्च कौरव । युगपच्च तृणायुश्च नंदिश्चित्ररथस्तथा

ഹേ കൗരവാ! ഗോമായു, സൂര്യവർചാ, സോമവർചാ; അതുപോലെ യുഗപത്, തൃണായു, നന്ദി, ചിത്രരഥനും (അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു)।

Verse 15

त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः । कलिः पंचदशश्चात्र तारकश्चात्र षोडशः

ഇവിടെ പതിമൂന്നാമൻ ശാലിശിരൻ, പതിനാലാമൻ പർജന്യൻ; പതിനഞ്ചാമൻ ഇവിടെ കലി, പതിനാറാമൻ ഇവിടെ താരകൻ।

Verse 16

हाहाहूहूश्च गंधर्वो हंसश्चैव महाद्युतिः । इत्येते देवगंधर्वा उपगायंति ते विभुम्

ഹാഹാഹൂഹൂ എന്ന ഗന്ധർവ്വനും, മഹാദ്യുതി ഹംസനും—ഇങ്ങനെ ഈ ദേവഗന്ധർവ്വർ ആ വിഭു പരമേശ്വരനെ സ്തുതിഗാനത്തോടെ പാടിപ്പുകഴ്ത്തുന്നു।

Verse 17

तथैवाप्सरसो दिव्या उपनृत्यंति तं विभुं । धातार्यमा च सविता वरुणोंशो भगस्तथा

അതുപോലെ ദിവ്യ അപ്സരസ്സുകൾ ആ വിഭുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; ധാതാ, ആര്യമാ, സവിതൃ, വരുണൻ, അംശൻ, ഭഗനും (അവനെ) ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 18

इंद्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा पर्जन्य एव च । इत्येते द्वादशादित्या ज्वलंतो दीप्ततेजसः

ഇന്ദ്രൻ, വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ), പൂഷൻ, ത്വഷ്ടാ, പർജന്യനും—ഇവർ ദ്വാദശ ആദിത്യർ; ദീപ്തതേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്നു।

Verse 19

चक्रुरस्मिन्सुरेशाश्च नमस्कारं पितामहे । मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः

അപ്പോൾ ദേവാധിപന്മാർ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മദേവനോട് നമസ്കാരം അർപ്പിച്ചു. മൃഗവ്യാധൻ, ശർവൻ, മഹായശസ്സനായ നിരൃതി എന്നിവരും അദ്ദേഹത്തിന് പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 20

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः । भवो विश्वेश्वरश्चैव कपर्दी च विशांपते

ഹേ വിശാംപതേ! (അവൻ) അജൈകപാദനും അഹിർബുധ്ന്യനും; പിനാകധാരി, അപരാജിതൻ; ഭവൻ, വിശ്വേശ്വരൻ, കപർദിയും കൂടിയാണ്.

Verse 21

स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे । अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः

അവിടെ സ്ഥാണു, ഭഗൻ, ഭഗവാനായ രുദ്രഗണങ്ങൾ സ്ഥാനമേറ്റു. രണ്ടു അശ്വിനികൾ, എട്ട് വസുക്കൾ, മഹാബലമുള്ള മരുതന്മാരും അവിടെ നിലകൊണ്ടു.

Verse 22

विश्वेदेवाश्च साध्याश्च तस्मै प्रांजलयः स्थिताः । शेषाद्यास्तु महानागा वासुकिप्रमुखाहयः

വിശ്വേദേവരും സാധ്യന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു. ശേശൻ മുതലായ മഹാനാഗങ്ങളും, വാസുകിയെ മുൻനിർത്തിയ സർപ്പഗണവും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 23

काश्यपः कंबलश्चापि तक्षकश्च महाबलः । एते नागा महात्मानस्तस्मै प्रांजलयः स्थिताः

കാശ്യപൻ, കംബലൻ, മഹാബലനായ തക്ഷകൻ—ഈ മഹാത്മ നാഗങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു.

Verse 24

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः । वारुणिश्चैवारुणिश्च वैनतेया व्यवस्थिताः

താർക്ഷ്യൻ, അരിഷ്ടനേമി, മഹാബലനായ ഗരുഡൻ, കൂടാതെ വാരുണിയും അരുണിയും—ഈ വൈനതേയർ സന്നദ്ധരായി അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 25

नारायणश्च भगवान्स्वयमागत्य लोकवान् । प्राह लोकगुरुं श्रीमान्सहसर्वैर्महर्षिभिः

അപ്പോൾ ലോകവിഖ്യാതനായ ഭഗവാൻ നാരായണൻ സ്വയം അവിടെ വന്നു; എല്ലാ മഹർഷിമാരുടെയും സന്നിധിയിൽ ശ്രീമാൻ പ്രഭു ലോകഗുരുവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 26

त्वया ततमिदं सर्वं त्वया सृष्टं जगत्पते । तस्माल्लोकेश्वरश्चासि पद्मयोने नमोस्तु ते

ഹേ ജഗത്പതേ! ഈ സർവ്വവും നിനക്കാൽ വ്യാപ്തമാണ്; നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ നീ തന്നെയാണ് ലോകേശ്വരൻ. ഹേ പദ്മയോനി! നമസ്കാരം.

Verse 27

यदत्र ते मया कार्यं कर्तव्यं च तदादिश । एवं प्रोवाच भगवान्सार्धं देवर्षिभिः प्रभुः

“ഇവിടെ നിനക്കായി എനിക്കാൽ ചെയ്യേണ്ട ഏതു പ്രവർത്തിയുണ്ടോ, നിർവഹിക്കേണ്ട ധർമ്മമുണ്ടോ—അത് ആജ്ഞാപിക്കണമേ.” എന്ന് ദേവർഷികളോടുകൂടിയ പ്രഭു ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 28

नमस्कृत्य सुरेशाय ब्रह्मणेऽव्यक्तजन्मने । स च तत्रस्थितो ब्रह्मा तेजसा भासयन्दिशः

ദേവേശനായ അവ്യക്തജന്മ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ട് തന്റെ തേജസ്സാൽ ദിക്കുകളെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു.

Verse 29

श्रीवत्सलोमसंच्छन्नो हेमसूत्रेण राजता । सुरर्षिप्रतिमः श्रीमान्स्वयंभूर्भूतभावनः

ശ്രീവത്സലാഞ്ഛനത്താൽ അലങ്കൃതനായി, ഹേമസൂത്രത്തിൽ ദീപ്തനായി, ദേവർഷിസദൃശനായ ശ്രീമാൻ സ്വയംഭൂ—സകലഭൂതങ്ങളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ—പ്രകടിച്ചു.

Verse 30

शुचिरोमा महावक्षाः सर्वतेजोमयः प्रभुः । यो गतिः पुण्यशीलानामगतिः पापकर्मणां

ശുചിരോമനും മഹാവക്ഷസ്സും സർവതേജോമയനുമായ പ്രഭു—പുണ്യശീലർക്കു ഗതി; പാപകർമ്മികൾക്കു അഗതി (ആശ്രയഹീനത) ആകുന്നു.

Verse 31

योगसिद्धा महात्मानो यं विदुर्लोकमुत्तमं । यस्याष्टगुणमैश्वर्यं यमाहुर्देवसत्तमम्

യോഗസിദ്ധ മഹാത്മാക്കൾ അവനെ പരമ ലോകം (പരമ ധാമം) എന്നു അറിയുന്നു; അഷ്ടഗുണ ഐശ്വര്യമുള്ള അവനെ ദേവസത്തമൻ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 32

यं प्राप्य शाश्वतं विप्रा नियता मोक्षकांक्षिणः । जन्मनो मरणाच्चैव मुच्यंते योगभाविताः

ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ശാശ്വതനായ അവനെ പ്രാപിച്ചാൽ, നിയന്ത്രിതരായ മോക്ഷകാംക്ഷികൾ—യോഗഭാവിതചിത്തർ—ജനനവും മരണവും രണ്ടിലും നിന്നു മോചിതരാകും.

Verse 33

यदेतत्तप इत्याहुः सर्वाश्रमनिवासिनः । सेवंसेवं यताहारा दुश्चरं व्रतमास्थिताः

സകല ആശ്രമവാസികളും ഇതേ ‘തപസ്’ എന്നു പറയുന്നു—ആഹാരം നിയന്ത്രിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും സേവനം ചെയ്ത്, ദുഷ്കരമായ വ്രതം ആചരിക്കുക.

Verse 34

योनंत इति नागेषु प्रोच्यते सर्वयोगिभिः । सहस्रमूर्द्धा रक्ताक्षः शेषादिभिरनुत्तमैः

നാഗന്മാരിൽ സർവയോഗികളും അവനെ “യോനന്തൻ” എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അവൻ സഹസ്രശിരസ്സുള്ളവൻ, രക്തനേത്രൻ, ശേഷാദി ഉത്തമ സർപ്പന്മാരിൽ പരമശ്രേഷ്ഠൻ।

Verse 35

यो यज्ञ इति विप्रेंद्रैरिज्यते स्वर्गलिप्सुभिः । नानास्थानगतिः श्रीमानेकः कविरनुत्तमः

സ്വർഗ്ഗം ആഗ്രഹിക്കുന്ന വിപ്രേന്ദ്രർ അവനെ ‘യജ്ഞൻ’ എന്നായി ആരാധിക്കുന്നു; അവൻ ഏകമായ ശോഭയുള്ള, അനുത്തമ കവി-ഋഷി, നാനാസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഗമിക്കുന്നവൻ।

Verse 36

यं देवं वेत्ति वेत्तारं यज्ञभागप्रदायिनं । वृषाग्निसूर्यचंद्राक्षं देवमाकाशविग्रहं

ആ ദേവനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവൻ—അവൻ സർവജ്ഞനായ ജ്ഞാതാവ്, യജ്ഞഭാഗം നൽകുന്നവൻ; അവന്റെ നേത്രങ്ങൾ വൃഷഭം, അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ; അവന്റെ വിഗ്രഹം ആകാശസദൃശം, സർവവ്യാപകം।

Verse 37

तं प्रपद्यामहे देवं भगवन्शरणार्थिनः । शरण्यं शरणं देवं सर्वदेवभवोद्भवं

ഭഗവാന്റെ ശരണം തേടുന്ന ഞങ്ങൾ ആ ദേവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ ശരണ്യൻ, അവൻ തന്നെയാണ് ശരണം; സർവദേവന്മാരുടെ ഭവം അവനിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്।

Verse 38

ऋषीणां चैव स्रष्टारं लोकानां च सुरेश्वरं । प्रियार्थं चैव देवानां सर्वस्य जगतः स्थितौ

അവൻ ഋഷിമാരുടെ സ്രഷ്ടാവ്, ലോകങ്ങളുടെ അധിപൻ, ദേവന്മാരുടെ ഈശ്വരൻ; ദേവന്മാരുടെ പ്രിയാർത്ഥത്തിനും സർവജഗത്തിന്റെ സ്ഥിരസ്ഥിതിപാലനത്തിനുമായി അവൻ സ്ഥാപിതൻ।

Verse 39

कव्यं पितॄणामुचितं सुराणां हव्यमुत्तमं । येन प्रवर्तितं सर् तं नतास्मस्सुरोत्तमं

പിതൃകൾക്കു യോജ്യമായ കാവ്യവും ദേവന്മാർക്കു പരമ ഹവ്യവും—ഇതെല്ലാം പ്രവർത്തിപ്പിച്ച ആ ദേവോത്തമനേ ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 40

त्रेताग्निना तु यजता देवेन परमेष्ठिना । यथासृष्टिः कृता पूर्वं यज्ञसृष्टिस्तथा पुनः

പരമേഷ്ഠി ദേവൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ത്രേതാഗ്നികളാൽ യജ്ഞം ചെയ്തപ്പോൾ, മുമ്പെങ്ങിനെ സൃഷ്ടി ഉണ്ടായിരുന്നുവോ അതുപോലെ യജ്ഞത്തിലൂടെ വീണ്ടും സൃഷ്ടി ഉദിച്ചു।

Verse 41

तथा ब्रह्माप्यनंतेन लोकानां स्थितिकारिणा । अन्वास्यमानो भगवान्वृद्धोप्यथ च बुद्धिमान्

അതുപോലെ, വൃദ്ധനായിട്ടും ജ്ഞാനിയായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിനെ ലോകസ്ഥിതി ധാരകനായ അനന്തൻ സമീപത്ത് നിന്ന് സേവിച്ചു।

Verse 42

यज्ञवाटमचिंत्यात्मा गतस्तत्र पितामहः । धनाढ्यैरृत्विजैः पूर्णं सदस्यैः परिपालितम्

അചിന്ത്യസ്വഭാവനായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ആ യജ്ഞവാടത്തിലേക്ക് പോയി; അത് ധനവാന്മാരായ ഋത്വിക്കുകളാൽ നിറഞ്ഞതും സഭാസദുകൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിപാലിച്ചതുമായിരുന്നു।

Verse 43

गृहीतचापेन तदा विष्णुना प्रभविष्णुना । दैत्यदानवराजानो राक्षसानां गणाः स्थिताः

അപ്പോൾ സർവ്വശക്തനായ പ്രഭു വിഷ്ണു ധനുസ്സ് കൈക്കൊണ്ടു; ദൈത്യ-ദാനവ രാജാക്കളും രാക്ഷസഗണങ്ങളും യുദ്ധത്തിനായി സന്നദ്ധരായി നിന്നു।

Verse 44

आत्मानमात्मना चैव चिंतयामास वै द्रुतं । चिंतयित्वा यथातत्वं यज्ञं यज्ञः सनातनः

അപ്പോൾ സനാതന യജ്ഞസ്വരൂപനായ ഭഗവാൻ തന്റെ സ്വാത്മാവിനാൽ തന്നെ വേഗത്തിൽ തന്നെത്തന്നെ ധ്യാനിച്ചു. യഥാതത്ത്വമായി വിചാരിച്ച് യജ്ഞത്തെ അതിന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ സംकल्पിച്ചു॥

Verse 45

वरणं तत्र भगवान्कारयामास ऋत्विजाम् । भृग्वाद्या ऋत्विजश्चापि यज्ञकर्मविचक्षणाः

അവിടെ ഭഗവാൻ ഋത്വിജന്മാരുടെ വരണക്രമം നടത്തിച്ചു. ഭൃഗു മുതലായ ഋത്വിജരും യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ നിപുണരും വിവേകികളും ആയിരുന്നു॥

Verse 46

चक्रुर्बह्वृचमुख्यैश्च प्रोक्तं पुण्यं यदक्षरं । शुश्रुवुस्ते मुनिश्रेष्ठा वितते तत्र कर्मणि

അവർ ആ കർമ്മം നിർവഹിച്ചു; ബഹ്വൃചന്മാരിൽ പ്രമുഖർ പുണ്യമായ അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു. അവിടെ കർമ്മം വിപുലമായി പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠർ അതു ശ്രവിച്ചു॥

Verse 47

यज्ञविद्या वेदविद्या पदक्रमविदां तथा । घोषेण परमर्षीणां सा बभूव निनादिना

അവൾ യജ്ഞവിദ്യയും വേദവിദ്യയും, പദംപദമായി ക്രമപാഠം അറിയുന്നവരുടെ നൈപുണ്യവും ആയി. പരമർഷികളുടെ ഘോഷത്താൽ അവൾ മഹാ നിനാദമായി മുഴങ്ങി॥

Verse 48

यज्ञसंस्तरविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः । शब्दनिर्वचनार्थज्ञैः सर्वविद्याविशारदैः

യജ്ഞസംസ്തരവിധാനം അറിയുന്നവരാൽ, ശിക്ഷാശാസ്ത്രത്തിൽ നിപുണരായ ദ്വിജന്മാരാൽ; ശബ്ദങ്ങളുടെ നിർവചന-വ്യുത്പത്തി അർത്ഥം അറിയുന്നവരാൽ, സർവ്വവിദ്യകളിലും വിശാരദരാൽ॥

Verse 49

मीमांसा हेतुवाक्यज्ञैः कृता नानाविधा मुखे । तत्र तत्र च राजेंद्र नियतान्संशितव्रतान्

ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ഹേതുവാക്യത്തിലും തർക്കത്തിലും നിപുണർ നാനാവിധമായ മീമാംസാ-വാദങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; കൂടാതെ പല സ്ഥലങ്ങളിലും നിയമനിഷ്ഠരും ദൃഢവ്രതികളും നിയന്ത്രിതാചാരപരരുമായവർ ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 50

जपहोमपरान्मुख्यान्ददृशुस्तत्रवै द्विजान् । यज्ञभूमौ स्थितस्तस्यां ब्रह्मा लोकपितामहः

അവിടെ അവർ ജപവും ഹോമവും പരായണരായ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ കണ്ടു; അതേ യജ്ഞഭൂമിയിൽ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് നിലകൊണ്ട് വിരാജിച്ചു।

Verse 51

सुरासुरगुरुः श्रीमान्सेव्यमानः सुरासुरैः । उपासते च तत्रैनं प्रजानां पतयः प्रभुं

അവിടെ ദേവാസുരഗുരുവായ ശ്രീമാൻ പ്രഭു ദേവന്മാരാലും അസുരന്മാരാലും സേവിക്കപ്പെട്ടു ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രജകളുടെ അധിപതികളും ആ സ്വാമിയെ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 52

दक्षो वसिष्ठः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमः । अंगिरा भृगुरत्रिश्च गौतमो नारदस्तथा

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, അവിടെ ദക്ഷൻ, വസിഷ്ഠൻ, പുലഹൻ, മരീചി; അതുപോലെ അങ്കിരസ്, ഭൃഗു, അത്രി, ഗൗതമൻ, നാരദനും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 53

विद्यामानमंतरिक्षं वायुस्तेजो जलं मही । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च

അവിടെ വിദ്യ, അന്തരീക്ഷം (ആകാശം), വായു, തേജസ് (അഗ്നി), ജലം, ഭൂമി; കൂടാതെ ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം എന്നിവയും തത്ത്വങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 54

विकृतश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं महत् । ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार एव च

പ്രകടമായ രൂപവും അതിന്റെ വികാരങ്ങളും, മറ്റേതെങ്കിലും മഹത്തായ കാരണതത്ത്വവും—അതുപോലെ വേദങ്ങളും നാലെണ്ണം മാത്രം: ഋഗ്‌വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം, അഥർവവേദം।

Verse 55

शब्दः शिक्षा निरुक्तं च कल्पश्च्छंदः समन्विताः । आयुर्वेद धनुर्वेदौ मीमांसा गणितं तथा

ശബ്ദം (വ്യാകരണം), ശിക്ഷ, നിരുക്തം, കല്പം, ഛന്ദസ്—ഇവ എല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ആയുർവേദം, ധനുർവേദം, മീമാംസ, ഗണിതവും।

Verse 56

हस्त्यश्वज्ञानसहिता इतिहाससमन्विताः । एतैरंगैरुपांगैश्च वेदाः सर्वे विभूषिताः

ആന-കുതിരകളുടെ ജ്ഞാനത്തോടുകൂടി, ഇതിഹാസങ്ങളാൽ സമന്വിതമായി—ഈ അങ്ങുകളും ഉപാംഗങ്ങളുംകൊണ്ട് എല്ലാ വേദങ്ങളും അലങ്കൃതമാകുന്നു।

Verse 57

उपासते महात्मानं सहोंकारं पितामहं । तपश्च क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च

അവർ പവിത്ര ഓംകാരത്തോടുകൂടിയ മഹാത്മ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ ഉപാസിക്കുന്നു; കൂടാതെ തപസ്സ്, ക്രതുക്കൾ (യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ), സംകല്പം, പ്രാണനും।

Verse 58

एते चान्ये च बहवः पितामहमुपस्थिताः । अर्थो धर्मश्च कामश्च द्वेषो हर्षश्च सर्वदा

ഇവരും മറ്റു പലരും പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)ന്റെ സന്നിധിയിൽ ഉപസ്ഥിതരായിരുന്നു—അർത്ഥം, ധർമ്മം, കാമം, ദ്വേഷം, ഹർഷം എല്ലായ്പ്പോഴും।

Verse 59

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्तो बुध एव च । शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च

ശുക്രൻ, ബൃഹസ്പതി, സംവർതൻ, ബുധൻ; അതുപോലെ ശനൈശ്ചരനും രാഹുവും—ഇങ്ങനെ എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും കൂടെ (അവിടെ) ഉണ്ട്.

Verse 60

मरुतो विश्वकर्मा च पितरश्चापि भारत । दिवाकरश्च सोमश्च ब्रह्माणं पर्युपासते

ഹേ ഭാരതാ! മരുതുകൾ, വിശ്വകർമ്മാവും പിതൃഗണങ്ങളും; കൂടാതെ ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ)യും സോമൻ (ചന്ദ്രൻ)യും—എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉപാസിക്കുന്നു.

Verse 61

गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । अक्षराणि च सर्वाणि नक्षत्राणि तथैव च

ഗായത്രി—ദുര്‍ഗതി കടത്തുന്നവൾ; വാണിയുടെ സപ്തവിധ രൂപം; എല്ലാ അക്ഷരങ്ങളും; അതുപോലെ എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളും (അവിടെ) ഉണ്ട്.

Verse 62

भाष्याणि सर्वशास्त्राणि देहवंति विशांपते । क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिनं रात्रिस्तथैव च

ഹേ വിശാംപതേ! ഭാഷ്യങ്ങളും സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങളും, ദേഹധാരികളായ ജീവികളും; കൂടാതെ കാലമാനങ്ങൾ—ക്ഷണം, ലവം, മുഹൂർത്തം—എന്നിവയും, ദിനവും രാത്രിയും (അവിടെ) ഉണ്ട്.

Verse 63

अर्द्धमासाश्च मासाश्च क्रतवः सर्व एव च । उपासते महात्मानं ब्रह्माणं दैवतैः सह

അർദ്ധമാസങ്ങൾ (പക്ഷങ്ങൾ)യും മാസങ്ങളും, കൂടാതെ എല്ലാ ക്രതുക്കളും (യജ്ഞങ്ങൾ)—ദേവതകളോടൊപ്പം മഹാത്മാവായ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉപാസിക്കുന്നു.

Verse 64

अन्याश्च देव्यः प्रवरा ह्रीः कीर्तिर्द्युतिरेव च । प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर्नीतिर्विद्या मतिस्तथा

കൂടാതെ മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ ദേവിമാരും ഉണ്ടായിരുന്നു—ഹ്രീ (ലജ്ജ), കീർത്തി, ദ്യുതി; പ്രഭ, ധൃതി, ക്ഷമ, ഭൂതി; നീതി, വിദ്യ, മതി എന്നിവയും.

Verse 65

श्रुतिः स्मृतिस्तथा क्षांतिः शांतिः पुष्टिस्तथा क्रिया । सर्वाश्चाप्सरसो दिव्या नृत्यगीतविशारदाः

ശ്രുതി, സ്മൃതി; കൂടാതെ ക്ഷാന്തി, ശാന്തി, പുഷ്ടി, ക്രിയ എന്നിവയും ഉണ്ടായിരുന്നു; എല്ലാ ദിവ്യ അപ്സരസ്സുകളും നൃത്ത-ഗാനങ്ങളിൽ നിപുണരായിരുന്നു.

Verse 66

उपतिष्ठंति ब्रह्माणं सर्वास्ता देवमातरः । विप्रचित्तिः शिविः शंकुरयःशंकुस्तथैव च

ആ ദേവമാതാക്കളെല്ലാം ബ്രഹ്മാവിനെ സേവിക്കാൻ ഉപസ്ഥിതരായി; വിപ്രചിത്തി, ശിവി, ശങ്കു, അയഃശങ്കു എന്നിവരും കൂടെ വന്നു.

Verse 67

वेगवान्केतुमानुग्रः सोग्रो व्यग्रो महासुरः । परिघः पुष्करश्चैव सांबोश्वपतिरेव च

വേഗവാൻ, കേതുമാൻ, ഉഗ്ര, സോഗ്ര, വ്യഗ്ര, മഹാ അസുരനായ മഹാസുരൻ; പരിഘ, പുഷ്കര, കൂടാതെ സാംബയും അശ്വപതിയും (വന്നു).

Verse 68

प्रह्लादोथ बलि कुंभः संह्रादो गगनप्रियः । अनुह्रादो हरिहरौ वराहश्च कुशो रजः

കൂടാതെ പ്രഹ്ലാദൻ, ബലി, കുംഭൻ, സംഹ്രാദൻ, ഗഗനപ്രിയൻ; പിന്നെ അനുഹ്രാദൻ, ഹരി-ഹരന്മാർ, വരാഹൻ, കുശൻ, രജയും (ഉപസ്ഥിതരായി).

Verse 69

योनिभक्षो वृषपर्वा लिंगभक्षोथ वै कुरुः । निःप्रभः सप्रभः श्रीमांस्तथैव च निरूदरः

ഒരുവൻ യോനി-ഭക്ഷകനാകുന്നു; മറ്റൊരുവൻ കെട്ടുകളുള്ള സന്ധികളോടുകൂടിയ വൃഷഭനാകുന്നു; മറ്റൊരുവൻ ലിംഗ-ഭക്ഷകനാകുന്നു—ഹേ കുരു, ഇങ്ങനെ തന്നേ. ഒരുവൻ പ്രഭയറ്റവൻ; മറ്റൊരുവൻ പ്രഭയുള്ള ശ്രീസമ്പന്നൻ; അതുപോലെ മറ്റൊരുവൻ ഉദരരഹിതനാകുന്നു.

Verse 70

एकचक्रो महाचक्रो द्विचक्रः कुलसंभवः । शरभः शलभश्चैव क्रपथः क्रापथः क्रथः

ഏകചക്രൻ, മഹാചക്രൻ, ദ്വിചക്രൻ, കുലസംഭവൻ; ശരഭൻ, ശലഭൻ; കൂടാതെ ക്രപഥ, ക്രാപഥ, ക്രഥ—എന്ന നാമങ്ങൾ.

Verse 71

बृहद्वांतिर्महाजिह्वः शंकुकर्णो महाध्वनिः । दीर्घजिह्वोर्कनयनो मृडकायो मृडप्रियः

അവൻ വിശാലകട്ടിയുള്ളവൻ, മഹാജിഹ്വൻ, ശംഖസദൃശ കർണ്ണമുള്ളവൻ, മഹാധ്വനിയുള്ളവൻ; ദീർഘജിഹ്വൻ, സൂര്യനേത്രൻ, മൃദുദേഹൻ, മൃഡൻ (ശിവൻ)ക്ക് പ്രിയൻ.

Verse 72

वायुर्गरिष्ठो नमुचिश्शम्बरो विज्वरो विभुः । विष्वक्सेनश्चंद्रहर्ता क्रोधवर्द्धन एव च

വായു, ഗരിഷ്ഠ, നമുചി, ശംബര, വിജ്വര, വിഭു; വിഷ്വക്സേന, ചന്ദ്രഹർത്താ, കൂടാതെ ക്രോധവർധന—എന്ന നാമങ്ങൾ.

Verse 73

कालकः कलकांतश्च कुंडदः समरप्रियः । गरिष्ठश्च वरिष्ठश्च प्रलंबो नरकः पृथुः

കാലക, കലകാന്ത, കുണ്ടദ, സമരപ്രിയ; ഗരിഷ്ഠ, വരിഷ്ഠ; പ്രലമ്പ, നരക, പൃഥു—എന്ന നാമങ്ങൾ.

Verse 74

इंद्रतापन वातापी केतुमान्बलदर्पितः । असिलोमा सुलोमा च बाष्कलि प्रमदो मदः

ഇന്ദ്രതാപനൻ, വാതാപീ, കേതുമാൻ, ബലദർപിതൻ, അസിലോമാ, സുലോമാ, ബാഷ്കലി, പ്രമദ, മദ—ഇവ (ഉല്ലേഖിത) നാമങ്ങളാണ്.

Verse 75

सृगालवदनश्चैव केशी च शरदस्तथा । एकाक्षश्चैव राहुश्च वृत्रः क्रोधविमोक्षणः

കൂടാതെ (അവരിൽ) സൃഗാലവദനൻ, കേശീ, അതുപോലെ ശരദ; പിന്നെയും ഏകാക്ഷൻ, രാഹു, വൃത്രൻ, ക്രോധ-വിമോക്ഷണൻ എന്നിവരും ഉണ്ട്.

Verse 76

एते चान्ये च बहवो दानवा बलवर्द्धनाः । ब्रह्माणं पर्युपासंत वाक्यं चेदमथोचिरे

ഇവരും മറ്റു അനേകം ദാനവരും, ബലത്തിൽ വർദ്ധിച്ചവരായി, ബ്രഹ്മാവിനെ ചുറ്റി സേവയിൽ നിലകൊണ്ടു; പിന്നെ അവർ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 77

त्वया सृष्टाः स्म भगवंस्त्रैलोक्यं भवता हि नः । दत्तं सुरवरश्रेष्ठ देवेभ्यधिकाः कृताः

ഹേ ഭഗവൻ! ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ കൈയ്യാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവരാണ്; നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ തന്നെ ഈ ത്രൈലോക്യവും ഞങ്ങൾക്ക് ദത്തമായി. ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെ ദേവന്മാരിലും അധികരാക്കി.

Verse 78

भगवन्निह किं कुर्मो यज्ञे तव पितामह । यद्धितं तद्वदास्माकं समर्थाः कार्यनिर्णये

ഹേ ഭഗവൻ, ഹേ പിതാമഹാ! ഈ യജ്ഞത്തിൽ ഞങ്ങൾ ഇവിടെ എന്ത് ചെയ്യണം? ഞങ്ങൾക്ക് ഹിതമായതു പറയുക; ഈ കാര്യത്തിന്റെ തീരുമാനത്തെ നടപ്പാക്കാൻ ഞങ്ങൾ സമർത്ഥരാണ്.

Verse 79

किमेभिस्ते वराकैश्च अदितेर्गर्भसंभवैः । दैवतैर्निहतैः सर्वैः पराभूतैश्च सर्वदा

അദിതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ച നിന്റെ ഈ ദീനപുത്രന്മാരാൽ എന്തു പ്രയോജനം? ഈ ദേവന്മാർ എല്ലാവരും ഹതരായി, എപ്പോഴും പരാജിതരായിരിക്കുന്നു.

Verse 80

पितामहोसि सर्वेषामस्माकं दैवतैः सह । तव यज्ञसमाप्तौ च पुनरस्मासु दैवतैः

നീ ദേവന്മാരോടുകൂടെ ഞങ്ങളൊക്കെയുടെയും പിതാമഹനാണ്. നിന്റെ യജ്ഞം സമാപിച്ചാൽ, ദേവന്മാരോടുകൂടെ വീണ്ടും ഞങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങിവരിക.

Verse 81

श्रियं प्रति विरोधश्च भविष्यति न संशयः । इदानीं प्रेक्षणं कुर्मः सहिताः सर्वदानवैः

ശ്രീയോടു വിരോധം തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകും—സംശയമില്ല. ഇപ്പോൾ നാം എല്ലാ ദാനവന്മാരോടും കൂടി അത് കാണാൻ പോകാം.

Verse 82

पुलस्त्य उवाच । सगर्वं तु वचस्तेषां श्रुत्वा देवो जनार्दनः । शक्रेण सहितः शंभुमिदमाह महायशाः

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ ഗർവഭരിത വാക്കുകൾ കേട്ട്, മഹായശസ്സുള്ള ദേവൻ ജനാർദനൻ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) കൂടെ ശംഭുവിനെ (ശിവനെ) ഉദ്ദേശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 83

विघ्नं प्रकर्तुं वै रुद्र आयाता दनुपुंगवाः । ब्रह्मणामंत्रिताश्चेह विघ्नार्थं प्रयतंति ते

വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കാനായി രുദ്രൻ വിളിച്ച ദനുവിന്റെ ശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഈ കാര്യത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ക്ഷണിച്ചതിനാൽ, അവർ ഇവിടെ തടസ്സം വരുത്താൻ പരിശ്രമിക്കുന്നു.

Verse 84

अस्माभिस्तु क्षमाकार्या यावद्यज्ञः समाप्यते । समाप्ते तु क्रतावस्मिन्युद्धं कार्यं दिवौकसां

യജ്ഞം സമാപിക്കുന്നതുവരെ നാം ക്ഷമയും സഹനവും പാലിക്കണം. എന്നാൽ ഈ ക്രതു തീർന്നാൽ ദേവന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടണം.

Verse 85

यथानिर्दानवा भूमिस्तथा कार्यं त्वया विभो । जयार्थं चेह शक्रस्य भवता च मया सह

ഭൂമിയെ ദാനവരിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാക്കിയതുപോലെ, ഹേ വിഭോ, ഈ കാര്യം നീ നിർവഹിക്കണം—ഇവിടെ ശക്രന്റെ ജയാർത്ഥം—എന്നോടൊപ്പം ചേർന്ന്.

Verse 86

द्विजानां परिवेष्टारो मरुतः परिकल्पिताः । दानवानां धनं यच्च गृहीत्वा तद्यजामहे

ദ്വിജന്മാർക്ക് പരിഭോജന-ശുശ്രൂഷ ചെയ്യാൻ മരുതന്മാർ നിയുക്തരായിരിക്കുന്നു. ദാനവരുടെ ധനത്തിൽ നിന്ന് നാം കൈപ്പറ്റിയതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ യജ്ഞം നടത്തുന്നു.

Verse 87

अत्रागतेषु विप्रेषु दुःखितेषु जनेष्विह । व्ययं तस्य करिष्यामो दासभावे निवेशिताः

ഇവിടെ എത്തിയ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ദുഃഖിതരായ ജനങ്ങൾക്കും വേണ്ടി, നാം ദാസഭാവത്തിൽ നിലകൊണ്ട് അവരുടെ ചെലവ് വഹിക്കും.

Verse 88

वदंतमेवं तं विष्णुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । एते दनुसुताः क्रुद्धा युष्माकं कोपनेप्सिताः

വിഷ്ണു ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: “ഈ ദനുസുതന്മാർ ക്രുദ്ധരായിരിക്കുന്നു; നിങ്ങളുടെ കോപം ഉണർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 89

भवता च क्षमा कार्या रुद्रेण सह दैवतैः । कृते युगावसाने तु समाप्तिं चक्रतौ गते

കൃതയുഗത്തിന്റെ അവസാനം കാലചക്രം സമാപ്തിയിലേക്കെത്തുമ്പോൾ, രുദ്രനോടും മറ്റ് ദേവന്മാരോടും കൂടി നിങ്ങളും ക്ഷമ പ്രദാനം ചെയ്യണം।

Verse 90

मया च प्रेषिता यूयमेते च दनुपुंगवाः । संधिर्वा विग्रहो वापि सर्वैः कार्यस्तदैव हि

നിങ്ങളെ ഞാൻ പ്രേഷിതരാക്കി; ഇവരും ദാനവശ്രേഷ്ഠർ. അതിനാൽ നിങ്ങളൊക്കെയും ഉടൻ സന്ധിയോ വിഗ്രഹമോ—ഏതായാലും—നിർവ്വഹിക്കണം।

Verse 91

पुलस्त्य उवाच । पुनस्तान्दानवान्ब्रह्मा वाक्यमाह स्वयंप्रभुः । दानवैर्न विरोधोत्र यज्ञे मम कथंचन

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സ്വയംപ്രഭുവായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാ വീണ്ടും ആ ദാനവന്മാരോട് അരുളിച്ചെയ്തു—“എന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ഇവിടെ ദാനവന്മാരോടു യാതൊരു സാഹചര്യത്തിലും വിരോധം ഉണ്ടാകരുത്।”

Verse 92

मैत्रभावस्थिता यूयमस्मत्कार्ये च नित्यशः । दानवा ऊचुः । सर्वमेतत्करिष्यामः शासनं ते पितामह

നിങ്ങൾ മൈത്രിഭാവത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഞങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ നിത്യവും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കണം. ദാനവർ പറഞ്ഞു—“പിതാമഹാ, നിങ്ങളുടെ ശാസനപ്രകാരം ഇതെല്ലാം ഞങ്ങൾ ചെയ്യും।”

Verse 93

अस्माकमनुजा देवा भयं तेषां न विद्यते । पुलस्त्य उवाच । एतच्छुत्वा तदा तेषां परितुष्टः पितामहः

“ദേവന്മാർ ഞങ്ങളുടെ അനുജന്മാർ; അതിനാൽ അവർക്കു ഭയം ഇല്ല।” പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ട് അപ്പോൾ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) അവരിൽ പ്രസന്നനായി।

Verse 94

मुहूर्तं तिष्ठतां तेषामृषिकोटिरुपागता । श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं तेषां पूजां तु केशवः

അവർ അവിടെ അല്പനേരം നിലകൊണ്ടിരിക്കെ ഋഷികളുടെ ഒരു കോടി സംഘം എത്തിച്ചേർന്നു. പൈതാമഹ യജ്ഞത്തിന്റെ വാർത്ത കേട്ട് കേശവനും അവിടെ വന്ന് അവരുടെ പൂജ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 95

आसनानि ददौ तेषां तदा देवः पिनाकधृत् । वसिष्ठोर्घं ददौ तेषां ब्रह्मणा परिचोदितः

അപ്പോൾ പിനാകധാരിയായ ദേവൻ (ശിവൻ) അവർക്കു ആസനങ്ങൾ നൽകി. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രേരണയാൽ വസിഷ്ഠൻ അവർക്കു അർഘ്യം അർപ്പിച്ച് സ്വാഗതം ചെയ്തു.

Verse 96

गामर्घं च ततो दत्वा पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । निवेशं पुष्करे दत्वा स्थीयतामिति चाब्रवीत्

പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗാമർഘ്യം മുതലായ ആദരദാനങ്ങൾ നൽകി അവരുടെ അക്ഷയ കുശലം ചോദിച്ചു. പുഷ്കരത്തിൽ താമസസ്ഥലം ഒരുക്കി—“ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കൂ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 97

ततस्ते ऋषयः सर्वे जटाजिनधरास्तथा । शोभयंतः सरःश्रेष्ठं गङ्गामिव दिवौकसः

അപ്പോൾ ആ എല്ലാ ഋഷിമാരും—ജടയും അജിന-വൽക്കലവും ധരിച്ചു—ആ ശ്രേഷ്ഠ സരോവരം ശോഭിപ്പിച്ചു; ദിവൗകസർ ഗംഗയെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 98

मुंडाः काषायिणश्चैके दीर्घश्मश्रुधराः परे । विरलैर्दशनैः केचिच्चिपिटाक्षास्तथा परे

ചിലർ മുണ്ഡിതരായിരുന്നു, ചിലർ കാഷായവസ്ത്രധാരികൾ. ചിലർക്കു ദീർഘമായ താടി ഉണ്ടായിരുന്നു. ചിലർക്കു വിരളമായ പല്ലുകൾ, മറ്റുചിലർക്കു ഉള്ളിലേക്ക് കുഴിഞ്ഞ കണ്ണുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 99

बृहत्तनूदराः केपि केकराक्षास्तथापरे । दीर्घकर्णा विकर्णाश्च कर्णैश्च त्रुटितास्तथा

ചിലർക്കു മഹാദേഹവും വലുതായ ഉദരവും ഉണ്ടായിരുന്നു; ചിലരുടെ കണ്ണുകൾ വക്രമായോ വികൃതമായോ ആയിരുന്നു. ചിലർക്കു ദീർഘകർണങ്ങൾ, ചിലർക്കു വികൃതകർണങ്ങൾ, മറ്റുചിലർക്കു കീറിപ്പൊട്ടിയ കർണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 100

दीर्घफाला विफालाश्च स्नायुचर्मावगुंठिताः । निर्गतं चोदरं तेषां मुनीनां भावितात्मनां

ചിലർക്കു ദീർഘഫാലങ്ങൾ (ഉഴവിന്റെ മുന) ഉണ്ടായിരുന്നു; ചിലർക്കു ഫാലമില്ലായിരുന്നു. അവർ സ്നായുവും ചർമവും കൊണ്ടു പൊതിഞ്ഞവരായിരുന്നു; ആ ഭാവിതാത്മ മുനികളുടെ ഉദരം പുറത്തേക്ക് തള്ളിനിന്നു.

Verse 101

दृष्ट्वा तु पुष्करं तीर्थं दीप्यमानं समंततः । तीर्थलोभान्नरव्याघ्र तस्य तीरे व्यवस्थिताः

എന്നാൽ എല്ലാടവും ദീപ്തമായി പ്രകാശിക്കുന്ന പുഷ്കര തീർത്ഥം കണ്ടപ്പോൾ, ഹേ നരവ്യാഘ്ര, തീർത്ഥലാലസയാൽ അവർ അതിന്റെ തീരത്ത് നിലകൊണ്ടു.

Verse 102

वालखिल्या महात्मानो ह्यश्मकुट्टास्तथापरे । दंतोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे

അവിടെ മഹാത്മാക്കളായ വാലഖില്യർ ഉണ്ട്; മറ്റുചിലർ ‘അശ്മകുട്ട’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലർ ‘ദന്തോലൂഖലിന’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധർ; മറ്റുചിലർ ‘സംപ്രക്ഷാല’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 103

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णाहारास्तथापरे । नाना नियमयुक्ताश्च तथा स्थंडिलशायिनः

ചിലർ വായുഭക്ഷകർ, ചിലർ ജലാഹാരികൾ, മറ്റുചിലർ പർണാഹാരികൾ; ചിലർ നാനാവിധ നിയമ‑വ്രതങ്ങളിൽ യുക്തർ, കൂടാതെ ചിലർ വെറും നിലത്തുതന്നെ ശയിക്കുന്നവർ.

Verse 104

सरस्यस्मिन्मुखं दृष्ट्वा सुरूपास्याः क्षणादभुः । किमेतदिति चिंत्याथ निरीक्ष्य च परस्परम्

ആ തടാകത്തിൽ ആ സുന്ദരിയുടെ മുഖം കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ അവർ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ വിസ്മയമൂഢരായി. ‘ഇത് എന്ത്?’ എന്നു ചിന്തിച്ച് അവർ പരസ്പരം അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി.

Verse 105

अस्मिंस्तीर्थे दर्शनेन मुखस्येह सुरूपता । मुखदर्शनमित्येव नाम कृत्वा तु तापसाः

ഈ തീർത്ഥത്തിൽ മുഖദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ ഈ ലോകത്തിൽ സുന്ദരത ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തപസ്വികൾ ഇതിന് ‘മുഖദർശനം’ എന്ന നാമം നൽകി.

Verse 106

स्नाता नियमयुक्ताश्च सुरूपास्ते तदाभवन् । देवपुत्रोपमा जाता अनौपम्य गुणान्विताः

സ്നാനം ചെയ്ത് നിയമാനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ സ്ഥിരരായി അവർ അപ്പോൾ സുന്ദരരൂപികളായി. ദേവപുത്രന്മാരെപ്പോലെ, അനുപമ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നരായി.

Verse 107

शोभमाना नरश्रेष्ठ स्थिताः सर्वे वनौकसः । यज्ञोपवीतमात्रेण व्यभजंस्तीर्थमंजसा

ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! എല്ലാ വനവാസി ഋഷിമാരും ദീപ്തിയോടെ നിന്നു; യജ്ഞോപവീതം മാത്രം ധരിച്ചു/ക്രമപ്പെടുത്തി അവർ ആ തീർത്ഥത്തെ എളുപ്പത്തിൽ വേർതിരിച്ച് തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 108

जुह्वतश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः । चिंतयंतो हि राजेंद्र तपसा दग्धकिल्बिषाः

അവർ അഗ്നിഹോത്രങ്ങളിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച് വിവിധ ക്രിയകൾ നിർവഹിച്ചു. ഹേ രാജേന്ദ്രാ! തപസ്സാൽ പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമായതിനാൽ അവർ ധ്യാനചിന്തയിൽ ലീനരായി നിന്നു.

Verse 109

न यास्यामो परं तीर्थं ज्येष्ठभावेत्विदं सरः । ज्येष्ठपुष्करमित्येव नाम चक्रुर्द्विजातयः

ഞങ്ങൾ മറ്റൊരു തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകുകയില്ല; ജ്യേഷ്ഠത്വംകൊണ്ട് ഈ സരോവരം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠം. അതുകൊണ്ട് ദ്വിജന്മാർ ഇതിന് ‘ജ്യേഷ്ഠ-പുഷ്കരം’ എന്നു നാമം നൽകി.

Verse 110

तत्र कुब्जान्बहून्दृष्ट्वा स्थितांस्तीर्थसमीपतः । बभूवुर्विस्मितास्तत्र जना ये च समागताः

അവിടെ തീർത്ഥസമീപത്ത് നിൽക്കുന്ന അനേകം കുബ്ജന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, അവിടെ കൂടിയിരുന്ന ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു.

Verse 111

दत्वा दानं द्विजातिभ्यो भांडानि विविधानि च । श्रुत्वा सरस्वतीं प्राचीं स्नातुकामा द्विजागताः

ദ്വിജന്മാർക്ക് ദാനവും വിവിധ പാത്രങ്ങളും നൽകി, കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന സരസ്വതിയെക്കുറിച്ച് കേട്ട്, സ്നാനാഭിലാഷത്തോടെ ബ്രാഹ്മണർ അവിടെ എത്തി.

Verse 112

सरस्वतीतीर्थवरा नानाद्विजगणैर्युता । बदरेंगुदकाश्मर्य प्लक्षाश्वत्थविभीतकैः

സരസ്വതിയുടെ ആ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം നാനാ ദ്വിജഗണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാണ്; ബദരി, ഇംഗുദ, കാശ്മര്യ, പ്ലക്ഷ, അശ്വത്ഥ, വിഭീതക വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 113

पौलोमैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा । सरस्वतीतीर्थरुहैर्धन्वनैः स्यंदनैस्तथा

ആ പ്രദേശം പൗലോമ, പലാശ, കരീര, പീലു വൃക്ഷങ്ങളാലും, സരസ്വതീ-തീർത്ഥങ്ങളുടെ ചുറ്റുമുള്ള വനവളർച്ചകളാലും, ധന്വമെന്ന ശുഷ്കപ്രദേശങ്ങളാലും, സ്യന്ദന വൃക്ഷങ്ങളാലും കൂടി സമൃദ്ധമാണ്.

Verse 114

कपित्थैः करवीरैश्च बिल्वैराम्लातकैस्तथा । अतिमुक्तकपंडैश्च पारिजातैश्च शोभिता

അത് കപിത്തം, കരവീരം, ബിൽവം, ആമ്ലാതകം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളാലും, അതിമുക്തക ലതകളാലും, പാരിജാത വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിതമായിരുന്നു।

Verse 115

कदंबवनभूयिष्ठा सर्वसत्वमनोरमा । वाय्वंबुफलपर्णादैर्दंतोलूखलिकैरपि

കദംബവനങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമായി; വായു, ജലം, ഫലം, ഇല മുതലായവയിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ ദന്തധാവനക്കൊമ്പുകളും ചെറു ഉഖളികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 116

तथाश्मकुट्टमुख्यैश्च वरिष्ठैर्मुनिभिर्वृता । स्वाध्यायघोषसंघुष्टा मृगयूथशताकुला

അതുപോലെ അശ്മകുട്ട പ്രധാനനായ ശ്രേഷ്ഠ മുനിമാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി; സ്വാധ്യായഘോഷം മുഴങ്ങുകയും, നൂറുകണക്കിന് മാൻകൂട്ടങ്ങളാൽ നിറയുകയും ചെയ്തു।

Verse 117

अहिंसैर्धर्मपरमैस्तथा चातीव शोभिता । सुप्रभा कांचनाख्या च प्राची नंदा विशालका

അഹിംസയും ധർമ്മത്തെ പരമമായി കരുതുന്ന ഭാവവും കൊണ്ട് അത് അത്യന്തം ശോഭിച്ചു; ‘സുപ്രഭാ’, ‘കാഞ്ചനാ’ എന്നും, കൂടാതെ ‘പ്രാചീ’, ‘നന്ദാ’, ‘വിശാലകാ’ എന്നും അറിയപ്പെട്ടു।

Verse 118

स्रोतोभिः पंचभिस्तत्र वर्तते पुष्करे नदी । पितामहस्य सदसि वर्त्तमाने महीतले

അവിടെ പുഷ്കരത്തിൽ ആ നദി അഞ്ചു സ്രോതസ്സുകളായി ഒഴുകുന്നു—ഭൂതലത്തിൽ, പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സഭയിൽ വിരാജിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 119

वितते यज्ञवाटे तु स्वागतेषु द्विजादिषु । पुण्याहघोषैर्विततैर्देवानां नियमैस्तथा

യജ്ഞവാടം പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കി വിപുലമാക്കിയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണാദി ദ്വിജന്മാർക്ക് യഥോചിതമായ സ്വാഗത-സത്കാരം നടന്നു; അപ്പോൾ പുണ്യാഹഘോഷങ്ങൾ മുഴങ്ങി, ദേവന്മാർക്കുള്ള നിശ്ചിത നിയമവിധാനങ്ങളും വിധിപൂർവ്വം അനുഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 120

देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तथा । तत्र चैव महाराज दीक्षिते च पितामहे

ദേവന്മാരും വ്യഗ്രരായി, ആ യജ്ഞവിധാനം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ, അവിടെയേ—ഹേ മഹാരാജാ—പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവും ദീക്ഷയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 121

यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना । मनसा चिंतिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलास्तथा

സർവകാമസമൃദ്ധി നൽകുന്ന ആ സത്രയജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചതെല്ലാം നിശ്ചയമായും ലഭിച്ചു; ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച കുശലതയും സിദ്ധിയും കൂടി പ്രാപിച്ചു।

Verse 122

उपतिष्ठंति राजेंद्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह । जगुश्च देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അവിടവിടെയായി ദ്വിജന്മാർക്ക് സേവാപൂർവ്വമായ ഉപസ്ഥാനം നടന്നു; ദേവഗന്ധർവ്വർ ഗാനം ചെയ്തു, അപ്സരോഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു।

Verse 123

वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरंजसा । तस्य यज्ञस्य संपत्या तुतुषुदेर्वता अपि

അവർ അനായാസം ദിവ്യ വാദ്യങ്ങൾ വാദിച്ചു. ആ യജ്ഞത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും സിദ്ധിയും കൊണ്ടു ദേവന്മാരും തൃപ്തരായി പ്രസന്നരായി।

Verse 124

विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः । वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे

അവർ പരമ വിസ്മയത്തിലായി; മനുഷ്യയോനിയിൽ ജനിച്ചവർ എത്രയധികം! പുഷ്കരത്തിൽ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് സന്നിധനായിരിക്കെ ആ യജ്ഞം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ।

Verse 125

अब्रुवन्नृषयो भीष्म तदा तुष्टास्सरस्वतीम् । सुप्रभां नाम राजेंद्र नाम्ना चैव सरस्वतीम्

അപ്പോൾ, ഹേ ഭീഷ്മ, സന്തുഷ്ടരായ ഋഷിമാർ സരസ്വതിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജേന്ദ്ര, അവളുടെ നാമം സുപ്രഭാ; ‘സരസ്വതി’ എന്ന നാമത്താലും അവൾ പ്രസിദ്ധയാണ്।”

Verse 126

ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वेगयुक्तां सरस्वतीम् । पितामहं भासयंतीं क्रतुं ते बहु मेनिरे

വേഗത്തോടെ ഒഴുകി പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന സരസ്വതിയെ കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ മുനിമാരും ഒരു മഹാക്രതു (യജ്ഞകർമ്മം) ആരംഭിക്കുമെന്ന് കരുതി।

Verse 127

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती । पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

ഇങ്ങനെ പുഷ്കരത്തിൽ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി ഉദ്ഭവിച്ചു—പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാര്യമാർഥവും, ജ്ഞാനികളുടെ തൃപ്ത്യർഥവും।

Verse 128

पुण्यस्य पुण्यताकारि पंचस्रोतास्सरस्वती । सुप्रभा नाम राजेंन्द्र नाम्ना चैव सरस्वती

ഹേ രാജേന്ദ്ര, ഈ സരസ്വതി പുണ്യസ്വരൂപിണിയും പുണ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നവളുമാണ്; അവൾ പഞ്ചസ്രോതസ്സായ നദി. അവളുടെ നാമം സുപ്രഭാ; ‘സരസ്വതി’ എന്ന നാമത്താലും അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 129

यत्र ते मुनयश्शान्ता नानास्वाध्यायवादिनः । ते समागत्य ऋषयस्सस्मरुर्वै सरस्वतीम्

അവിടെ ശാന്തരായ മുനിമാർ—വിവിധ സ്വാധ്യായങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്ത് വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുന്നവർ—ഒരുമിച്ചുകൂടി ഋഷികൾ തീർച്ചയായും സരസ്വതീദേവിയെ സ്മരിച്ചു വിളിച്ചു।

Verse 130

साभिध्याता महाभागा ऋषिभिः सत्रयाजिभिः । समास्थिता दिशं पूर्वां भक्तिप्रीता महानदी

സത്രയാഗം ചെയ്യുന്ന ഋഷികൾ ധ്യാനിച്ച് ആവാഹിച്ച ആ മഹാഭാഗ്യവതി മഹാനദി, അവരുടെ ഭക്തിയിൽ പ്രസന്നയായി കിഴക്കുദിശയിൽ നിലകൊണ്ടു।

Verse 131

प्राची पूर्वावहा नाम्ना मुनिवंद्या सरस्वती । इदमन्यन्महाराज शृण्वाश्चर्यवरं भुवि

കിഴക്കോട്ടു ഒഴുകുന്ന, ‘പൂർവാവഹാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ, മുനിമാർ വന്ദിക്കുന്ന സരസ്വതി. ഇനി, മഹാരാജാ, ഭൂമിയിലെ മറ്റൊരു അത്യാശ്ചര്യവൃത്താന്തം കേൾക്കുക।

Verse 132

क्षतो मंकणको विप्रः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । क्षतात्किल करे तस्य राजन्शाकरसोस्रवत्

ഞങ്ങൾ കേട്ടത്: മങ്കണകൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ കുശപ്പുല്ലിന്റെ അഗ്രംകൊണ്ട് ക്ഷതപ്പെട്ടു. ഹേ രാജൻ, അവന്റെ കൈയിലെ ആ മുറിവിൽ നിന്ന് കരിമ്പിന്റെ മധുരരസം ഒഴുകിയത്രേ।

Verse 133

स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् । ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत्

ആ മധുരശർക്കരാരസം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ആനന്ദാവേശത്തോടെ നൃത്തം തുടങ്ങി. അവൻ അങ്ങനെ നൃത്തം ചെയ്തപ്പോൾ, സ്ഥാവരവും ജംഗമവും ആയ എല്ലാം (അതിന്റെയെല്ലാം പ്രഭാവത്തിൽ) ഇളകിമറിഞ്ഞു।

Verse 134

प्रानृत्यत जगत्सर्वं तेजसा तस्य मोहितम् । शक्रादिभिस्सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः

അവന്റെ തേജസ്സാൽ മോഹിതമായി സർവ്വജഗത്തും നൃത്തം ചെയ്തു, ഹേ രാജാവേ. ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും അതു കണ്ടു.

Verse 135

विज्ञप्तस्तत्र वै ब्रह्मा नायं नृत्येत्तथा कुरु । आदिष्टो ब्रह्मणा रुद्र ऋषेरर्थे नराधिप

അവിടെ ബ്രഹ്മാവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു—“ഇവൻ ഇങ്ങനെ നൃത്തം ചെയ്യരുത്; അതുപോലെ ചെയ്യുക.” ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ഹേ നരാധിപാ, രുദ്രൻ ആ ഋഷിയുടെ ഹിതാർത്ഥം അങ്ങനെ ചെയ്തു.

Verse 136

नायं नृत्येद्यथा भीम तथा त्वं वक्तुमर्हसि । गत्वा रुद्रो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि

“നീ പറയുന്നതുപോലെ ഭീകരമായി ഇവൻ നൃത്തം ചെയ്യുന്നില്ല; അതിനാൽ അങ്ങനെ പറയുന്നത് നിനക്ക് യുക്തമല്ല.” കാരണം രുദ്രൻ മുണിയെ ചെന്നുകണ്ട് അത്യന്തം ഹർഷത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു.

Verse 137

भो भो विप्रर्षभ त्वं हि नृत्यसे केन हेतुना । नृत्यमानेन भवता जगत्सर्वं च नृत्यति

“ഓ ഓ, വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ! നീ ഏതു കാരണത്താൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു? നീ നൃത്തം ചെയ്യുമ്പോൾ സർവ്വജഗത്തും നൃത്തം ചെയ്യുന്നുവെന്നുപോലെ തോന്നുന്നു.”

Verse 138

तेनायं वारितः प्राह नृत्यन्वै मुनिसत्तमः । मुनिरुवाच । किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसोस्रवत्

അവൻ തടഞ്ഞിട്ടും നൃത്തം ചെയ്തുകൊണ്ടേ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു. മുനി പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവാ! എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് കരിമ്പിൻ രസം ഒഴുകുന്നതു നീ കാണുന്നില്ലേ?”

Verse 139

तं तु दृष्ट्वाप्र नृत्तोहं हर्षेण महतावृतः । तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്തു; മഹാ ഹർഷത്തിൽ മുഴുകി. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ പുഞ്ചിരിയോടെ രാഗമോഹിതനായ ആ മുനിയോട് അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 140

अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीह प्रपश्य मां । एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठो महादेवेन कौरव

“ഹേ വിപ്രാ! ഞാൻ യാതൊരു രഹസ്യവിധത്തിലും പോകുന്നില്ല—ഇവിടെയേ എന്നെ കാണുക.” മഹാദേവൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, ഹേ കൗരവ, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആകുലനായി.

Verse 141

ध्यायमानस्तदा कोयं प्रतिषिद्धोस्मि येन हि । अंगुल्यग्रेण राजेंद्र स्वांगुष्ठस्ताडितस्तथा

ഞാൻ ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായിരിക്കെ, എന്നെ ആരാണ് തടഞ്ഞത്? ഹേ രാജേന്ദ്രാ, വിരലിന്റെ അഗ്രഭാഗം കൊണ്ട് എന്റെ സ്വന്തം അങ്കുഷ്ഠം അപ്പോൾ അടിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 142

ततो भस्मक्षताद्राजन्निर्गतं हिमपांडुरं । तद्दृष्ट्वा व्रीडितश्चासौ प्राह तत्पादयोः पतन्

അതിനുശേഷം, ഹേ രാജൻ, ഭസ്മക്ഷതത്തിൽ നിന്ന് ഹിമംപോലെ പാണ്ഡുരമായ ഒന്നുയർന്നു വന്നു. അത് കണ്ടു അവൻ ലജ്ജിച്ചു, അവിടുത്തെ പാദങ്ങളിൽ വീണു പറഞ്ഞു.

Verse 143

नान्यद्देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् । चराचरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्

രുദ്രനേക്കാൾ മഹത്തായ മറ്റൊരു ദേവനെ ഞാൻ കരുതുന്നില്ല. ഹേ ശൂലധരാ, ചരാചരമായ സമസ്ത ലോകത്തിന്റെ പരമഗതിയും ആശ്രയവും നീയേ.

Verse 144

त्वया सृष्टमिदं सर्वं वदंतीह मनीषिणः । त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये

മനീഷികൾ പറയുന്നു—ഈ സർവ്വവും നിനക്കാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്; യുഗാന്തത്തിൽ എല്ലാം വീണ്ടും നിനക്കുള്ളിൽ ലയിക്കുന്നു।

Verse 145

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं मया कुतः । त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोपि ये

ദേവന്മാർക്കും നിന്നെ പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, എനിക്ക് എങ്ങനെ? കാരണം നിനക്കുള്ളിൽ എല്ലാവരും ദൃശ്യമാകുന്നു—ദേവഗണവും ബ്രഹ്മാദികളും പോലും।

Verse 146

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च यः । त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे भवंतीहाकुतोभयाः

നീയേ സർവ്വം; ദേവന്മാരുടെ കർത്താവും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവനും നീയേ. നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഇവിടെ എല്ലാ ദേവഗണവും ഏതു ദിക്കിലും ഭയരഹിതരാകുന്നു।

Verse 147

एवं स्तुत्वा महादेवमृषिश्च प्रणतोब्रवीत् । भगवंस्त्वत्प्रसादेन तपो न क्षीयते त्विह

ഇങ്ങനെ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച് ഋഷി നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഇവിടെ എന്റെ തപസ്സ് ക്ഷയിക്കുന്നില്ല.”

Verse 148

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत् । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा

അപ്പോൾ പ്രീതമനസ്സായ ദേവൻ ആ ഋഷിയോട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു—“ഹേ വിപ്രാ, എന്റെ പ്രസാദത്താൽ നിന്റെ തപസ്സ് സഹസ്രഗുണമായി വർദ്ധിക്കട്ടെ.”

Verse 149

प्राचीमेवेह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा । सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः

ഞാൻ ഇവിടെ കിഴക്കുദിക്കിൽ നിത്യം നിനക്കൊപ്പം വസിക്കും. സരസ്വതി മഹാപുണ്യവതിയാണ്—പ്രത്യേകിച്ച് ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ।

Verse 150

न तस्य दुर्लर्भं किंचिदिह लोके परत्र च । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

സരസ്വതിയുടെ ഉത്തരതീരത്ത് ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ഒന്നും ദുർലഭമല്ല।

Verse 151

प्राचीतटे जाप्यपरो न चेह म्रियते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलमाप्स्यति पुष्कलं

കിഴക്കൻ തീരത്ത് ജപനിഷ്ഠനായവൻ ഇവിടെ വീണ്ടും മരണമടയുകയില്ല; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് അശ്വമേധയാഗസമമായ സമൃദ്ധഫലം പ്രാപിക്കും।

Verse 152

नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः । जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च तापसः

നിയമങ്ങളും ഉപവാസങ്ങളും കൊണ്ട് തപസ്വികൾ സ്വന്തം ദേഹം ക്ഷീണിപ്പിക്കുന്നു—ചിലർ ജലാഹാരികൾ, ചിലർ വായുഭക്ഷകർ, ചിലർ പർണാഹാരത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു।

Verse 153

तथा स्थंडिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक् । करोति यो द्विजश्रेष्ठो नियमांस्तान्व्रतानि च

അതുപോലെ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ നിലത്ത് കിടക്കുന്ന (സ്ഥണ്ഡിലശായി) ന്യായവും മറ്റു വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളും ആചരിക്കുന്നവൻ, അവയെ വ്രതരൂപമായും നിർവഹിക്കുന്നു।

Verse 154

स याति शुद्धदेहश्च ब्रह्मणः परमं पदं । तस्मिंस्तीर्थे तु यैर्दत्तं तिलमात्रं तु कांचनं

അവൻ ശുദ്ധദേഹനായി ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ എള്ളളവോളം സ്വർണം ദാനം ചെയ്താലും മഹാപുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 155

मेरुदानसमं तत्स्यात्पुरा प्राह प्रजापतिः । तस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति हि मानवाः

പുരാതനകാലത്ത് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു—ഇത് മേരുദാനത്തിന് തുല്യമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആ തീർത്ഥത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർ…

Verse 156

एकविंशकुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते नराः । पितॄणां च शुभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः

അവർ ഇരുപത്തൊന്ന് തലമുറകളുടെ പുണ്യസഹിതം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകും. ഒരൊറ്റ പിണ്ഡദാനത്താൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുന്നു; ഇത് പിതൃകൾക്കു ശുഭമായ തീർത്ഥകർമ്മമാകുന്നു.

Verse 157

ब्रह्मलोकं गमिष्यंति स्वपुत्रेणेह तारिताः । भूयश्चान्नं न चेच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

ഇവിടെ സ്വന്തം പുത്രനാൽ തരിക്കപ്പെട്ടവർ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. പിന്നീട് അവർ അന്നത്തെ ആഗ്രഹിക്കാതെ മോക്ഷമാർഗ്ഗത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.

Verse 158

प्राचीनत्वं सरस्वत्या यथा भूतं शृणुष्व तत् । सरस्वती पुरा प्रोक्ता देवैः सर्वैः सवासवैः

സരസ്വതിയുടെ പ്രാചീന വൃത്താന്തം യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചതുപോലെ കേൾക്കുക. പുരാതനകാലത്ത് വസുക്കളോടുകൂടി എല്ലാ ദേവന്മാരും സരസ്വതിയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 159

तटं त्वया प्रयातव्यं प्रतीच्यां लवणोदधेः । वडवाग्निमिमं नीत्वा समुद्रे निक्षिपस्व ह

നീ ലവണസമുദ്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തേക്ക് പോകണം; ഈ വഡവാഗ്നിയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് സമുദ്രത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കൂ.

Verse 160

एवं कृते सुराः सर्वे भवंति भयवर्जिताः । अन्यथा वाडवाग्निस्तु दहते स्वेन तेजसा

ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഭയമുക്തരാകും; അല്ലെങ്കിൽ വാഡവാഗ്നി തന്റെ തേജസ്സാൽ തന്നെ ദഹിപ്പിക്കും.

Verse 161

तस्माद्रक्षस्व विबुधानेतस्मादचिराद्भयात् । मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा

അതുകൊണ്ട് ഈ അടുക്കുന്ന ഭയത്തിൽ നിന്ന് ദേവന്മാരെ രക്ഷിക്കൂ; ഓ സുശ്രോണി, മാതാവുപോലെ നിന്ന് ദേവർക്കു അഭയം നൽകൂ.

Verse 162

एवमुक्ता तु सा देवी विष्णुना प्रभविष्णुना । आह नाहं स्वतंत्रास्मि पिता मे व्रियतां स्वराट्

പ്രഭവിഷ്ണുവായ വിഷ്ണു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവി പറഞ്ഞു—“ഞാൻ സ്വതന്ത്രയല്ല; ഈ കാര്യത്തിൽ എന്റെ പിതാവായ സ്വരാട് തീരുമാനിക്കട്ടെ.”

Verse 163

तदाज्ञाकारिणी नित्यं कुमारीह धृतव्रता । पित्रादेशाद्विना नाहं पदमेकमपि क्वचित्

ഞാൻ നിത്യം പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നവളാണ്; ഇവിടെ വ്രതധാരിണിയായ കന്യകയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പിതാവിന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ എവിടെയും ഒരു പടിയുമെടുക്കുകയില്ല.

Verse 164

गच्छामि तस्मात्कोप्यन्य उपायश्चिंत्यतामहो । तदाशयं विदित्वाहुस्ते समेत्य पितामहं

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പുറപ്പെടുന്നു; അയ്യോ, മറ്റൊരു ഉപായം ആലോചിക്കപ്പെടട്ടെ. അവന്റെ ആശയം അറിഞ്ഞ് അവർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനടുത്തേക്ക് പോയി.

Verse 165

नान्येन शक्यते नेतुं वडवाग्निः पितामह । अदृष्टदोषाम्मुक्त्वैकां कुमारीं तनयां तव

ഓ പിതാമഹാ! വഡവാഗ്നിയെ മറ്റാരും കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ദോഷമില്ലാത്ത നിങ്ങളുടെ ഒരു കന്യകയായ പുത്രിയെയേ (ഈ കര്‍മ്മത്തിന്) സ്വീകരിക്കണം.

Verse 166

सरस्वतीं समानीय कृत्वांके वरवर्णिनीं । शिरस्याघ्रायसस्नेहमुवाचाथसरस्वतीम्

സരസ്വതിയെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന്, ആ മനോഹരവർണ്ണിനിയെ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി. സ്നേഹത്തോടെ അവളുടെ ശിരസ്സു മണംകണ്ട് പിന്നെ സരസ്വതിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 167

मां च देवि सुराः प्राहुः स त्वं ब्रूहि यशस्विनीम् । नीत्वा विनिक्षिपेदेनं बाडवं लवणांबुनि

ദേവീ! ദേവന്മാർ എന്നോടു പറഞ്ഞു—‘ഹേ യശസ്വിനീ, നീ അവളോടു പറയുക; ഈ ബാഡവാഗ്നിയെ കൊണ്ടുപോയി ലവണജലത്തിൽ (സമുദ്രത്തിൽ) നിക്ഷേപിക്ക.’

Verse 168

पितुर्वाक्यं हि तच्छ्रुत्वा वियुक्ता कुररी यथा । पित्रा तदैव सा कन्या रुरुदे दीनमानसा

പിതാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടനെ ആ കന്യക കരഞ്ഞുതുടങ്ങി—സഖാവിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ. പിതാവിന്റെ മുമ്പിൽ അവളുടെ മനസ്സ് ദുഃഖത്തിൽ ദീനമായി.

Verse 169

शोभते तन्मुखं तस्याः शोकबाष्पाविलेक्षणं । सितं विकसितं तद्वत्पद्मं तोयकणोक्षितम्

ശോകാശ്രുക്കളാൽ ലക്ഷണങ്ങൾ മങ്ങിയിരുന്നാലും അവളുടെ മുഖം ശോഭിച്ചു—ജലത്തുള്ളികൾ തളിച്ച പൂർണ്ണവികസിതമായ വെളുത്ത താമരപോലെ।

Verse 170

तत्तथाविधमालोक्य पितामहपुरस्सराः । विबुधाः शोकभावस्य सर्वे वशमुपागताः

അവനെ അത്തരത്തിലുള്ള അവസ്ഥയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) മുൻപന്തിയിലായ ദേവന്മാർ എല്ലാവരും ശോകഭാവത്തിന്റെ അധീനരായി।

Verse 171

संस्तभ्य हृदयं तस्याः शोकसंतापितं तदा । पितामहस्तामुवाच मा रोदीर्नास्ति ते भयम्

അപ്പോൾ ശോകസന്താപത്തിൽ ദഹിച്ച അവളുടെ ഹൃദയം ധൈര്യപ്പെടുത്തി പിതാമഹൻ പറഞ്ഞു—“കരയരുത്; നിനക്ക് ഭയം ഇല്ല.”

Verse 172

मान लाभश्च भविता तव देवानुभावतः । नीत्वा क्षारोदमध्ये तु क्षिपस्व ज्वलनं सुते

ദേവാനുഭാവത്താൽ നിനക്ക് മാനവും ലാഭവും ഉണ്ടാകും; മകളേ, അഗ്നിയെ എടുത്ത് ക്ഷാരസമുദ്രത്തിന്റെ നടുവിലേക്ക് എറിഞ്ഞിടുക।

Verse 173

एवमुक्ता तु सा बाला बाष्पाकुलितलोचना । प्रणम्य पद्मजन्मानं गच्छाम्युक्तवती तु सा

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ബാലിക, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, പദ്മജൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ പ്രണാമം ചെയ്ത്—“ഞാൻ പോകുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 174

मा भैरुक्ता पुनस्तैस्तु पित्रा चापि तथैव सा । त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समवस्थिता

വീണ്ടും അവർ അവളോട് “ഭയപ്പെടേണ്ട” എന്നു പറഞ്ഞു; പിതാവും അതുപോലെ പറഞ്ഞു. ഭയം വിട്ട്, ഹർഷിതചിത്തയായി അവൾ പുറപ്പെടാൻ സന്നദ്ധയായി നിന്നു।

Verse 175

तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिस्वनैः । मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः

അവളുടെ പുറപ്പാടിന്റെ സമയത്ത് ശംഖ-ദുന്ദുഭികളുടെ നാദവും മംഗളഘോഷങ്ങളുടെ ശുഭധ്വനിയും കൊണ്ട് ലോകം മുഴുവനും നിറഞ്ഞു।

Verse 176

सितांबरधराधन्या सितचंदनमंडिता । शरदंबुजसच्छाय तारहारविभूषिता

ആ ധന്യയായവൾ വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചു, വെളുത്ത ചന്ദനലേപനത്തോടെ മണ്ടിതയായി; ശരദ്കാല താമരപോലെ ദീപ്തയായി, മുത്തുമാലയാൽ വിഭൂഷിതയായി നിന്നു।

Verse 177

संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा । शुभां कीर्तिं सुरेशस्य पूरयंती दिशो दश

പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖവും താമരഇതളുപോലുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള അവൾ, ദേവേശന്റെ ശുഭകീർത്തി പരത്തി പത്തു ദിക്കുകളെയും നിറച്ചു।

Verse 178

स्वतेजसा तद्धृदयान्निःसृता भासयज्जगत् । अनुव्रजन्ती तां गंगा तयोक्ता वरवर्णिनी

സ്വതേജസ്സാൽ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് അവൾ ലോകത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു। അവളെ അനുഗമിച്ച് ഗംഗാനദിയും നീങ്ങി; അപ്പോൾ ആ ശ്രേഷ്ഠവർണ്ണിനിയെ അവൻ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।

Verse 179

द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं प्रयासि कुत्र मे सखि । एवमुक्ता तु सा गंगा प्रोवाच मधुरां गिरम्

“ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും കാണും; ഹേ സഖി, നീ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?” ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവി ഗംഗ മധുരവചനങ്ങളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 180

यदैवायास्यसि प्राचीं दिशं मां पश्यसे शुभे । विबुधैस्त्वं परिवृता दर्शनं तव संश्रये

ഹേ ശുഭേ! നീ എപ്പോഴെങ്കിലും കിഴക്കുദിശയിലേക്കു പോകുകയും എന്നെ കാണുകയും ചെയ്താൽ, ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഞാൻ നിനക്കു എന്റെ ദർശനം പ്രസാദിക്കും; നിന്റെ ദർശനത്തിലാണ് ഞാൻ ശരണം തേടുന്നത്।

Verse 181

उदङ्मुखी तदा भूत्वा त्यज शोकं शुचिस्मिते । अहं चोदङ्मुखी पुण्या त्वं तु प्राची सरस्वति

അപ്പോൾ വടക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ദുഃഖം വിട്ടുകളയുക, ഹേ ശുചിസ്മിതേ! ഈ പുണ്യകർമ്മത്തിൽ ഞാനും വടക്കോട്ടു മുഖം തിരിക്കും; എന്നാൽ നീ, സരസ്വതി, കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിക്കണം।

Verse 182

तत्र क्रतुशतं पुण्यं स्नानदानेन सुव्रते । श्राद्धदाने तथा नित्यं पितॄणां दत्तमक्षयम्

ഹേ സുവ്രതേ! അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ നൂറു യാഗങ്ങളുടെ തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും; കൂടാതെ നിത്യമായി ശ്രാദ്ധത്തിൽ പിതൃകൾക്കു നൽകിയ ദാനവും അക്ഷയമാകും।

Verse 183

ये करिष्यंति मनुजा विमुक्तास्त्ते ऋणैस्त्रिभिः । मोक्षमार्गं गमिष्यंति विचारो नात्र विद्यते

ഇത് ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർ മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തരാകും; അവർ മോക്ഷമാർഗത്തിലേക്ക് നീങ്ങും—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 184

तामुवाच ततो गंगा पुनर्दर्शनमस्तु ते । गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्तव्याहं त्वयानघे

അപ്പോൾ ഗംഗ അവളോടു പറഞ്ഞു— “നിനക്കു എന്റെ പുനർദർശനം ഉണ്ടാകട്ടെ. ഹേ ഭദ്രേ, നിന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്കു പോകുക; ഹേ അനഘേ, എന്നെ സ്മരിക്ക.”

Verse 185

यमुनापि तथैवं सा गायत्री च मनोरमा । सावित्र्या सहिताः सर्वाः सखीं संप्रैषयंस्तथा

അതുപോലെ യമുനയും, മനോഹരയായ ഗായത്രിയും—സാവിത്രിയോടുകൂടെ—എല്ലാവരും അപ്പോൾ സഖിയെ ദൂതിയായി അയച്ചു.

Verse 186

ततो विसृज्य तान्देवान्नदी भूत्वा सरस्वती । उत्तंकस्याश्रमपद उद्भूता सा मनस्विनी

പിന്നീട് ആ ദേവന്മാരെ വിടവാങ്ങി, സരസ്വതി നദിരൂപം ധരിച്ചു; ദൃഢമനസ്സുള്ള അവൾ ഉത്തങ്കന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്ത് ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 187

अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य अवरोप्य च तां तनुम् । अवतीर्णा महाभागा देवानां पश्यतां तदा

അപ്പോൾ പ്ലക്ഷവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ ആ ദേഹം താഴെയിറക്കി, മഹാഭാഗ്യവതി ദേവന്മാർ നോക്കി നിൽക്കേ അവതരിച്ചു.

Verse 188

विष्णुरूपस्तरुः सोत्र सर्वदेवैस्तु वंदितः । संसेव्यश्च द्विजैर्नित्यं फलहेतोर्महोदयः

ഇവിടെ ഈ വൃക്ഷം തന്നേ വിഷ്ണുസ്വരൂപമാണ്; സർവ്വദേവന്മാരാൽ വന്ദിതം. മഹത്തായ ഫലദായകമായ ഇതിനെ ഫലസിദ്ധിക്കായി ദ്വിജർ നിത്യം സേവിക്കണം.

Verse 189

अनेकशाखाविततश्चतुर्मुख इवापरः । तत्कोटरकुटीकोटि प्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

അനേകം ശാഖകളായി വ്യാപിച്ചിരുന്ന ആ വൃക്ഷം മറ്റൊരു ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാവുപോലെ തോന്നി. അതിന്റെ കൊറ്റരങ്ങളിലും കുടിലസദൃശ ഗുഹകളിലും അസംഖ്യ ദ്വിജന്മാർ പ്രവേശിച്ചിരുന്നു.

Verse 190

श्रूयंते विविधा वाचः सुराणां रक्तचेतसाम् । वनस्पतिरपुष्पोपि पुष्पितश्चोपलक्ष्यते

രക്തചേതസ്സായ ദേവന്മാരുടെ വിവിധ വാക്കുകൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നു; സാധാരണയായി പുഷ്പരഹിതമായ വൃക്ഷവും പുഷ്പിതമായതായി ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 191

जातीचंपकवत्पुष्पैः शाखालग्नैः शुकैः शुभैः । केतकीभिः सुरभिभिरशोभत सरिद्वरा

ശ്രേഷ്ഠ നദി, ശാഖകളിൽ ചേർന്ന് ഇരുന്ന മംഗളകരമായ ശുകപക്ഷികളാലും, ജാതി-ചമ്പകസദൃശ പുഷ്പങ്ങളാലും, സുഗന്ധമുള്ള കേതകീ പുഷ്പങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ശോഭിച്ചു.

Verse 192

कोकिलाभिस्स मालेव फेनकैः पुष्पितेव सा । हरेणेव यथा गंगा प्लक्षेणैव हि सा तथा

കോകിലകളാൽ അവൾ മാലപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, നുരപോലുള്ള വെളുത്ത പുഷ്പങ്ങളാൽ പുഷ്പിതയായതും ആയി തോന്നി. ഗംഗ ഹരിയോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, അവളും നിശ്ചയമായി പ്ലക്ഷവൃക്ഷത്തോടു ചേർന്നിരുന്നു.

Verse 194

एवमुक्तेन सा तेन प्रत्युक्ता विष्णुना तदा । न ते दाहभयं त्याज्यस्त्वयायं वह्निराट्स्वयम्

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട അവൾക്ക് വിഷ്ണു അപ്പോൾ മറുപടി നൽകി—“ദാഹഭയം നീ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; നിന്റെ കാരണത്താലാണ് ഈ അഗ്നിരാജൻ സ്വയം ഇവിടെ സന്നിഹിതനായിരിക്കുന്നത്.”

Verse 195

पश्चिमं सागरं नेतुं वाडवज्वलनं शुभे । एवं क्रमेण गच्छंत्या तदापं प्राप्स्यते शुभे

ഹേ ശുഭേ! വാഡവജ്വലനത്തെ പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകേണ്ടതാണ്. ഇങ്ങനെ ക്രമക്രമമായി മുന്നേറുമ്പോൾ, അപ്പോൾ നീ ആ ജലത്തെ പ്രാപിക്കും, ഹേ ശുഭേ।

Verse 196

ततस्तं शातकुंभस्थं कृत्वासौ वडवानलं । समर्पयत गोविंदः सरस्वत्या महोदरे

അനന്തരം ഗോവിന്ദൻ ആ അഗ്നിയെ വാഡവാനലമാക്കി, സ്വർണ്ണപാത്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, സരസ്വതിയുടെ മഹോദരത്തിൽ (ഗഹനഗർഭത്തിൽ) സമർപ്പിച്ചു।

Verse 197

सा तं गृहीत्वा सुश्रोणी प्रतीच्यभिमुखी ययौ । अंतर्द्धानेन संप्राप्ता पुष्करं सा महानदी

ആ സുഷ്രോണി അവനെ കൈക്കൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; അന്തർധാനമായി ആ മഹാനദി പുഷ്കരത്തെ പ്രാപിച്ചു।

Verse 198

मर्यादापर्वते तस्मिन्संभूता विमला सरित् । पुष्करारण्यं विपुलं सुरसिद्धनिषेवितम्

ആ മર્યാദാപർവതത്തിൽ നിന്ന് വിമലാ എന്ന നിർമല നദി ഉദ്ഭവിച്ചു; അവിടെ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും സേവിക്കുന്ന വിശാലമായ പുഷ്കരാരണ്യം ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 199

पितामहेन यत्रासीद्यज्ञसत्रं निषेवितम् । सिध्यर्थं मुनिमुख्यानामागतासौ महानदी

പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മ യജ്ഞസത്രം അനുഷ്ഠിച്ച് സേവിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്ത്, മുനിമുഖ്യരുടെ സിദ്ധ്യർത്ഥമായി ആ മഹാനദി എത്തിച്ചേർന്നു।

Verse 200

येषु तत्र कृतो होमः कुंडेष्वासीद्विरिंचिना । तानि सर्वाणि संप्लाव्य तोयेनाप्युद्गता हि सा

അവിടെ വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാവ്) ഹോമം ചെയ്ത അഗ്നികുണ്ഡങ്ങളെ അവൾ ജലത്തോടെ മുഴുവനായി നിറച്ച് സത്യമായും അവിടെത്തന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 201

तत्र क्षेत्रे महापुण्या पुष्करे सा तथोत्थिता । तेन तत्पूरणं प्रोक्तं वायुना जगदायुषा

ആ മഹാപുണ്യ ക്ഷേത്രമായ പുഷ്കരത്തിൽ അവൾ അങ്ങനെ തന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ലോകത്തിന്റെ പ്രാണസ്വരൂപനായ വായുദേവൻ ആ പുരാണം പ്രസ്താവിച്ചു.