Satikhanda
सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative
ಅಧ್ಯಾಯ 1ರಲ್ಲಿ ಸತೀಖಂಡದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಶಿವನ ಕುರಿತು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಸೂತನಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಮಂಗಳ ಶಿವಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ—ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿರದ್ವಂದ್ವ ಯೋಗಿಯಾದ ಶಿವನು ಹೇಗೆ ದೈವಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪರಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥನಾದನು? ನಂತರ ವಂಶಸಂಬಂಧದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ—ಸತಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿ ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ಎಂದು, ನಂತರ ಹಿಮವಾನ್/ಪರ್ವತನ ಪುತ್ರಿ ಪಾರ್ವತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಒಂದೇ ಶಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸತಿ ಪಾರ್ವತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಶಿವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದಳು? ಸೂತನು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ತರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ಶ್ರವಣವು ‘ಸಫಲ ಜನ್ಮ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನುಮೋದಿಸಿ, ಗುರುತು-ನಿರಂತರತೆ ಮತ್ತು ಶಿವವಿವಾಹ-ಲೀಲೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಶುಭಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
ಅಧ್ಯಾಯ 2ರಲ್ಲಿ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತನು—ಹಿಂದಿನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಿ ಪಾಪ-ಪ್ರಣಾಶಿನೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಾರದ–ಬ್ರಹ್ಮರ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ನಾರದನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಶಂಭುವಿನ ಮಂಗಳಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಅತೃಪ್ತ ಆಸೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಸತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಿವನ ಪವಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ದಕ್ಷಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸತಿಯ ಜನನ, ಶಿವನ ಮನಸ್ಸು ವಿವಾಹದತ್ತ ಹೇಗೆ ತಿರುಗಿತು, ದಕ್ಷನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸತಿಯ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಹಿಮವಂತನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಮರಳಿದುದು ಮತ್ತು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ವಿವಾಹ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತು, ಹಾಗೂ ಸ್ಮರಹಂತ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಧಾಂಗಿನೀ-ಭಾವ ಹೇಗೆ ಲಭಿಸಿತು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ತರ ಆರಂಭಿಸಿ ಇದನ್ನು ಪರಮ ಪಾವನ, ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ‘ರಹಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತಿ ರಹಸ್ಯ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ‘ಕಾಮಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಸತಿ–ಪಾರ್ವತಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಮದೇವನ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮುಂದಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಅಧಿಕೃತ ವಚನಗಳಿಂದ ಕಾಮನ ಸ್ವರೂಪ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಾನ ಕಾರಣಸಹಿತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಅವಲೋಕನದಿಂದ ಮರೀಚಿ ಮೊದಲಾದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಋಷಿಗಳು ಹೊಸದಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಕಾಮತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಹೆಸರು-ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮನ್ಮಥ, ಕಾಮ, ಮದನ, ಕಂದರ್ಪ; ಇವು ಸಮಾನಾರ್ಥಕಗಳಲ್ಲ, ಬಯಕೆಯ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರ್ಯರೂಪಗಳ ಸೂಚಕಗಳು. ಅವನ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿ, ದಕ್ಷನ ವಂಶಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ದಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೀಡುವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ವಧು ‘ಸಂಧ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಸುಂದರಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ (ಮನೋಭವ) ಕನ್ಯೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿತಳು. ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಂತೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಶಾಪದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ, ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ-ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
ಅಧ್ಯಾಯ ೪ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವನು ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ನಂತರದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಹಿಂದಿನ ವಚನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ದಕ್ಷನು ಕಾಮ (ಮನ್ಮಥ)ನನ್ನು ಕರೆದು, ತನ್ನದೇ ದೇಹದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಶುಭಲಕ್ಷಣ-ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆಕೆಗೆ ‘ರತಿ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರಿತು. ರತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಕಾಮನು ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಮೋಹಿತನಾದನು; ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮವು ಕೇವಲ ಅಶಾಂತಿಕರ ವೇಗವಲ್ಲ, ಧರ್ಮದೊಳಗೆ ವಿವಾಹ, ವಂಶಪರಂಪರೆ, ಮಾನ್ಯ ಸಂಯೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿತ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ರತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನ ಆಸಕ್ತಿ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ತಪಶ್ಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಜಗನ್ನಿಯಮನದೊಂದಿಗೆ ಕಾಮತತ್ತ್ವದ ಸಂಗಮವನ್ನು ಪೂರ್ವಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾನಸಪುತ್ರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧಾಮಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ಸಂಧ್ಯೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು, ನಂತರ ಏನು ಮಾಡಿದಳು, ಅವಳ ವಿವಾಹ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಆಯಿತು ಎಂದು. ತತ್ತ್ವವಿತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ಶಂಕರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವಂಶ-ತತ್ತ್ವಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಧ್ಯೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಕನ್ಯೆ; ಅವಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಳು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿಯಾಗಿ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಆದಿಕಥೆ ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ಮಹೇಶರ ದೈವವಿಧಾನದಿಂದ ಅರುಂಧತಿಯ ಪತಿವ್ರತಾ ಆದರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”
ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿದ್ಯಾವಂತ ಶ್ರೋತರಿಗೆ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನ ಶ್ರವಣವು ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಾಶಮಾಡುವ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಗೃಹಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಸಂಧ್ಯೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಂತರಾರ್ಥ ಮತ್ತು ನಿಯಮವನ್ನು ಅರಿತು ಬೃಹಲ್ಲೋಹಿತ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ತಪ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಸಿಷ್ಠೋಪದಿಷ್ಟ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಸಾಧನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಂಕರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಚತುರ್ಯುಗಕಾಲ ಶಂಭುವಿನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಂತರದಲ್ಲೂ, ಹೊರಗೆಯೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ. ಸಂಧ್ಯೆ ಧ್ಯಾನಿಸಿದ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಧ್ಯಾನ–ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಂತ ಸ್ಮಿತಮುಖನಾದ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಕಂಡು ಸಂಧ್ಯೆ ಆನಂದಿಸಿದರೂ ಭಕ್ತಿಸಂಕೋಚದಿಂದ ಏನು ಸ್ತುತಿಸಲಿ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಅಂತರ್ಮುಖಳಾಗಿ ಸ್ತೋತ್ರ/ಆಜ್ಞಾ-ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.
संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಬ್ಬ ಮುನಿಗೆ ವರ ನೀಡಿ ಮೇಧಾತಿಥಿಯಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಶಂಭುವಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಂಧ್ಯೆ ಇತರರಿಗೆ ಗುರುತಾಗದೆ ಇರುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅವಳು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪರಮೇಷ್ಠಿ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಆದೇಶದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ನೀಡಿದ್ದನು. ಆ ಗುರುವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೆ ಅವನತ್ತ ಪತಿತ್ವಭಾವವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಅವಳು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕಾಣದೆ, ಶಿವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪುರೋಡಾಶಮಯ’ ದೇಹ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ದಹನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿ ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧ ಅವಶೇಷವನ್ನು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಪಿತೃ-ದೇವತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೇಲ್ಭಾಗ ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಧ್ಯೆಯ ತ್ರಿವಿಧ ಪ್ರಕಟನೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಯಜ್ಞ-ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಾರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು—ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ನಾರದನು ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧನ್ಯ ಶಿವಭಕ್ತನಾಗಿ, ಪರಮಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಶಿವಸಂಬಂಧಿತ ಇನ್ನೊಂದು ‘ಪವಿತ್ರ’, ಪಾಪನಾಶಕ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಂಗಾತಿಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯಿತು, ಅದರ ಫಲವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಾರದನನ್ನು ಶುಭ ಶಿವಲೀಲೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಅವನ ಭಕ್ತಿಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಮಾಯೆಯ ಆವರಣ ಮತ್ತು ಶಂಭುವಿನ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಾನು ಹಿಂದೆ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಮನನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೆನು; ಆ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಶಿವಾ (ಸತಿ/ಶಕ್ತಿ) ಕುರಿತು ಈರ್ಷೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಂತೆ ಮುಂದಿನ ವಿವರಣೆ ವಸಂತಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಕಟನೆ ಮೂಲಕ ಶಿವನ ಪ್ರಕಾಶಕ ಲೀಲೆಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
ಅಧ್ಯಾಯ ೯ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುನೀಶ್ವರನಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನ್ಮಥ (ಕಾಮ)ನು ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಶಿವಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮೋಹಕಾರಕನಾಗಿ ತನ್ನ ಸಹಜ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ವೇಳೆ ವಸಂತ ಋತುಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಮರಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮರಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ರತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಮನು ಹಲವು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಗಣೇಶನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಎದುರು ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿನಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ಯೋಗಪರಾಯಣನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಕಾಮವೂ ಬೇರೆ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಮೋಹಿಸಲಾರದು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶಿವನ ಯೋಗಚೈತನ್ಯದ ಅಜೇಯತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಮೋಹದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಕಾಮನು ತನ್ನ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ತನ್ನೊಳಗಿನ ಅಹಂಕಾರ ಶಮನವಾಗಿ, ಶಂಕರನ ಸ್ವರೂಪದ ಕುರಿತು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಶಂಕರನು ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಜಿತಾತ್ಮ, ಯೋಗತತ್ಪರನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ದಾಂಪತ್ಯ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಅತೀತನೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಮನನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಿವಾತ್ಮನಾದ ಹರಿ/ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶರಣಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತೋತ್ರ-ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹರಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಚತುರ್ಭುಜ, ಪದ್ಮನೇತ್ರ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ, ಗದಾಧರ, ಭಕ್ತಪ್ರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ-ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕೃಪೆ ದೊರಕುವ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಪರತ್ವವು ಲೀಲಾ, ಶಕ್ತಿ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ಮೂಲಕ ಲೋಕಸಂಬಂಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು—ವಿಷ್ಣು ಹೊರಟ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು, ಬ್ರಹ್ಮನು ಏನು ಕೈಗೊಂಡನು—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳನ್ನು ವಿದ್ಯಾ‑ಅವಿದ್ಯಾತ್ಮಿಕಾ, ಶುದ್ಧಾ, ಪರಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣೀ, ಜಗದ್ದಾತ್ರೀ, ದುರ್ಗಾ, ಶಂಭುಪ್ರಿಯಾ, ತ್ರಿದೇವಜನನೀ, ಚಿತೀ‑ಪರಮಾನಂದಸ್ವರೂಪಾ, ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣೀ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಯೋಗನಿದ್ರಾರೂಪಿಣೀ ದೇವಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಂದೆ ಚಂಡಿಕಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ—ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳು, ಸಿಂಹವಾಹನ, ವರದಮುದ್ರೆ, ದೀಪ್ತಾಭರಣಗಳು, ಚಂದ್ರಮುಖ, ತ್ರಿನೇತ್ರ. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಿ‑ನಿವೃತ್ತಿ, ಸರ್ಗ‑ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಶ್ವಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಿತ್ಯಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮೋಹಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಂತಿಯ ಸೂಚನೆ ಇದೆ।
दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ನಾರದರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ದೃಢವ್ರತ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದಕ್ಷನು ಹೇಗೆ ವರವನ್ನು ಪಡೆದನು? ಜಗದಂಬೆ ಹೇಗೆ ದಕ್ಷಜಾ (ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿ) ಆಗಿದಳು? ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಜಗದಂಬೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ದೈವಾನುಮೋದಿತ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ದಕ್ಷನು ಅವಳನ್ನು ಹೃದಯಸ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕ್ಷೀರೋದದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಮೂರು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮārutāśೀ, ನಿರಾಹಾರ, ಜಲಾಹಾರ, ಪರ್ಣಭುಕ್ ಮುಂತಾದ ನಿಯಮಗಳು, ಯಮ-ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಗಾಧ್ಯಾನವನ್ನು ನಿರಂತರ ಮಾಡಿದನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೇವಿ ಶಿವಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಉಪಾಸಕ ದಕ್ಷನಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದನು. ಮುಂದಾಗಿ ವರದಾನದ ಷರತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ದಕ್ಷಕನ್ಯಾರೂಪ ಅವತರಣದ ತತ್ತ್ವ—ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹದ ಸಂಬಂಧ—ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny
ಅಧ್ಯಾಯ 13ರಲ್ಲಿ ನಾರದರು—ದಕ್ಷನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು?—ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ದಕ್ಷನು ಸಂಕಲ್ಪಜನ್ಯ/ಮಾನಸ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಜೀವಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ದಕ್ಷನು—ಪ್ರಜೆಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮೊದಲಿನಂತೆಲೇ ಉಳಿದಿವೆ—ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜಾವೃದ್ಧಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉಪಾಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪಂಚಜನಸಂಬಂಧಿತ ಸುಂದರಿ ಅಸಿಕ್ನಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು; ಮೈಥುನಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜಾಸರ್ಗ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಶುಭ; “ಶಿವನು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವನ್ನು ಮಾಡುವನು” ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಕ್ಷನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಹರ್ಯಶ್ವ ವಂಶದ ಆರಂಭವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಜನನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ-ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ತೋರಿಸಿ, ಶುಭಫಲದ ಪರಮ ಭರವಸೆಯಾಗಿ ಶಿವನನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
दक्षस्य दुहितृविवाहवर्णनम् / The Marriages of Dakṣa’s Daughters (Genealogical Allocation)
ಅಧ್ಯಾಯ 14ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಿಯರ ವಿವಾಹ-ವಿತರಣೆಯನ್ನು ವಂಶಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ದಕ್ಷನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ದಕ್ಷನಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಪುತ್ರಿಯರು ಜನಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಧರ್ಮ, ಕಶ್ಯಪ, ಸೋಮ/ಚಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಇತರ ಋಷಿ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಿವಾಹವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾವಿಸ್ತಾರವು ಸಂತತಿ-ಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಾ/ಸತಿಯ ಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಕ್ರಮ ಕುರಿತು ಕಲ್ಪಭೇದದ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಿಯರ ಜನನಾನಂತರ ದಕ್ಷನು ಜಗದಂಬಿಕೆ (ಶಿವಾ/ಸತಿ)ಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವುದು, ಮುಂದಿನ ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ಶೈವ ಗುರುತಿನ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ।
सतीचरिते पितृगृहे आशीर्वाद-वचनम् तथा यौवनारम्भः — Satī at her father’s house: blessings and the onset of youth
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಕ್ಷನ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸತೀಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತಿ ತಂದೆಯ ಸಮೀಪ ನಿಂತು ತ್ರಿಲೋಕಸಾರಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನು ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ನಾರದರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸತಿಯೂ ಲೋಕಾಚಾರಾನುಸಾರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದಕ್ಷನು ನೀಡಿದ ಶುಭಾಸನದಲ್ಲಿ ಸತಿ ಆಸೀನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಬ್ರಹ್ಮ-ನಾರದರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ—ಸತಿ ಯಾರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ಅವಳ ಪತಿ; ಅವರು ಸರ್ವಜ್ಞ ಜಗದೀಶ್ವರರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಈಗಲೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ—ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಂತರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲಕಾಲದ ಬಳಿಕ ದಕ್ಷನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ನಾರದರು ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಸತಿಯನ್ನು ಪರಮದೇವಿಯಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸತಿ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನೋಹರ ಕ್ರೀಡೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯೌವನಾರಂಭಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಂಕರನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಮೃದುಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಶಿವನು ಯಥಾವಿಧಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರನು ದೇವರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶ ಹಾಗೂ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ತಾನು ಅನುಗ್ರಹಶೀಲನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಸುರರು ಉದ್ಭವಿಸುವರು; ಕೆಲವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಕೆಲವರನ್ನು ವಿಷ್ಣು, ಕೆಲವರನ್ನು ಶಿವ ಸಂಹರಿಸುವರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಜನಿಸುವ ಪುತ್ರನು ವಧಿಸಬೇಕು. ಕೆಲವು ಅಸುರರು ‘ಮಾಯಾ-ವಧ್ಯ’—ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ದಿವ್ಯ ಮಾಯೆ/ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಯಿಸಬೇಕಾದವರು. ದೇವಹಿತ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಶಿವಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ; ಅವರ ಕರుణೆಯಿಂದ ಭಯಂಕರ ಅಸುರನಾಶವಾಗಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಇದೇ ದೇವರ ವಿನಂತಿಯ ಸಾರ.
नन्दाव्रत-समाप्तिः तथा शङ्करस्य प्रत्यक्ष-दर्शनम् (Completion of the Nandā-vrata and Śiva’s Direct Appearance)
ಅಧ್ಯಾಯ 17ರಲ್ಲಿ ಸತೀದೇವಿಯ ನಂದಾವ್ರತದ ಸಮಾಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯ ನಂತರ ಸತೀ ಆಶ್ವಿನ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ವ್ರತ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಹರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಗೌರಸುಂದರ ದೇಹ, ಪಂಚಮುಖ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ಚಂದ್ರಶೇಖರ, ಭಸ್ಮೋಜ್ಜ್ವಲ, ಚತುರ್ಭುಜ, ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ, ಅಭಯ-ವರ ಮುದ್ರಾಧಾರಿ, ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಧಾರಿ. ಸತೀ ವಿನಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ‘ದಕ್ಷಕನ್ಯೆ’ ಎಂದು ಕರೆದು ವ್ರತದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ವರ ಕೇಳು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಒಳಗಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಬೋಧಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವಳಿಂದ ಅಭಿಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಥನ ಶಿವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶೋದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಂತರಸಂವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ನಾರದನು ತನ್ನ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರ ರುದ್ರನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಿಮವತ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಶಿವನು ಸತೀಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ಸಂಶಯ ಹಾಗೂ ವಿರಹವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಒಳಗೊಳಗೆ ಅಶಾಂತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಲೋಕಗತಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಕೃತದಂತೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ದೇವಜ್ಯೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು—ಸತೀ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿರಿ? ನನ್ನ ಮನ್ಮಥತಾಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿರಿ—ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸತೀ ಮೇಲಿನ ಏಕನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ ಇತರ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಅವಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಿವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ, ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲೋಕಾಚಾರಸಮ್ಮತವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಸತೀ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಶಿವನಿಗೇ ನೀಡಲ್ಪಡುವಳು—ಈ ವಿವಾಹ ದೈವಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪೂರ್ವನಿಶ್ಚಿತ—ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆಶ್ವಾಸನೆ, ವಿಧಿಕ್ರಮ ಮತ್ತು ದೈವ-ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ।
विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಕ್ಷನು ಹರ (ಶಿವ)ನ ಮೇಲೆ ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದ ಮಹಾದಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕನ್ಯಾದಾನಸಮಾನವಾದ ಕಾಣಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ನಂತರ ಗರುಡಧ್ವಜ ವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಬಂದು, ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನನ್ನು ದೇವದೇವ, ಕರುಣಾಸಾಗರ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿ, ಶಿವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಸತಿ ಜಗನ್ಮಾತೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯ ದಂಪತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಲೀಲಾವತಾರಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ದೇವ-ಮಾನವರ ನಿರಂತರ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಸಂಸಾರಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಮಂಗಳವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಸತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೋ ಶ್ರವಣದಿಂದಲೋ ಉಂಟಾಗುವ ಅನಧಿಕೃತ ಕಾಮನೆಗೆ ನಿಷೇಧರೂಪ ರಕ್ಷಾವಚನವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ‘ಏವಮಸ್ತು’ ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹ್ಯವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಾದಿ ಗೃಹಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದೆ ನಿಂತ ನಂತರ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನಾರದನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸತಿ–ಶಿವರ ಪಾವನ, ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಗಣ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಷದರು ಕರಜೋಡಿಸಿ ಶಂಕರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನೂ ವಿವಿಧ ಮಂಗಳಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸನ್ನ ಬಹುಲೀಲಾಕರ ಶಿವನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಜ್ಞೆ ಪಾಲಿಸಿದ ಕ್ಷಣವೇ ವೃಷಭಧ್ವಜಸಂಬಂಧಿತ ದಿವ್ಯರೂಪ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರುಗಳು ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಲೀಲೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ, ಶಿವಪರತ್ವದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಭಯ-ಅಹಂಕಾರ ನಿವಾರಣೆಯಿಂದ ಧರ್ಮಸಮತೋಲನ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪಾಠ ನೀಡುತ್ತದೆ.
शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಶಿವ‑ಸತಿಯ ವಿವಾಹೋತ್ತರ ಶುಭಾಚರಣೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿವಾಹಕಥೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು, ಶಿವನು ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಭವಾಚಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಯುಕ್ತಮರ್ಯಾದಿತ ನಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ದೈವಜೀವನದ ಸಾಮಾಜಿಕ‑ಯಾಜ್ಞಿಕ ಸೌರಭ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವೀರೂಪಾಕ್ಷನು ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಂದಿ ಮೊದಲಾದ ಗಣಗಳನ್ನು ಗುಹೆ‑ನದಿತೀರಗಳಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಕರೆಸಿ ಅವರ ಕ್ರಮ‑ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ನವವಧು ದೇವಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಗಣಸಮೂಹ ಪುನರ್ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕರುಣಾಸಾಗರನಾದ ಶಿವನು ಲೌಕಿಕ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅನುಚರರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ದೈವಾಧಿಕಾರವು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಿವಾಹೋತ್ತರ ಲೀಲಾ, ಸತಿಯ ಸುತ್ತ ಗಣಗಳ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಣಿ‑ಸಾಮಾಜಿಕ ರೂಪಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ರಮ ಬೋಧನೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರವಾಗಿದೆ.
घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)
ಅಧ್ಯಾಯ 22 ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಥನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ನಂತರ ಸತೀದೇವಿಯು ಶಿವನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಸಂಭಾಷಣಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಜಲದಾಗಮ/ಘನಾಗಮ—ಮಳೆಮೋಡಗಳ ಆಗಮನ—ಭಾವವಾತಾವರಣವನ್ನು ಗಾಢಗೊಳಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸತೀ ಭಕ್ತಿಭರಿತ, ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ, ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ಮಳೆಗಾಲದ ವಿಶದ ವರ್ಣನೆ—ಬಹುವರ್ಣ ಮೋಡಗುಚ್ಛಗಳು, ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಗಳು, ಗುಡುಗು, ಮಿಂಚು, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದು, ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುವುದು, ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲ ಆವರಿಸುವ ಮೋಡಗಳ ಅಶಾಂತ ಚಲನೆ. ಗಾಳಿಗೆ ಮರಗಳು ನೃತ್ಯಿಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ; ಆಕಾಶ ಭಯ ಮತ್ತು ವಿರಹದ ವೇದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿತ್ರಣ ವಿರಹಜನ್ಯ ಒಳಗಿನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ಸತೀಖಂಡದ ಕಥಾಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಇದು ಮುಂದಿನ ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ಸೂಚಕವಾದ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕೈಲಾಸದ ಸುತ್ತಲಿನ ಧರ್ಮಸಂಬಂಧ ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಮಧ್ಯಂತರವಾಗಿದೆ.
सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೩ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ಶಂಕರನೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ದಿವ್ಯವಿಹಾರದ ನಂತರ ಸತಿ ಒಳಗಿನಿಂದ ತೃಪ್ತಳಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಅಂಜಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಗಾಢ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ದೇವದೇವ, ಮಹಾದೇವ, ಕರುಣಾಸಾಗರ, ಆರ್ತತ್ರಾಣ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಪುರುಷ, ರಜಃ-ಸತ್ತ್ವ-ತಮಃಗಳಿಗೆ ಅತೀತ, ನಿರ್ಗುಣವೂ ಸಗುಣವೂ, ಸಾಕ್ಷಿ, ಅವಿಕಾರ ಈಶ್ವರ. ನಂತರ ತನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ‘ಪರಂ ತತ್ತ್ವ’ದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ—ಅದರಿಂದ ಜೀವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂಸಾರದ ದುಃಖವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಲಿ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತನಾದರೂ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದು ‘ಸಂಸಾರಿ’ಯಾಗಿ ಉಳಿಯದಿರಲಿ. ಜೀವೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಆದಿಶಕ್ತಿಯ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ.
सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಶಿವ‑ಸತಿಯ ಮಂಗಳಕರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರ ಮುಂದಿನ ದಿವ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ‘ಉನ್ನತ’ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ಕಥೆ ‘ಲೌಕಿಕೀ ಗತಿ’—ಲೋಕಾಚಾರವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ರೂಪ—ದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರಣ‑ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವರು ಸತಿಗೆ ಶಂಕರನಿಂದ ವಿರಹವಾಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾರಾದರೂ, ವಾಗರ್ಥದಂತೆ ಅವರ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಅವಿಭಾಜ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿಜವಾದ ವಿಭೇದ ತತ್ತ್ವತಃ ಅಸಂಗತವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೋಧಾರ್ಥ ಲೋಕಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ಎಲ್ಲವೂ ದೈವಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ದಕ್ಷಯಜ್ಞ ಪ್ರಸಂಗ—ದಕ್ಷಕನ್ಯೆ ಸತಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶಂಭುವಿನ ಅವಮಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಬಳಿಕ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಪಡೆದು ವಿವಾಹದಿಂದ ಏಕವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವಚನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಮತ್ತೆ ವಿಧಾತನನ್ನು, ಲೋಕಾಚಾರಾನುಸಾರ ಗೂಢಾರ್ಥಸಹಿತ ಶಿವ‑ಸತೀಚರಿತ್ರವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಗೆ ಇದು ಪೀಠಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ।
दिव्य-भवन-छत्र-निर्माणः तथा देवसमाह्वानम् (Divine Pavilion and Canopy; Summoning the Gods)
ಅಧ್ಯಾಯ 25ರಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೇವಿಗೆ ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ: ಒಮ್ಮೆ ಶಂಭುನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹೋತ್ಸವದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ವಿಶಾಲ ಸುಂದರ ಭವನ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿಂಹಾಸನ ಮತ್ತು ರಾಜಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ಮಂಗಳರಕ್ಷಕವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ದಿವ್ಯ ಛತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ನಂತರ ಶಿವನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವಸಭೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದನು—ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರು, ಸಿದ್ಧ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗಾದಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇವಿಯರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು ಪೂಜೋತ್ಸವದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದರು. ‘ಹದಿನಾರು-ಹದಿನಾರು’ ಶುಭ ಕನ್ಯೆಯರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಕರೆತಂದು, ವೀಣೆ, ಮೃದಂಗಾದಿ ವಾದ್ಯ-ಗಾನಗಳಿಂದ ಉತ್ಸವಮಯ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಔಷಧಿಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಜಲಗಳನ್ನು ಐದು ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ, ಘನ ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷ ಎದ್ದಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠದಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು (ವಿಷ್ಣುವನ್ನು) ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದ ಶಿವನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದನು; ದೇವಸಹಕಾರದಿಂದ ಪಾವನ ಅಭಿಷೇಕಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
ಅಧ್ಯಾಯ 26ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಂತೆ ನಡೆದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸನಕಾದಿ ಆದಿಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮದರ್ಶಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು—ವಿಶಾಲ ಸಭೆಯಾಗಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಗಮಗಳು ಮತ್ತು ಆಗಮಗಳು ‘ಮೂರ್ತಿಮಂತ’ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಪ್ರಮಾಣಗಳಂತೆ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವಾಹಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಚಿತ್ರ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನವಾದದ ಚರ್ಚೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಭವಾನಿಯ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಿವನು—ತ್ರಿಲೋಕ ಹಿತಕರನು—ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಸಭೆಯ ಗೌರವಕ್ರಮವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಸೇರಿ ದೇವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಋಷಿಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದರ್ಶನತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತೇಜಸ್ವಿ ದಕ್ಷನು ಬಂದು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದೇಶದಿಂದ ಆಸನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ-ಋಷಿಗಳು ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಮಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಿವಸಮ್ಮಾನದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಮಾನ-ಗರ್ವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಕ್ಷನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಕಶ್ಯಪ, ವಾಮದೇವ, ಭೃಗು, ದಧೀಚಿ, ವ್ಯಾಸ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ಗೌತಮ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ದೇವರ್ಷಿ-ಮುನಿಗಳು ಅಧಿಕೃತ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಸಮಾಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞದ ವೈದಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲರು ಶಿವಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತಚಿತ್ತರಾಗಿ ಬಂದು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವದೊಳಗಿನ ಅಂತರಂಗ ಅಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸತ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಕರೆಸಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ವೈಕುಂಠದಿಂದ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನು ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ತ್ವಷ್ಟೃನಿರ್ಮಿತ ದಿವ್ಯ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನ ಅನಾದರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಂಗಕ್ಕೆ ಇದು ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ।
दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಸತಿ ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಮಂಟಪದೊಳಗೆ ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ವಿಹಾರ-ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಚಂದ್ರನು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಶ್ವಾಸದ ಸಖಿ ವಿಜಯೆಯನ್ನು ರೋಹಿಣಿಯ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ‘ಚಂದ್ರನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ವಿಜಯೆ ಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ದಕ್ಷ-ಯಜ್ಞದ ಸಂಭ್ರಮದ ವಿವರಗಳನ್ನೂ ಅವನ ಪ್ರಯಾಣದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಸತಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸತಿ (ಕಾಲಿಕಾ) ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು—ದಕ್ಷನು ನನ್ನ ತಂದೆ, ವೀರಿಣಿ ನನ್ನ ತಾಯಿ; ಆದರೂ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿರುವ ನನಗೆ ಆಹ್ವಾನ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ? ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅನಾಹ್ವಾನವೇ ದಕ್ಷನ ಅವಮಾನಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಮುಖಾಮುಖಿಗೆ ನೆಲೆಹಾಕುತ್ತದೆ.
दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸತಿ ತನ್ನ ತಂದೆ ದಕ್ಷನ ಮಹಾಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇವರು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಸಮಾಗಮಗೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಮಂಡಪದ ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಾಯಿ ಅಸಿಕ್ನೀ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿಯರು ಯೋಗ್ಯ ಗೌರವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ದಕ್ಷನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರು ಶಿವಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರುಳಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಭಯದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿಯೂ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸತಿ ಪಿತಾಮಾತರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೂ ಆಳವಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ—ದೇವರಿಗೆ ಭಾಗ ವಿತರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಿವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಭಾಗವಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವಳು ದಕ್ಷನನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ: ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವ ಶಂಭುವನ್ನು ಏಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಿಲ್ಲ? ಅವಳು ಶೈವ ಯಜ್ಞತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಶಿವನೇ ಯಜ್ಞದ ಜ್ಞಾತ, ಅದರ ಅಂಗ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ನಿಜ ಕರ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಲ್ಲದ ಯಜ್ಞ ಸ್ವಭಾವತಃ ದೋಷಪೂರ್ಣ. ಶಿವಸ್ವೀಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವವೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಧ್ಯಾಯ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದ–ಬ್ರಹ್ಮರ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನ ಅಪಮಾನಾನಂತರ ಸತೀದೇವಿಯ ವರ್ತನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸತೀ ಮೌನೀಭೂತಳಾಗಿ ಅಂತರ್ಮುಖಳಾಗಿ, ಆಚಮನಾದಿ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಪ್ರಾಣ–ಅಪಾನಗಳ ನಿಯಮನ-ಸಮತೋಲನ, ಉದಾನದ ಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ನಾಭಿದೇಶದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಅಂತಃಕೇಂದ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಚೇತನಾರೋಹಣ ಮಾಡಿ ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಯೋಗಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಗತ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಅವಳು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ದೇಹ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯಿಂದ ದೇವಾದಿಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯ-ಭೀತಿಯಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಾರೆ—ಶಂಭುವಿನ ಪರಮಪ್ರಿಯೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಳು, ಯಾರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ? ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಂದಿನ ದೈವ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗೆ ತಿರುವಾಗಿದ್ದು, ಯೋಗದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಅಧರ್ಮ ಅಪಮಾನ–ಯಜ್ಞದರ್ಪಗಳ ನಿಂದೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।
नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಯಜ್ಞಮಂಡಪದಲ್ಲಿ ದೇವಾದಿಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ದೇಹರಹಿತ ‘ನಭೋವಾಣಿ’ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ದಕ್ಷನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ದುರುಚರಣೆ ಮತ್ತು ಕಪಟವನ್ನು ಧರ್ಮನಾಶಕರವೂ ಬುದ್ಧಿಮೋಹಕರವೂ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದಧೀಚಿ ಮೊದಲಾದವರ ಉಪದೇಶ ಹಾಗೂ ಶೈವ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವನು ಪಾಲಿಸದ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಘೋರ ಶಾಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತೊರೆದರೂ ದಕ್ಷನ ಮನಸ್ಸು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದೇ ವಾಣಿ ಸತಿಯನ್ನು ನಿತ್ಯಪೂಜ್ಯೆ, ತ್ರಿಲೋಕಮಾತೆ, ಶಂಕರನ ಅರ್ಧಾಂಗಿನಿ, ಹಾಗೂ ಸೌಭಾಗ್ಯ-ರಕ್ಷೆ-ಇಷ್ಟವರ-ಯಶಸ್ಸು, ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮಾಹೇಶ್ವರಿ ಎಂದು ಮಹಿಮಾಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷನ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನೈತಿಕ-ಯಾಜ್ಞಿಕ ತೀರ್ಪನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸತಿಯ ಗೌರವ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಮಂಗಳಸಿದ್ಧಿಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯವೆಂದು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
ಅಧ್ಯಾಯ 32ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಸಂಘರ್ಷದ ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ವ್ಯೋಮವಾಣಿ’ (ದಿವ್ಯ ಘೋಷಣೆ)ಯ ಪರಿಣಾಮವೇನು, ದಕ್ಷಾದಿಗಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು, ಸೋತ ಶಿವಗಣಗಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದವು ಎಂದು ನಾರದರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಆ ದಿವ್ಯಧ್ವನಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಸಭೆಯವರು ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಗೊಂದಲಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭೃಗುಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದ ವೀರ ಗಣಗಳು ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಉಳಿದ ಗಣಗಳು ಶರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ದಕ್ಷನ ದರ್ಪ, ಸತಿಯ ಅವಮಾನ, ಶಿವನ ಯಜ್ಞಭಾಗ ನಿರಾಕರಣೆ, ಕಠೋರ ವಚನಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಅವಹೇಳನ. ಶಿವನನ್ನು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹೊರಗಿಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡ ಸತಿಯ ಕೋಪ, ತಂದೆಯ ನಿಂದನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಹದ ದಹನ—ಇವು ಶಕ್ತಿಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘಟನೆವಾಗಿ, ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಶಿವಶರಣಾಗತಿ, ದೈವಾಪಮಾನத்தின் ಗಂಭೀರತೆ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮಯಜ್ಞದ ಕರ್ಮ-ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ.
वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
ಅಧ್ಯಾಯ 33ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಆಜ್ಞೆ ಬಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಶಿವಗಣರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಚಲನೆಗಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಪ್ರಸನ್ನನೂ ವಿಧೇಯನೂ ಆದ ವೀರಭದ್ರನು ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞಮಂಡಪ (ಮಖ)ದ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ‘ಶೋಭಾರ್ಥ’ ಅಸಂಖ್ಯ ಗಣರನ್ನು ಅನುಚರರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಮುಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಿಂತು ರುದ್ರಸಮಾನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ವೀರಭದ್ರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವವೇಷಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ, ಮಹಾಬಾಹು, ಸರ್ಪಾಭರಣಧಾರಿ, ರಥಾರೂಢ ವೀರಭದ್ರನ ಭಯಂಕರ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹಗಳು, ಗಜಗಳು, ಜಲಚರಗಳು ಹಾಗೂ ಮಿಶ್ರಜೀವಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ವಾಹನ-ರಕ್ಷಕರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ದಿವ್ಯ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಗಣರ ಸ್ತುತಿ, ಉತ್ಸವೋತ್ಸಾಹ ಶುಭಶಕುನಗಳು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ದೇವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಸ್ಥಳದ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಘರ್ಷದವರೆಗೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ, ಶಿವಾಧಿಕಾರ, ಗಣಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿವಾಪಮಾನಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಧಿಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಕ್ಷಯಜ್ಞಮಂಡಪದಲ್ಲಿ ವೀರಭದ್ರನು ಶಿವಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಲಿಸಿ ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ ಪ್ರಕಟವಾದ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಾದಿ ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಯಜ್ಞಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ, ಸೂರ್ಯನ ವರ್ಣಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಲಯಗಳು, ಉಲ್ಕಾಪಾತ/ಅಗ್ನಿವೃಷ್ಟಿ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವಕ್ರ ಹಾಗೂ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವ ಗತಿ, ಗಿಡುಗ-ನರಿ ಮುಂತಾದವರ ಅಮಂಗಲ ಧ್ವನಿಗಳು, ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಠಿಣ ಗಾಳಿಗಳು, ಚಕ್ರವಾತಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಲಂತ ವಸ್ತುಗಳ ಮಳೆ—ಇವೆಲ್ಲ ಯಜ್ಞವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮ-ಋತಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಅಶಾಂತಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ತಾತ್ಪರ್ಯ.
दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಕನೆಂದು ಶರಣಾಗಿ, ತನ್ನ ಯಜ್ಞವು ಭಂಗವಾಗದಿರಲಿ, ತಾನೂ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಯದಿಂದ ದಕ್ಷನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಶರಣಾದುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಶಿವತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತವನಾಗಿ ಶಂಕರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹರಿಯ ಉಪದೇಶ: ದಕ್ಷನ ಮೂಲದೋಷ ಶಂಕರನಿಗೆ ಅವಜ್ಞೆ; ಶಂಕರನೇ ಪರಮ ಅಂತರಾತ್ಮ, ಸರ್ವೇಶ್ವರ. ಈಶ್ವರಾವಜ್ಞೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಫಲರಹಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮರುಮರು ವಿಪತ್ತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿ ಯೋಗ್ಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸದ ಕಡೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಮರಣ, ಭಯ—ಈ ಮೂರು ಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞಸಂಕಟವು ಕೇವಲ ವಿಧಿಯ ದೋಷವಲ್ಲ; ಇದು ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮದ ತಲೆಕೆಳಗು. ವೃಷಧ್ವಜ ಶಿವನಿಗೆ ಪುನಃ ಸಮ್ಮಾನ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಮಾನದಿಂದ ಮಹಾಭಯ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ.
देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
ಅಧ್ಯಾಯ 36ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞಮಂಡಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ತೆರೆದ ಯುದ್ಧವಾಗಿ ಉಲ್ಬಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಅಹಂಕಾರಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ, ಯಮನು ಮಹಿಷದ ಮೇಲೆ, ಕುಬೇರನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ. ಅವರ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ದಕ್ಷನು, ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞವು ನಿಮ್ಮ ಬಲದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಸಫಲತೆಗೆ ‘ಪ್ರಮಾಣ’ ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯೇ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ದೇವಗಣಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ದೇವಸೇನೆ ಮತ್ತು ಶಿವಗಣಗಳ ನಡುವೆ ಭೀಕರ ಸಮರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಲೋಕಪಾಲರು ಶಿವಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆಯಾಗಿ, ಅವರ ಆಕ್ರಮಣ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ, ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶೂಲ-ಬಾಣ-ಭಾಲಗಳ ಘರ್ಷಣೆ, ಶಂಖ-ಭೇರಿ-ದುಂದುಭಿಗಳ ಗರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿ ರಣಭೂಮಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಯಜ್ಞವು ವಿಶ್ವಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತಾತ್ಪರ್ಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ।
वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞಾನಂತರದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ—ವಿಪತ್ತಿಹರ ಶಂಕರನನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ವೀರಭದ್ರನು ದಿವ್ಯ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಪರಮಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶಂಖವನ್ನು ಊದುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಹಿಂದೆ ಓಡಿಹೋದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತೆ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶಿವಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲರು/ವಸುಗಳು/ಆದಿತ್ಯರು ಮೊದಲಾದ ದೇವಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಭಯಂಕರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಘೋಷ-ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ತುಂಬುತ್ತವೆ. ನಂದಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇತರ ದೇವತೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗಣನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮರಕ್ಕಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಪರಸ್ಪರ ಶೌರ್ಯ ಹಾಗೂ ‘ಒಬ್ಬನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ವಧಿಸಿದ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ವರ್ಣನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮರಣವಲ್ಲ, ಪುರಾಣೀಯ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯ ನಾಟ್ಯಪ್ರಕಟಣೆ. ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ರಕ್ಷಕ ಶರಣವೆಂದು, ಯಜ್ಞಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೆ ದೇವಶ್ರೇಣಿಗಳ ಸಮಾವೇಶವೆಂದು, ಮತ್ತು ಗಣಗಳು ಶಿವನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕ್ರೋಧದ ಉಪಕರಣಗಳೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)
ಅಧ್ಯಾಯ 38ರಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ದಕ್ಷಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ಅವಮಾನವಾದರೂ ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಏಕೆ ಅಲ್ಲಿ ಹೋದನು? ಶಿವಗಣರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಇಳಿದನು? ಶಂಭುವಿನ ಪ್ರಳಯವಿಕ್ರಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ನಡೆ ಅಸಂಗತವೆಂದು ನಾರದರಿಗೆ ಸಂಶಯ. ಬ್ರಹ್ಮ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಿಂದೆ ಋಷಿ ದಧೀಚಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನ ಭ್ರಷ್ಟವಾಯಿತು; ಆ ಮೋಹಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅವನು ತೆರಳಿದನು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಪದ ಮೂಲಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುವ ಕ್ಷುವ ರಾಜ ಮತ್ತು ದಧೀಚಿಯ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಹಾನಿಕರವಾಗಿ ಹರಡಿದ ವಿವಾದ, ಹಾಗೂ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬ ತರ್ಕ. ಶಿವಭಕ್ತನೂ ವೇದವಿದನೂ ಆದ ದಧೀಚಿ ವಿಪ್ರ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ದಕ್ಷಯಜ್ಞ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಶಿವವಿರೋಧವಲ್ಲ; ಪೂರ್ವ ಧರ್ಮ-ಆಚಾರ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ದಧೀಚಿ-ಶಾಪದ ಫಲವೆಂದು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ನಿರೂಪಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮ, ಅಹಂಕಾರ, ಭಕ್ತಿಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ನೆಲೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ।
दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಧೀಚಿ ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿನ ಸಂವಾದವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ ಕ್ಷುವಿನ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಜನಾರ್ದನ ಹರಿ ವಿಷ್ಣು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ದಧೀಚಿಯಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಇದು ದೈವಿಕ ಛಲ (ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಗುಪ್ತತೆ). ಪರಮ ಶೈವಭಕ್ತನಾದ ದಧೀಚಿ ರುದ್ರಪ್ರಸಾದದಿಂದ ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ವೇಷಧಾರಣೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಗುರುತಿಸಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿ, ಮೋಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶಂಕರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಭಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೆಂದು ಹೇಳಿ, ಶಿವಪೂಜೆ-ಶಿವಸ್ಮರಣದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ದೇವ-ದೈತ್ಯರ ಎದುರಲ್ಲಿಯೂ ತಾನು ನಿರ್ಭಯನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಆತಂಕವಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷುವಿನ ‘ಖಲಬುದ್ಧಿ’ಯಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ಚಾತುರ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ರುದ್ರಕೃಪಾಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನ-ಅಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ವರಸಂವಾದದ ನೈತಿಕ-ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ।
दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
ಅಧ್ಯಾಯ 40ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞ ಧ್ವಂಸದ ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ವೀರಭದ್ರನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಬಳಿಕ ಏನು ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂದು ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ರುದ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಸೋತು ಗಾಯಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಪುತ್ರ’ ದಕ್ಷನ ವಿಷಯದ ಆಘಾತ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಂಗದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ದೇವಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತ್ವರಿತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ದಕ್ಷನನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿ ಅಡ್ಡಿಯಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ವಿಶ್ವಯಜ್ಞ-ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು. ಸುಲಭ ಪರಿಹಾರ ಕಾಣದೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಸಮಯೋಚಿತ ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ದೇವರ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಧ್ವರ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಿ, ದಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ಯಜಮಾನನಾಗಲಿ, ದೇವ-ಋಷಿಗಳು ಕ್ಷೇಮ ಪಡೆಯಲಿ; ಹೀಗೆ ಶೈವ ಕಥನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ।
देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
ಅಧ್ಯಾಯ 41ರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವರುಗಳು ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಈಶ್ವರ/ಶಂಭು ಹಾಗೂ ಪರಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವ ‘ಪರಾ ಮಾಯೆ’ಯನ್ನು ಆತನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಳಸುವುದನ್ನೂ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಮನಸ್ಸು-ವಾಕ್ಕಿಗೆ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಶಿವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜೇಡದ ಜಾಲದ ಉಪಮೆಯಿಂದ. ಲೋಕ-ವೇದ ಮર્યಾದೆಗಳ ‘ಸೇತು’, ಕ್ರತು-ಯಜ್ಞಕ್ರಮದ ಪ್ರವರ್ತಕ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಫಲಗಳ ನಿತ್ಯ ದಾತನೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ಶ್ರದ್ಧಾ-ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಾದ ವೇದಜ್ಞರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಈರ್ಷ್ಯೆಯಿಂದ ಮರುಳಾದ ನಿಂದಕರು ಕಠೋರ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪರಪೀಡನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ಅಂಥ ವಿನಾಶಕಾರಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಶಿವಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ದೇವರುಗಳು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.
दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ಹಾಗೂ ಈಶ-ಸಂಬಂಧಿತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಶಂಭು (ಶಿವ)ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ಕರುಣೆಯೂ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಉದ್ದೇಶವೂ ಹೊಂದಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞಭಂಗವು ಅಕಾರಣ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ; ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವೈರವೂ ಮೋಹವೂ ಅವುಗಳ ನಿಯತ ಫಲ; ಪರರಿಗೆ ಹಾನಿ ಅಥವಾ ಅವಮಾನ ಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಯಜ್ಞಸಂಘರ್ಷದ ಭಾಗಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಿ-ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ನಿಗದಿಯಾಗುತ್ತವೆ—ದಕ್ಷನ ತಲೆ ಆಡುತಲೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಗನ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾನಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ (ಮಿತ್ರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ), ಪೂಷಣನ ಹಲ್ಲುಗಳು ಮುರಿದು ಅವನ ಭೋಜನಕ್ರಮ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಭೃಗುಗೆ ಆಡುಮೀಸೆ/ದಾಡಿಯ ಗುರುತು ಬರುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಿನರಿಗೆ ಪೂಷಣನ ಸಂಬಂಧಿತ ಪಾತ್ರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಅಧ್ವರ್ಯು/ಋತ್ವಿಜರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪುನರ್ ನಿಯೋಜಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಶಿವನ ಕರುಣಾಮಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕ್ರಮ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಪುರಾಣೋಕ್ತ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸತೀಖಂಡದ ದಕ್ಷಯಜ್ಞೋತ್ತರ ಪ್ರಸಂಗವು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡು, ಕಥನದಿಂದ ಸರಿದು ಸ್ಪಷ್ಟ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಮೇಶ (ವಿಷ್ಣು), ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮವेत ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಂಭು ಕರುಣಾದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ ದಕ್ಷನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಸರ್ವಸ್ವತಂತ್ರ ಜಗದೀಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ‘ಭಕ್ತಾಧೀನ’ನಾಗಿರುವೆನೆಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ—ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಜ್ಞಾನಿ—ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಕ್ರಮೇಣ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಶಿವಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಏಕತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಯೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮತ್ತು ಅತಿಪ್ರಿಯನೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇದಾಂತಶ್ರುತಿನಿಷ್ಠ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಶಿವಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧ್ಯ; ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದವರು ಸೀಮಿತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಬೋಧನೆ. ಕರ್ಮಬಂಧದಿಂದ ಮಾಡಿದ ವೇದಪಠಣ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು—ಬಾಹ್ಯಕರ್ಮ ಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ—ಶಿವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಮರ್ಶೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಯಜ್ಞವಿಧ್ವಂಸ ಪ್ರಸಂಗವು ಕರ್ಮಕಾಂಡಾಸಕ್ತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಟೀಕೆಯಾಗಿ, ಜ್ಞಾನಯುಕ್ತ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಧನಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ.