Adhyaya 155

Verse 1

अड-#-#क+ एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: श्रीविष्णुसहसत्रनामस्तोत्रम्‌ (यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्‌ । विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।। जिनके स्मरण करनेमात्रसे मनुष्य जन्म-मृत्यु-रूप संसारबन्धनसे मुक्त हो जाता है, सबकी उत्पत्तिके कारणभूत उन भगवान्‌ विष्णुको नमस्कार है ।। नम: समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।।) सम्पूर्ण प्राणियोंक आदिभूत, पृथ्वीकों धारण करनेवाले, अनेक रूपधारी और सर्वसमर्थ भगवान्‌ विष्णुको प्रणाम है ।। वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वश: । युधिष्ठटिर: शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने सम्पूर्ण विधिरूप धर्म तथा पापोंका क्षय करनेवाले धर्म-रहस्योंको सब प्रकार सुनकर शान्तनुपुत्र भीष्मसे फिर पूछा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! સર્વ ધર્મો તથા સર્વ રીતે પાપક્ષય કરનાર પાવન ઉપદેશો સંપૂર્ણપણે સાંભળી, ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે ફરી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને સંબોધ્યા।

Verse 2

युधिछिर उवाच किमेकं दैवतं लोके कि वाप्येक॑ परायणम्‌ | स्तुवन्त: क॑ कमर्चन्तः प्राप्तुयु्मानवा: शुभम्‌,युधिष्ठिर बोले--दादाजी! समस्त जगतमें एक ही देव कौन है तथा इस लोकमें एक ही परम आश्रयस्थान कौन है? किस देवकी स्तुति--गुण-कीर्तन करनेसे तथा किस देवका नाना प्रकारसे बाह्र और आन्तरिक पूजन करनेसे मनुष्य कल्याणकी प्राप्ति कर सकते हैं?

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—પિતામહ! આ લોકમાં એકમાત્ર દેવ કોણ છે અને એકમાત્ર પરમ આશ્રય શું છે? કોની સ્તુતિ અને કોની અર્ચના કરવાથી મનુષ્યો કલ્યાણ પામે છે?

Verse 3

को धर्म: सर्वधर्माणां भवत: परमो मतः । कि जपन्‌ मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्‌,आप समस्त धर्मोमें किस धर्मको परम श्रेष्ठ मानते हैं? तथा किसका जप करनेसे जीव जन्म-मरणरूप संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है?

સર્વ ધર્મોમાં તમે કયા ધર્મને પરમ શ્રેષ્ઠ માનો છો? અને કાનો જપ કરવાથી જીવ જન્મ-મરણરૂપ સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે?

Verse 4

भीष्म उवाच जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम्‌ । स्तुवन्‌ नामसहस्रेण पुरुष: सततोत्थित:,भीष्मजीने कहा--बेटा! स्थावर-जंगमरूप संसारके स्वामी, ब्रह्मादि देवोंके देव, देश- काल और वस्तुसे अपरिच्छिन्न, क्षर-अक्षरसे श्रेष्ठ पुरुषोत्तमका सहस्रनामोंके द्वारा निरन्तर तत्पर रहकर गुण-संकीर्तन करनेसे पुरुष सब दुःखोंसे पार हो जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—જે પુરુષ સદા જાગૃત અને સ્થિર રહી જગત્પ્રભુ, દેવોના દેવ, અનંત, પુરુષોત્તમ ભગવાનનું સહસ્રનામોથી નિરંતર સ્તવન કરે છે, તે સર્વ શોક-દુઃખને પાર કરે છે।

Verse 5

तमेव चार्चयन्‌ नित्यं भकक्‍त्या पुरुषमव्ययम्‌ | ध्यायन्‌ स्तुवन्‌ नमस्यंश्व॒ यजमानस्तमेव च,तथा उसी विनाशरहित पुरुषका सब समय भक्तिसे युक्त होकर पूजन करनेसे, उसीका ध्यान करनेसे तथा स्तवन एवं नमस्कार करनेसे पूजा करनेवाला सब दु:खोंसे छूट जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—અવ્યય પુરુષનું ભક્તિપૂર્વક નિત્ય પૂજન કરીને, તેનું ધ્યાન કરીને, સ્તવન કરીને અને નમસ્કાર કરીને, જે ઉપાસક પોતાને તેની સેવામાં અર્પે છે, તે સર્વ દુઃખોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 6

अनादिनिधन विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम्‌ । लोकाध्यक्षं स्तुवन्‌ नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत्‌,उस जन्म-मृत्यु आदि छ: भाव-विकारोंसे रहित, सर्वव्यापक, सम्पूर्ण लोकोंके महेश्वर, लोकाध्यक्ष देवकी निरन्तर स्तुति करनेसे मनुष्य सब दु:ःखोंसे पार हो जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—અનાદિ-અનંત, સર્વ લોકોના મહેશ્વર, લોકાધ્યક્ષ વિષ્ણુનું જે નિત્ય સ્તવન કરે છે, તે સર્વ દુઃખોને પાર કરે છે।

Verse 7

ब्रह्माण्यं सर्वधर्मज्ञें लोकानां कीर्तिवर्धनम्‌ । लोकनाथं महदभूतं सर्वभूतभवोद्धवम्‌,ब्राह्मणोंके हितकारी, सब धर्मोको जाननेवाले, प्राणियोंकी कीर्तिको बढ़ानेवाले, सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी, समस्त भूतोंके उत्पत्ति-स्थान एवं संसारके कारणरूप परमेश्वरका स्तवन करनेसे मनुष्य सब दु:खोंसे छूट जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—બ્રાહ્મણહિતકારી, સર્વ ધર્મનો જ્ઞાતા, પ્રાણીઓની કીર્તિ વધારનાર, સર્વ લોકોના નાથ, મહાન પરમેશ્વર અને સર્વ ભૂતોના ઉદ્ભવસ્થાન એવા કારણસ્વરૂપ પ્રભુનું જે નિત્ય સ્તવન કરે છે, તે સર્વ દુઃખોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 8

एष मे सर्वधर्माणां धर्मोडधिकतमो मत: । यद्धवत्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरचेंन्नर: सदा,सम्पूर्ण धर्मोमें मैं इसी धर्मको सबसे बड़ा मानता हूँ कि मनुष्य कमलनयन भगवान्‌ वासुदेवका भक्तिपूर्वक गुण-संकीर्तनरूप स्तुतियोंसे सदा अर्चन करे

ભીષ્મે કહ્યું—સર્વ ધર્મોમાં મને આ ધર્મ સર્વોત્તમ લાગે છે: મનુષ્યે ભક્તિપૂર્વક કમલનયન પ્રભુ (વાસુદેવ)નું સદા સ્તોત્રોથી અર્ચન કરવું જોઈએ।

Verse 9

परम यो महत्तेज: परम॑ यो महत्तप: । परम॑ं यो महदब्रह्म परमं यः परायणम्‌

તે પરમ છે—પરમ તેજસ્વી, પરમ તપસ્વી; તે જ પરમ, તે જ મહદ્બ્રહ્મ, અને તે જ પરમ પરાયણ (અંતિમ આશ્રય) છે।

Verse 10

पवित्राणां पवित्र यो मड़लानां च मज्जलम्‌ | दैवतं देवतानां च भूतानां योडव्यय: पिता

તે પવિત્રોમાં પરમ પવિત્ર, મંગળોમાં પણ મંગળ; દેવતાઓનો પણ દેવ, અને સર્વ ભૂતોનો અવિનાશી પિતા છે।

Verse 11

यतः: सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्व॒ प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये

આદિયુગના આરંભે જેમાથી સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે, અને યુગક્ષયે ફરી જેમામાં પ્રલય પામે છે—તે જ.

Verse 12

तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते । विष्णोर्नामसहस्नं मे शूणु पापभयापहम्‌

હે ભૂપતે! લોકપ્રધાન, જગન્નાથ વિષ્ણુના સહસ્ર નામો મારી પાસેથી સાંભળો; તે પાપજન્ય ભયને હરનારાં છે।

Verse 13

पृथ्वीपते! जो परम महान्‌ तेज:स्वरूप है, जो परम महान्‌ तपःस्वरूप है, जो परम महान्‌ ब्रह्म है, जो सबका परम आश्रय है, जो पवित्र करनेवाले तीर्थादिकोंमें परम पवित्र है, मंगलोंका भी मंगल है, देवोंका भी देव है तथा जो भूतप्राणियोंका अविनाशी पिता है, कल्पके आदिमें जिससे सम्पूर्ण भूत उत्पन्न होते हैं और फिर युगका क्षय होनेपर महाप्रलयमें जिसमें वे विलीन हो जाते हैं, उस लोकप्रधान, संसारके स्वामी, भगवान्‌ विष्णुके हजार नामोंको मुझसे सुनो, जो पाप और संसार-भयको दूर करनेवाले हैं ।। ९-- १२ || यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मन: । ऋषिभि: परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये,महान्‌ आत्मस्वरूप विष्णुके जो नाम गुणके कारण प्रवृत्त हुए हैं, उनमेंसे जो-जो प्रसिद्ध हैं और मन्त्रद्रष्टा मुनियोंद्वारा जो सर्वत्र गाये गये हैं, उन समस्त नामोंको पुरुषार्थ- सिद्धिके लिये वर्णन करता हूँ

હે પૃથ્વીપતે! જે પરમ મહાન તેજઃસ્વરૂપ છે, જે પરમ મહાન તપઃસ્વરૂપ છે, જે પરમ મહદ્ બ્રહ્મ છે, જે સર્વનો પરમ આશ્રય છે; જે તીર્થાદિ પવિત્ર કરનારામાં પરમ પવિત્ર છે, મંગળોમાં પણ મંગળ છે; દેવોનો પણ દેવ છે, અને સર્વ ભૂત-પ્રાણીઓનો અવિનાશી પિતા છે; કલ્પના આરંભે જેમાથી સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે અને યુગક્ષયે મહાપ્રલયમાં જેમામાં જ ફરી લય પામે છે—તે લોકપ્રધાન, જગન્નાથ ભગવાન વિષ્ણુના સહસ્ર નામો મારી પાસેથી સાંભળો; તે પાપ અને સંસાર-ભયને દૂર કરનારાં છે। હવે હું તે મહાત્માના પ્રસિદ્ધ ગૌણ (ગુણનિમિત્ત) નામો—જે ઋષિઓએ સર્વત્ર ગાયા છે—પુરુષાર્થસિદ્ધિ અને કલ્યાણ માટે વર્ણવીશ।

Verse 14

३० विश्व विष्णुर्वघट्कारों भूतभव्यभवत्प्रभु: । भूतकृद्‌ भूतभूद्‌ भावों भूतात्मा भूतभावन:,३5 सच्चिदानन्दस्वरूप, १ विश्वम्‌-विराट्स्वरूप, २ विष्णु:-सर्वव्यापी, ३ वषट्कार जिनके उद्देश्यसे यज्ञमें वषट्‌ क्रिया की जाती है, ऐसे यज्ञस्वरूप, ४ भूतभव्यभवत्प्रभु भूत, भविष्यत्‌ और वर्तमानके स्वामी, ५ भूतकृत्‌-रजोगुणको स्वीकार करके ब्रह्मारूपसे सम्पूर्ण भूतोंकी रचना करनेवाले, ६ भूतभृत्‌-सत्त्वगुणको स्वीकार करके सम्पूर्ण भूतोंका पालन-पोषण करनेवाले, ७ भाव:-नित्यस्वरूप होते हुए भी स्वतः उत्पन्न होनेवाले, ८ भूतात्मा-सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा, ९ भूतभावनः-भूतोंकी उत्पत्ति और वृद्धि करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ આ સમગ્ર વિશ્વ છે, વિરાટ્-સ્વરૂપ; એ જ સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિષ્ણુ છે. એ જ વષટ્કાર છે—યજ્ઞમાં આહુતિને પૂર્ણ કરાવતી સ્વયં યજ્ઞક્રિયા. એ જ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનો અધિપતિ છે. સર્જનશક્તિ ધારણ કરીને એ સર્વ ભૂતોની રચના કરે છે; પાલનશક્તિ ધારણ કરીને એ જ તેમને ધારણ અને પોષણ કરે છે. સ્વરૂપે નિત્ય હોવા છતાં એ જ સદા પ્રગટ થતો ‘ભાવ’ છે. એ સર્વ ભૂતોનો આત્મા છે અને એ જ ભૂતોની ઉત્પત્તિ તથા વૃદ્ધિ કરાવનાર છે.

Verse 15

पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गति: । अव्यय: पुरुष: साक्षी क्षेत्रज्ञो5क्षर एव च,१० पूतात्मा-पवित्रात्मा, ११ परमात्मा-परमश्रेष्ठ नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभाव, १२ मुक्तानां परमा गतिः-मुक्त पुरुषोंकी सर्वश्रेष्ठ गतिस्वरूप, १३ अव्यय:-कभी विनाशको प्राप्त न होनेवाले, १४ पुरुष:-पुर अर्थात शरीरमें शयन करनेवाले, १५ साक्षी-बिना किसी व्यवधानके सब कुछ देखनेवाले, १६ क्षेत्रज्ञ:-क्षेत्र अर्थात्‌ समस्त प्रकृतिरूप शरीरको पूर्णतया जाननेवाले, १७ अक्षर:-कभी क्षीण न होनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ પૂતાત્મા અને એ જ પરમાત્મા; મુક્તો માટે એ જ પરમ ગતિ છે. એ અવ્યય છે—દેહમાં નિવાસ કરનાર પુરુષ; એ સాక్షી છે; એ ક્ષેત્રજ્ઞ (દેહ-પ્રકૃતિને જાણનાર) છે અને એ જ અક્ષર—અક્ષય છે.

Verse 16

योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वर: । नारसिंहवपु: श्रीमान्‌ केशव: पुरुषोत्तम:,१८ योग:-मनसहित सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियोंके निरोधरूप योगसे प्राप्त होनेवाले, १९ योगविदां नेता-योगको जाननेवाले भक्तोंके स्वामी, २० प्रधानपुरुषेश्चर:-प्रकृति और पुरुषके स्वामी, २१ नारसिंहवपु:-मनुष्य और सिंह दोनोंके-जैसा शरीर धारण करनेवाले नरसिंहरूप, २२ श्रीमान्‌-वक्ष:स्थलमें सदा श्रीको धारण करनेवाले, २३ केशव:-(क) ब्रह्मा, (अ) विष्णु और (ईश) महादेव--इस प्रकार त्रिमूर्तिस्वरूप, २४ पुरुषोत्तम:-क्षर और अक्षर --इन दोनोंसे सर्वथा उत्तम

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ યોગ છે અને યોગ જાણનારાઓનો નેતા છે; એ જ પ્રકૃતિ અને પુરુષનો ઈશ્વર છે. એ જ શ્રીમાન્ છે, નરસિંહ-વપુ ધારણ કરનાર; એ જ કેશવ છે; અને એ જ પુરુષોત્તમ છે—ક્ષર અને અક્ષર બંનેથી પરે.

Verse 17

सर्व: शर्व: शिव: स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्यय: । सम्भवो भावनो भर्ता प्रभव: प्रभुरीक्षर:,२५ सर्व:-सर्वरूप, २६ शर्व:-सारी प्रजाका प्रलयकालमें संहार करनेवाले, २७ शिव:- तीनों गुणोंसे परे कल्याणस्वरूप, २८ स्थाणु:-स्थिर, २९ भूतादि:-भूतोंके आदिकारण, ३० निधिरव्यय:-प्रलयकालमें सब प्राणियोंके लीन होनेके लिये अविनाशी स्थानरूप, ३१ सम्भव:-अपनी इच्छासे भली प्रकार प्रकट होनेवाले, ३२ भावन:-समस्त भोक्ताओंके फलोंको उत्पन्न करनेवाले, ३३ भर्ता-सबका भरण करनेवाले, ३४ प्रभव:-उत्कृष्ट (दिव्य) जन्मवाले, ३५ प्रभु:-सबके स्वामी, ३६ ईश्वर:- उपाधिरहित ऐश्वर्यवाले

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ સર્વ છે; એ જ શર્વ છે, જે પ્રલયકાળે સર્વનો સંહાર કરે છે; એ જ શિવ છે—કલ્યાણસ્વરૂપ અને ત્રિગુણાતીત; એ જ સ્થાણુ છે—અચલ અને ધ્રુવ। એ જ ભૂતોનું આદિકારણ છે અને એ જ અવ્યય નિધિ છે—પ્રલય સમયે જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ લય પામે છે। એ પોતાની ઇચ્છાથી પ્રગટ થાય છે, ભોગ કરનારાઓના કર્મફળો ઉત્પન્ન કરે છે, સર્વનું ભરણ-પોષણ કરે છે; એ દિવ્ય-ઉત્કૃષ્ટ ઉદ્ભવવાળો, સર્વનો પ્રભુ અને ઉપાધિરહિત ઐશ્વર્યવાળો ઈશ્વર છે.

Verse 18

स्वयम्भू: शम्भुरादित्य: पुष्कराक्षो महास्वन: । अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तम:,३७ स्वयम्भू:-स्वयं उत्पन्न होनेवाले, ३८ शम्भु:-भक्तोंके लिये सुख उत्पन्न करनेवाले, ३९ आदित्य:-द्वादश आदित्योंमें विष्णुनामक आदित्य, ४० पुष्कराक्ष:-कमलके समान नेत्रवाले, ४१ महास्वन:-वेदरूप अत्यन्त महान्‌ घोषवाले, ४२ अनादिनिधन:-जन्म-मृत्युसे रहित, ४३ धाता-विश्वको धारण करनेवाले, ४४ विधाता-कर्म और उसके फलोंकी रचना करनेवाले, ४५ धातुरुत्तम:-कार्य-कारणरूप सम्पूर्ण प्रपंचको धारण करनेवाले एवं सर्वश्रेष्ठ

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ સ્વયંભૂ છે; એ જ શંભુ છે—ભક્તો માટે કલ્યાણ ઉત્પન્ન કરનાર; એ જ આદિત્ય છે—દિપ્ત સૂર્યશક્તિ; એ જ પુષ્કરાક્ષ છે—કમળ-નેત્ર। એ જ મહાસ્વન છે—જેનાં મહાન્ નાદ વેદસ્વરૂપ છે। એ અનાદિ-નિધન છે—જેનાં ન આરંભ છે ન અંત; એ જ ધાતા—વિશ્વને ધારણ કરનાર; એ જ વિધાતા—કર્મ અને તેના ફળનું વિધાન કરનાર; અને એ જ ધાતુરુત્તમ—સમસ્ત કાર્ય-કારણ-પ્રપંચનો પરમ આધાર।

Verse 19

अप्रमेयो हृषीकेश: पद्मनाभो5मरप्र भु: । विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठ: स्थविरो ध्रुव:,४६ अप्रमेय:-प्रमाणादिसे जाननेमें न आ सकनेवाले, ४७ हृषीकेश:-इन्द्रियोंके स्वामी, ४८ पद्मनाभ:-जगत्‌के कारणरूप कमलको अपनी नाभिमें स्थान देनेवाले, ४९ अमरप्रभु:-देवताओंके स्वामी, ५० विश्वकर्मा-सारे जगत्‌की रचना करनेवाले, ५१ मनुः- प्रजापति मनुरूप, ५२ त्वष्टा-संहारके समय सम्पूर्ण प्राणियोंको क्षीण करनेवाले, ५३ स्थविष्ठ:-अत्यन्त स्थूल, ५४ स्थविरो ध्रुवः-अति प्राचीन एवं अत्यन्त स्थिर

ભીષ્મ બોલ્યા—તે અપ્રમેય છે—હૃષીકેશ, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી; પદ્મનાભ, જેના નાભિમાં જગત્કારણ કમળ સ્થિત છે; અમરોના પ્રભુ. તે વિશ્વકર્મા, સૃષ્ટિનો શિલ્પી; મનુ, પ્રજાનો આદિપિતા અને વિધિદાતા; ત્વષ્ટા, જે પ્રલયકાળે સર્વ પ્રાણીઓને ક્ષીણ કરે છે. તે અત્યંત સ્થૂલ, અત્યંત પ્રાચીન અને અચલ ધ્રુવ છે।

Verse 20

अग्राहा: शाश्वत: कृष्णो लोहिताक्ष: प्रतर्दन: । प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्र मड़लं परम्‌,५५ अग्राह्ु:-मनसे भी ग्रहण न किये जा सकनेवाले, ५६ शाश्व॒त:-सब कालमें स्थित रहनेवाले, ५७ कृष्ण:-सबके चित्तको बलात्‌ अपनी ओर आवकर्षेीत करनेवाले परमानन्दस्वरूप, ५८ लोहिताक्ष:-लाल नेत्रोंवाले, ५९ प्रतर्दन:-प्रलयकालमें प्राणियोंका संहार करनेवाले, ६० प्रभूत:-ज्ञान, ऐश्वर्य आदि गुणोंसे सम्पन्न, ६१ त्रिककुब्धाम-ऊपर- नीचे और मध्यभेदवाली तीनों दिशाओंके आश्रयरूप, ६२ पवित्रम-सबको पवित्र करनेवाले, ६३ मड़लं परम्‌-परम मंगलस्वरूप

ભીષ્મ બોલ્યા—તે મનથી પણ અગૃહ્ય, શાશ્વત છે; કૃષ્ણ—સર્વના ચિત્તને પોતાની તરફ આકર્ષી લેતો પરમાનંદસ્વરૂપ પ્રભુ; લોહિતાક્ષ, લાલ નેત્રવાળો; પ્રતિર્દન, જે કાળાંતમાં પ્રાણીઓનો સંહાર કરે છે। તે જ્ઞાન-ઐશ્વર્યાદિ ગુણોથી સમૃદ્ધ; ઊર્ધ્વ-અધઃ-મધ્ય—ત્રિદિશાઓનો આશ્રય અને આધાર; સર્વને પવિત્ર કરનાર—નિશ્ચયે પરમ મંગલમય મંડળ છે।

Verse 21

ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:,६४ ईशानः-सर्वभूतोंके नियन्‍ता, ६५ प्राणद:-सबके प्राणदाता, ६६ प्राण:- प्राणस्वरूप, ६७ ज्येक्ठ:-सबके कारण होनेसे सबसे बड़े, ६८ श्रेष्ठ:-सबमें उत्कृष्ट होनेसे परम श्रेष्ठ, ६९ प्रजापति:- ईश्वररूपसे सारी प्रजाओंके स्वामी, ७० हिरण्यगर्भ:- ब्रह्माण्डरूप हिरण्यमय अण्डके भीतर ब्रह्मारूपसे व्याप्त होनेवाले, ७१ भूगर्भ:-पृथ्वीको गर्भमें रखनेवाले, ७२ माधव:-लक्ष्मीके पति, ७३ मधुसूदन:-मधुनामक दैत्यको मारनेवाले

ભીષ્મ બોલ્યા—તે ઈશાન છે, સર્વભૂતોનો નિયંતા; પ્રાણદ છે, સૌને પ્રાણ આપનાર; અને સ્વયં પ્રાણસ્વરૂપ છે। કારણ હોવાથી તે જ્યેષ્ઠ છે, અને ઉત્તમત્વથી શ્રેષ્ઠ। તે પ્રજાપતિ—સમસ્ત પ્રજાનો સ્વામી। તે હિરણ્યગર્ભ—સુવર્ણમય બ્રહ્માંડ-અંડમાં સૃષ્ટિબીજરূপે વ્યાપ્ત; અને ભૂગર્ભ—પૃથ્વીને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કરનાર। તે માધવ—લક્ષ્મીપતિ; અને મધુસૂદન—મધુ દૈત્યનો સંહારક।

Verse 22

ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रम: क्रम: । अनुत्तमो दुराधर्ष: कृतज्ञ: कृतिरात्मवान्‌,७४ ईश्वरः-सर्वशक्तिमान्‌ ईश्वर, ७५ विक्रमी-शूरवीरतासे युक्त, ७६ धन्वी-शार्ज्रधनुष रखनेवाले, ७७ मेधावी-अतिशय बुद्धिमान, ७८ विक्रम:-गरुड़ पक्षीद्वारा गमन करनेवाले, ७९ क्रम:-क्रमविस्तारके कारण, ८० अनुन्तम:-सर्वोत्कृष्ट, ८१ दुराधर्ष:-किसीसे भी तिरस्कृत न हो सकनेवाले, ८२ कृतज्ञ:-अपने निमित्तसे थोड़ा-सा भी त्याग किये जानेपर उसे बहुत माननेवाले यानि पत्र-पुष्पादि थोड़ी-सी वस्तु समर्पण करनेवालोंको भी मोक्ष दे देनेवाले, ८३ कृतिः-पुरुष-प्रयत्नके आधाररूप, ८४ आत्मवान्‌-अपनी ही महिमामें स्थित

ભીષ્મ બોલ્યા—તે ઈશ્વર છે, સર્વશક્તિમાન; વિક્રમિ, શૂરવીર; ધન્વી, ધનુષધારી; મેધાવી, અતિ બુદ્ધિમાન; વિક્રમ અને ક્રમ—પરાક્રમ તથા હેતુપૂર્ણ ગતિનું સ્વરૂપ। તે અનુત્તમ, સર્વોત્કૃષ્ટ; દુરાધર્ષ, અજય; કૃતજ્ઞ, અલ્પ અર્પણને પણ મહાન ગણનાર; કૃતિ, સર્વ પુરુષાર્થનો આધાર; અને આત્મવાન—પોતાની મહિમામાં સ્થિત, સ્વાધીન।

Verse 23

सुरेश: शरणं शर्म विश्वरेता: प्रजाभव: । अह: संवत्सरो व्याल: प्रत्यय: सर्वदर्शन:,८५ सुरेश:-देवताओंके स्वामी, ८६ शरणम्‌-दीन-दुखियोंके परम आश्रय, ८७ शर्म- परमानन्दस्वरूप, ८८ विश्वुरेता:-विश्वके कारण, ८९ प्रजाभव:-सारी प्रजाको उत्पन्न करनेवाले, ९० अह:ः-प्रकाशरूप, ९१ संवत्सर:-कालरूपसे स्थित, ९२ व्यालः- शेषनागस्वरूप, ९३ प्रत्ययः:-उत्तम बुद्धिसे जाननेमें आनेवाले, ९४ सर्वदर्शन:-सबके द्रष्टा

ભીષ્મ બોલ્યા—તે સુરેશ છે, દેવતાઓનો સ્વામી; શરણ છે, દીન-દુઃખીઓનો પરમ આશ્રય; શર્મ છે, પરમાનંદસ્વરૂપ। તે વિશ્વરેતા છે, જગતનું બીજ અને કારણ; પ્રજાભવ છે, જેના પરથી સર્વ પ્રજા ઉત્પન્ન થાય છે। તે અહઃ છે, પ્રકાશસ્વરૂપ; સંવત્સર છે, કાળસ્વરૂપ; વ્યાલ છે, શેષનાગસ્વરૂપ ધારક; પ્રત્યય છે, શુદ્ધ બુદ્ધિથી અનુભૂત સત્ય; અને સર્વદર્શન છે—સર્વનો દ્રષ્ટા, સર્વસાક્ષી।

Verse 24

अज: सर्वेश्वरः सिद्ध: सिद्धि: सर्वादिरच्युत: । वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनि:सृत:,९५ अज:-जन्मरहित, ९६ सर्वेश्वर:-समस्त ईश्वरोंके भी ईश्वर, ९७ सिद्ध:-नित्यसिद्ध, ९८ सिद्धि:-सबके फलस्वरूप, ९९ सर्वादि:-सब भूतोंके आदि कारण, १०० अच्युत:- अपनी स्वरूप-स्थितिसे कभी त्रिकालमें भी च्युत न होनेवाले, १०१ वृषाकपि:-धर्म और वराहरूप, १०२ अमेयात्मा-अप्रमेयस्वरूप, १०३ सर्वयोगविनि:सृतः-नाना प्रकारके शास्त्रोक्त साधनोंसे जाननेमें आनेवाले

ભીષ્મ બોલ્યા—તે અજ છે, સર્વેશ્વરોનો પણ ઈશ્વર, નિત્યસિદ્ધ. તે જ સર્વની સિદ્ધિ, સર્વ ભૂતોનું આદિકારણ અને અચ્યૂત—જે કોઈ કાળે પોતાના સ્વરૂપથી ચ્યૂત થતો નથી. તે વૃષાકપિ છે—ધર્મનું મૂર્ત સ્વરૂપ અને વરાહ-રૂપ; તેનું તત્ત્વ અમેય છે, અને શાસ્ત્રોક્ત સર્વ યોગ-સાધનો દ્વારા તે જ સાક્ષાત્કાર્ય છે.

Verse 25

वसुर्वसुमना: सत्य: समात्मासम्मित: सम: । अमोघ: पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृति:,१०४ वसुः-सब भूतोंके वासस्थान, १०५ वसुमना:-उदार मनवाले, १०६ सत्यः- सत्यस्वरूप, १०७ समात्मा-सम्पूर्ण प्राणियोंमें एक आत्मारूपसे विराजनेवाले, १०८ असम्मित:-समस्त पदार्थोंसे मापे न जा सकनेवाले, १०९ सम:-सब समय समस्त विकारोंसे रहित, ११० अमोघ:-भक्तोंके द्वारा पूजन, स्तवन अथवा स्मरण किये जानेपर उन्हें वृथा न करके पूर्णरूपसे उनका फल प्रदान करनेवाले, १११ पुण्डरीकाक्ष:-कमलके समान नेत्रोंवाले, ११२ वृषकर्मा-धर्ममय कर्म करनेवाले, ११३ वृषाकृति:-धर्मकी स्थापना करनेके लिये विग्रह धारण करनेवाले

ભીષ્મ બોલ્યા—તે વસુ છે, સર્વ ભૂતોનું આશ્રય અને નિવાસ; વસુમના—ઉદાર અને શ્રેષ્ઠ મનવાળો; સત્ય—સત્યસ્વરૂપ. તે સમાત્મા—સર્વ પ્રાણીઓમાં એક આત્મારૂપે વિરાજમાન; અસંમિત—કોઈ માપદંડથી અપરિમેય; સમ—સદા સમભાવ, નિર્વિકાર. તે અમોઘ—ભક્તોની પૂજા, સ્તવન કે સ્મરણને નિષ્ફળ થવા દેતો નથી; યથાર્થ ફળ આપે છે. તે પુણ્ડરીકાક્ષ—કમળનેત્ર; વૃષકર્મા—ધર્મમય કર્મ કરનાર; અને વૃષાકૃતિ—ધર્મસ્થાપન માટે રૂપ ધારણ કરનાર।

Verse 26

रुद्रो बहुशिरा बश्रुविश्वयोनि: शुचिश्रवा: । अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वसरोहो महातपा:,११४ रुद्र:-दुःखके कारणको दूर भगा देनेवाले, ११५ बहुशिरा:-बहुत-से सिरोंवाले, ११६ बश्रु:-लोकोंका भरण करनेवाले, ११७ विश्वयोनि:-विश्वको उत्पन्न करनेवाले, ११८ शुचिश्रवा:-पवित्र कीर्तिवाले, ११९ अमृतः-कभी न मरनेवाले, १२० शाश्रवतस्थाणु:-नित्य सदा एकरस रहनेवाले एवं स्थिर, १२१ वरारोह:-आरूढ़ होनेके लिये परम उत्तम अपुनरयावृत्तिस्थानरूप, १२२ महातपा:-प्रताप (प्रभाव) रूप महान्‌ तपवाले

ભીષ્મ બોલ્યા—તે રુદ્ર છે—દુઃખ દૂર કરનાર; બહુશિરા—અनेक શિરોવાળો; બભ્રુ—લોકોનું પોષણ કરનાર; વિશ્વયોનિ—જેથી વિશ્વ ઉત્પન્ન થાય; શુચિશ્રવા—પવિત્ર કીર્તિવાળો; અમૃત—અમર; શાશ્વતસ્થાણુ—નિત્ય એકરસ અને અચલ; વસરોહ—પરમ આરોહ્ય, સર્વોચ્ચ શરણ; અને મહાતપા—મહાન તપઃપ્રભાવથી યુક્ત।

Verse 27

सर्वगः सर्वविद्धानुर्विष्वक्सेनो जनार्दन: । वेदो वेदविदव्यज्जी वेदाड़ो वेदवित्‌ कवि:,१२३ सर्वगः-कारणरूपसे सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले, १२४ सर्वविद्धानु:-सब कुछ जाननेवाले प्रकाशरूप, १२५ विष्वक्सेन:-युद्धके लिये की हुई तैयारीमात्रसे ही दैत्यसेनाको तितर-बितर कर डालनेवाले, १२६ जनार्दनः-भक्तोंके द्वारा अभ्युदयनि:श्रेयसरूप परम पुरुषार्थकी याचना किये जानेवाले, १२७ वेद:-वेदरूप, १२८ वेदवित्‌-वेद तथा वेदके अर्थको यथावत्‌ जाननेवाले, १२९ अव्यज्भ:-ज्ञानादिसे परिपूर्ण अर्थात्‌ किसी प्रकार अधूरे न रहनेवाले सर्वांगपूर्ण, १३० वेदाड्ु:-वेदरूप अंगोंवाले, १३१ वेदवित्‌-वेदोंको विचारनेवाले, १३२ कवि:-सर्वज्ञ

ભીષ્મ બોલ્યા—તે સર્વગ છે—કારણરૂપે સર્વત્ર વ્યાપ્ત; સર્વવિત્ ધાનુ—સર્વજ્ઞ પ્રકાશસ્વરૂપ; વિષ્વક્સેન—જે શત્રુસેનાને વિખેરી નાખે; અને જનાર્દન—જેનાં સમક્ષ ભક્તો અભ્યুদય અને નિઃશ્રેયસની યાચના કરે છે. તે જ વેદ છે; વેદવિત્—વેદ અને તેના અર્થનો યથાર્થ જ્ઞાતા; અવ્યંગ્ય—સર્વાંગપૂર્ણ, કશામાંય અપૂર્ણ નહીં; વેદાંગ—વેદો જેના અંગ છે; વેદવિત્—વેદવિચારક; અને કવિ—સર્વજ્ઞ દ્રષ્ટા।

Verse 28

लोकाध्यक्ष: सुराध्यक्षो धर्माध्यक्ष: कृताकृत: । चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दष्ट श्चतुर्भुज:,१३३ लोकाध्यक्ष:-समस्त लोकोंके अधिपति, १३४ सुराध्यक्ष:-देवताओंके अध्यक्ष, १३५ धर्माध्यक्ष:-अनुरूप फल देनेके लिये धर्म और अधर्मका निर्णय करनेवाले, १३६ कृताकृतः-कार्यरूपसे कृत और कारणरूपसे अकृत, १३७ चतुरात्मा-ब्रह्मा, विष्णु, महेश और निराकार ब्रह्म--इन चार स्वरूपोंवाले, १३८ चतुर्व्यूह:-उत्पत्ति, स्थिति, नाश और रक्षारूप चार व्यूहवाले, १३९ चर्तुर्दष्ट:-चार दाढ़ोंवाले नरसिंहरूप, १४० चतुर्भुज:-चार भुजाओंवाले, वैकुण्ठवासी भगवान्‌ विष्णु

ભીષ્મ બોલ્યા—તે લોકાધ્યક્ષ છે—સમસ્ત લોકોનો અધિપતિ; સુરાધ્યક્ષ—દેવતાઓનો અધ્યક્ષ; ધર્માધ્યક્ષ—ધર્મ-અધર્મનો ન્યાયાધીશ, કૃત અને અકૃત અનુસાર યોગ્ય ફળ આપનાર. તે કૃતાકૃત—કાર્યરૂપે કૃત અને કારણરૂપે અકૃત. તે ચતુરાત્મા—ચાર સ્વરૂપોવાળો; ચતુર્વ્યૂહ—ચાર વ્યૂહોમાં પ્રગટ; ચતુર્દંષ્ટ્ર—ચાર દાઢોવાળો રક્ષક-રૂપ; અને ચતુર્ભુજ—વૈકુંઠવાસી ચારભુજ ભગવાન વિષ્ણુ।

Verse 29

भ्राजिष्णुभोंजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिज: । अनघो विजयो जेता विश्वयोनि: पुनर्वसु:,१४१ भ्राजिष्णु:-एकरस प्रकाशस्वरूप, १४२ भोजनम्‌-ज्ञानियोंद्वारा भोगनेयोग्य अमृतस्वरूप, १४३ भोक्ता-पुरुषरूपसे भोक्ता, १४४ सहिष्णु:-सहनशील, १४५ जगदादिज:-जगत्‌के आदिमें हिरण्यगर्भ रूपसे स्वयं उत्पन्न होनेवाले, १४६ अनघ:- पापरहित, १४७ विजय:-ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य आदि गुणोंमें सबसे बढ़कर, १४८ जेता- स्वभावसे ही समस्त भूतोंको जीतनेवाले, १४९ विश्वयोनि:-सबके कारणरूप, १५० पुनर्वसु:-पुन:-पुनः अवतार-शरीरोंमें निवास करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સ્વભાવથી તેજોમય છે; જ્ઞાનીજનોએ ભોગવવા યોગ્ય અમૃતસમાન ‘ભોજન’ પણ તે જ છે અને દેહધારી પુરુષરૂપે અનુભવ કરનાર ‘ભોક્તા’ પણ તે જ છે. તે સહનશીલ અને ક્ષમાવાન છે; સૃષ્ટિના આદિમાં સ્વયં પ્રગટ થનાર જગતનો આદિકારણ છે. તે નિષ્પાપ, નિર્મળ છે; જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યમાં સર્વોત્કૃષ્ટ ‘વિજય’ છે. સ્વભાવથી જ તે સર્વ ભૂતોનો ‘જેતા’ છે; તે જ ‘વિશ્વયોનિ’—સમસ્તનું કારણ-ગર્ભ; અને તે જ ‘પુનર્વસુ’—જે વારંવાર અવતારદેહોમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 30

उपेन्द्रो वामन: प्रांशुरमोघ: शुचिरूर्जित: । अतीन्द्र: संग्रह: सर्गो धृतात्मा नियमो यम:,१५१ उपेन्द्र:-इन्द्रके छोटे भाई, १५२ वामन:-वामनरूपसे अवतार लेनेवाले, १५३ प्रांसु:-तीनों लोकोंको लाँघनेके लिये त्रिविक्रमरूपसे ऊँचे होनेवाले, १५४ अमोघ:-अव्यर्थ चेष्टावाले, १५५ शुचि:-स्मरण, स्तुति और पूजन करनेवालोंको पवित्र कर देनेवाले, १५६ ऊर्जित:-अत्यन्त बलशाली, १५७ अतीन्द्र:-स्वयंसिद्ध ज्ञान-ऐश्वर्यादिके कारण इन्द्रसे भी बढ़े-चढ़े हुए, १५८ संग्रह:-प्रलयके समय सबको समेट लेनेवाले, १५९ सर्ग:-सृष्टिके कारणरूप, १६० धृतात्मा-जन्मादिसे रहित रहकर स्वेच्छासे स्वरूप धारण करनेवाले, १६१ नियमः-प्रजाको अपने-अपने अधिकारोंमें नियमित करनेवाले, १६२ यमः- अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ઉપેન્દ્ર છે, વામન છે; ત્રિવિક્રમરૂપે લોકોને લાંઘનાર ઊંચો અને વ્યાપક છે. તેની ક્રિયા અમોઘ છે; તે શુચિ છે—સ્મરણ, સ્તુતિ અને પૂજન કરનારને પવિત્ર કરનાર; તે અત્યંત બળવાન છે. તે અતીન્દ્ર છે—સ્વયંસિદ્ધ જ્ઞાન-ઐશ્વર્યથી ઇન્દ્રથી પણ ઊંચો. તે ‘સંગ્રહ’ છે—પ્રલયમાં સર્વને સમેટનાર; તે ‘સર્ગ’ છે—સૃષ્ટિનું કારણ. તે ધૃતાત્મા છે—અજન્મા રહીને પણ સ્વઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરનાર. તે ‘નિયમ’ છે—જીવોને તેમના અધિકાર-સીમામાં રાખનાર; અને તે ‘યમ’ છે—હૃદયમાં સ્થિત રહી અંદરથી નિયંત્રણ કરનાર.

Verse 31

२६३ वेद्य:-कल्याणकी इच्छावालोंके द्वारा जानने योग्य, १६४ वैद्य:-सब विद्याओंके जाननेवाले, १६५ सदायोगी-सदा योगमें स्थित रहनेवाले, १६६ वीरहा-धर्मकी रक्षाके लिये असुर योद्धाओंको मार डालनेवाले, १६७ माधव:-विद्याके स्वामी, १६८ मधु:-अमृतकी तरह सबको प्रसन्न करनेवाले, १६९ अतीन्द्रिय:-इन्द्रियोंसे सर्वथा अतीत, १७० महामाय:- मायावियोंपर भी माया डालनेवाले, महान्‌ मायावी, १७१ महोत्साह:-जगत्‌की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयके लिये तत्पर रहनेवाले परम उत्साही, १७२ महाबल:ः:-महान्‌ बलशाली

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘વેદ્ય’ છે—કલ્યાણ ઇચ્છનાર દ્વારા જાણવા યોગ્ય; તે ‘વૈદ્ય’ છે—સમસ્ત વિદ્યાઓનો જ્ઞાતા; તે ‘સદાયોગી’ છે—સદા યોગમાં સ્થિત. તે ‘વીરહા’ છે—ધર્મરક્ષાર્થે અસુરવીરોનો સંહાર કરનાર. તે ‘માધવ’ છે—વિદ્યાનો સ્વામી; તે ‘મધુ’ છે—અમૃતની જેમ સૌને પ્રસન્ન કરનાર. તે ‘અતીન્દ્રિય’ છે—ઇન્દ્રિયોથી પરે; તે ‘મહામાય’ છે—માયાવીઓ પર પણ માયા નાખી શકે એવો મહામાયાવી. તે ‘મહોત્સાહ’ છે—સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય માટે સદા તત્પર; અને તે ‘મહાબલ’ છે—મહાન બળવાળો.

Verse 32

महाबुद्धिर्महावीरयों महाशक्तिर्महाद्युति: । अनिर्देश्यवपु: श्रीमानमेयात्मा महाद्विधृक्‌,१७३ महाबुद्धि:-महान्‌ बुद्धिमान, १७४ महावीर्य:-महान्‌ पराक्रमी, १७५ महाशक्ति:-महान्‌ सामर्थ्यवान, १७६ महाद्युति:-महान्‌ कान्तिमान, १७७ अनिर्देश्यवपु:- वर्णन करनेमें न आने योग्य स्वरूप, १७८ श्रीमान्‌-ऐश्वर्यवानू, १७९ अमेयात्मा-जिसका अनुमान न किया जा सके ऐसे आत्मावाले, १८० महाद्विधृक्‌ू-अमृतमन्थन और गोरक्षणके समय मन्दराचल और गोवर्धन नामक महान्‌ पर्वतोंको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે મહાબુદ્ધિ છે, મહાવીર્ય છે; મહાશક્તિ અને મહાદ્યુતિથી યુક્ત છે. તેનું સ્વરૂપ અનિર્દેશ્ય છે—વાણીથી પરે; તે શ્રીમાન છે—દિવ્ય ઐશ્વર્યથી સંપન્ન. તેનું આત્મસ્વરૂપ અમેય છે—જેનું માપ કે અનુમાન ન થઈ શકે. અને તે મહાદ્વિધૃક્ છે—જેણે લોકરક્ષાર્થે મહાન પર્વતો ધારણ કર્યા; અમૃતમંથનમાં મન્દરાચલ અને ગોરક્ષણમાં ગોવર્ધન.

Verse 33

महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवास: सतां गति: । अनिरुद्ध: सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पति:,१८१ महेष्वास:-महान्‌ धनुषवाले, १८२ महीभर्ता-पृथ्वीको धारण करनेवाले, १८३ श्रीनिवास:-अपने वक्ष:स्थलमें श्रीको निवास देनेवाले, १८४ सतां गतिः-सत्पुरुषोंके परम आश्रय, १८५ अनिरुद्ध:-किसीके भी द्वारा न रुकनेवाले, १८६ सुरानन्द:-देवताओंको आनन्दित करनेवाले, १८७ गोविन्द:-वेदवाणीके द्वारा अपनेको प्राप्त करा देनेवाले, १८८ गोविदां पति:-वेदवाणीको जाननेवालोंके स्वामी

ભીષ્મે કહ્યું—તે મહેષ્વાસ છે—મહાન ધનુર્ધર; તે મહીભર્તા છે—પૃથ્વીને ધારણ કરનાર. તે શ્રીનિવાસ છે—જેનાં વક્ષસ્થળમાં શ્રીનો નિવાસ છે; તે સતાં ગતિ છે—સત્પુરુષોનો પરમ આશ્રય. તે અનિરુદ્ધ છે—જેને કોઈ રોકી ન શકે; તે સુરાનંદ છે—દેવતાઓને આનંદ આપનાર. તે ગોવિંદ છે—વેદવાણી દ્વારા પ્રાપ્ત થનાર; અને તે ગોવિદાં પતિ છે—વેદજ્ઞોનો સ્વામી.

Verse 34

मरीचिर्दमनो हंस: सुपर्णो भुजगोत्तम: | हिरण्यनाभ: सुतपा: पद्मना भः प्रजापति:,१८९ मरीचि:-तेजस्वियोंके भी परम तेजरूप, १९० दमनः-प्रमाद करनेवाली प्रजाको यम आदिके रूपसे दमन करनेवाले, १९१ हंस:-पितामह ब्रह्माको वेदका ज्ञान करानेके लिये हंसरूप धारण करनेवाले, १९२ सुपर्ण:-सुन्दर पंखवाले गरुड़स्वरूप, १९३ भुजगोत्तम:-सर्पोमें श्रेष्ठ शेषनागरूप, १९४ हिरण्यनाभ:-सुवर्णके समान रमणीय नाभिवाले, १९५ सुतपा:-बदरिकाश्रममें नर-नारायणरूपसे सुन्दर तप करनेवाले, १९६ पद्मनाभ:-कमलके समान सुन्दर नाभिवाले, १९७ प्रजापतिः-सम्पूर्ण प्रजाओंके पालनकर्ता

ભીષ્મે કહ્યું—તે મરીચિ છે, પરમ તેજસ્વી; દમન છે, ઉચ્છૃંખલ પ્રજાનો નિયંત્રણ કરનાર; હંસ છે, જે બ્રહ્માને વૈદિક જ્ઞાન આપવા હંસરূপ ધારણ કરે છે; સુપર્ણ છે, સુંદર પાંખોવાળો ગરુડ; ભુજગોત્તમ છે, સર્પોમાં શ્રેષ્ઠ શેષ; હિરણ્યનાભ છે, સોનાસમાન તેજસ્વી નાભિવાળો; સુતપા છે, જે બદરિકાશ્રમમાં નર-નારાયણરૂપે ઉત્તમ તપ કરે છે; પદ્મનાભ છે, કમળનાભ; અને પ્રજાપતિ છે, સર્વ પ્રજાનો પાલક અને શાસક।

Verse 35

अमृत्यु: सर्वदृक्‌ सिंह: संधाता सन्धिमान्स्थिर: । अजो दुर्मर्षण: शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा,१९८ अमृत्यु:-मृत्युसे रहित, १९९ सर्वदृक्‌ू-सब कुछ देखनेवाले, २०० सिंह:-दुष्टोंका विनाश करनेवाले, २०१ संधाता-प्राणियोंको उनके कर्मोंके फलोंसे संयुक्त करनेवाले, २०२ सन्धिमान्‌-सम्पूर्ण यज्ञ और तपोंके फलोंको भोगनेवाले, २०३ स्थिर:-सदा एक रूप, २०४ अज:-दुर्गुणोंको दूर हटा देनेवाले, २०५ दुर्मर्षण:-किसीसे भी सहन नहीं किये जा सकनेवाले, २०६ शास्ता-सबपर शासन करनेवाले, २०७ विश्रुतात्मा-वेदशास्त्रोंमें प्रसिद्ध स्वरूपवाले, २०८ सुरारिहा-देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અમૃત્યુ છે, મૃત્યુથી રહિત; સર્વદૃક્ છે, સર્વદ્રષ્ટા; સિંહ છે, દુષ્ટોનો સંહારક। તે સંધાતા છે, જે પ્રાણીઓને તેમના કર્મફળ સાથે જોડે છે; સન્ધિમાન્ છે, યજ્ઞ-તપના ફળોનો ભોગવનાર; સ્થિર છે, સદા એકરસ। તે અજ છે, અજન્મા; દુર્મર્ષણ છે, અપ્રતિરોધ્ય; શાસ્તા છે, સર્વનો શાસક અને દંડદાતા; વિશ્રુતાત્મા છે, વેદ-શાસ્ત્રોમાં પ્રસિદ્ધ; અને સુરારિહા છે, દેવોના શત્રુઓનો સંહારક।

Verse 36

गुरुर्गुरुतमो धाम सत्य: सत्यपराक्रम: । निमिषो5निमिष: सत्रग्वी वाचस्पतिरुदारथी:,२०९ गुरु:-सब विद्याओंका उपदेश करनेवाले, २१० गुरुतमः-ब्रहद्मा आदिको भी ब्रह्मविद्या प्रदान करनेवाले, २११ धाम-सम्पूर्ण जगत्‌के आश्रय, २१२ सत्य:-सत्यस्वरूप, २१३ सत्यपराक्रम:-अमोघ पराक्रमवाले, २१४ निमिष:-योगनिद्रासे मुँदे हुए नेत्रोंवाले, २१५ अनिमिष:-मत्स्यरूपसे अवतार लेनेवाले, २१६ ख्रग्वी-वैजयन्तीमाला धारण करनेवाले, २१७ वाचस्पतिरुदारधी:-सारे पदार्थोंको प्रत्यक्ष करनेवाली बुद्धिसे युक्त समस्त विद्याओंके पति

ભીષ્મે કહ્યું—તે ગુરુ છે, પરમ ઉપદેશક; ગુરુતમ છે, જે બ્રહ્મા આદિને પણ બ્રહ્મવિદ્યા આપે છે; ધામ છે, સમગ્ર જગતનો આશ્રય। તે સત્ય છે, સત્યસ્વરૂપ; સત્યપરાક્રમ છે, જેના પરાક્રમ કદી નિષ્ફળ થતો નથી। તે નિમિષ છે, યોગનિદ્રામાં મીંચાયેલા નેત્રોવાળો; અને અનિમિષ છે, મત્સ્યરૂપે અચંચલ દૃષ્ટિવાળો। તે સ્રગ્વી છે, વૈજયંતી માળા ધારણ કરનાર; અને વાચસ્પતિ છે, વાણી અને વિદ્યાનો સ્વામી—ઉદાર, સર્વપ્રકાશક બુદ્ધિથી યુક્ત।

Verse 37

अग्रणीर्ग्रामणी: श्रीमान्‌ न्‍्यायो नेता समीरण: । सहस्मूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्ष: सहस्रपात्‌,२१८ अग्रणी:-४ मुमुक्षुओंकोी उत्तम पदपर ले जानेवाले, २१९ ग्रामणी:- भूतसमुदायके नेता, २२० श्रीमान्‌-सबसे बढ़ी-चढ़ी कान्तिवाले, २२१ न्याय:-प्रमाणोंके आश्रयभूत तर्ककी मूर्ति, २२२ नेता-जगत्‌-रूप यन्त्रको चलानेवाले, २२३ समीरण:- श्वासरूपसे प्राणियोंसे चेष्टा करानेवाले, २२४ सहस्रमूर्धा-हजार सिरवाले, २२५ विश्वात्मा- विश्वके आत्मा, २२६ सहस्राक्ष:-हजार आँखोंवाले, २२७ सहस््रपात्‌-हजार पैरोंवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અગ્રણી છે, સાધકોને શ્રેષ્ઠ પદ તરફ લઈ જનાર; ગ્રામણી છે, સર્વ ભૂતસમુદાયનો નેતા; શ્રીમાન્ છે, પરમ કાંતિમાન। તે ન્યાય છે, પ્રમાણયુક્ત તર્કનો મૂર્ત સ્વરૂપ; નેતા છે, જગત-યંત્રને ચલાવનાર; સમીરણ છે, શ્વાસરૂપે પ્રાણીઓમાં ચેષ્ટા જગાવનાર। તે સહસ્રમૂર્ધા છે, હજાર મસ્તકવાળો; વિશ્વાત્મા છે, વિશ્વનો આત્મા; સહસ્રાક્ષ છે, હજાર નેત્રવાળો; અને સહસ્રપાત્ છે, હજાર પગવાળો।

Verse 38

आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृत: सम्प्रमर्दन: । अहःसंवर्तको वल्लिरनिलो धरणीधर:,२२८ आवर्तन:-संसारचक्रको चलानेके स्वभाववाले, २२९ निवृत्तात्मा-संसारबन्धनसे नित्य मुक्तस्वरूप, २३० संवृतः-अपनी योगमायासे ढके हुए, २३१ सम्प्रमर्दन:-अपने रुद्र आदि स्वरूपसे सबका मर्दन करनेवाले, २३२ अहः:संवर्तकः-सूर्यरूपसे सम्यक्तया दिनके प्रवर्तक, २३३ वहल्नलिः-हविको वहन करनेवाले अग्निदेव, २३४ अनिलः-प्राणरूपसे वायुस्वरूप, २३५ धरणीधर:-वराह और शेषरूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે આવર્તન છે, જે સંસારચક્રને ચલાવે છે; છતાં નિવૃતાત્મા છે, જે પોતે બંધનથી સદા મુક્ત છે। તે સંવૃત છે, પોતાની યોગમાયાથી ઢંકાયેલ; અને સંપ్రమર્દન છે, જે રુદ્ર આદિ ઉગ્ર રૂપોથી સર્વનું દમન કરે છે। તે અહઃસંવર્તક છે, સૂર્યરૂપે દિવસનો પ્રવર્તક; વહ્નિ છે, જે હવિ વહન કરે છે; અનિલ છે, જે પ્રાણરૂપ વાયુ છે; અને ધરણીધર છે, જે વરાહ અને શેષરૂપે પૃથ્વીને ધારણ કરે છે।

Verse 39

सुप्रसाद: प्रसन्नात्मा विश्वधृग विश्वभुग्‌ विभु: । सत्कर्ता सत्कृत: साधुर्जह्लुनरायणो नर:,२३६ सुप्रसाद:-शिशुपालादि अपराधियोंपर भी कृपा करनेवाले, २३७ प्रसन्नात्मा- प्रसन्न स्वभाववाले, २३८ विश्वधृक्‌ू-जगत्‌को धारण करनेवाले, २३९ विश्वभुक्‌-विश्वका पालन करनेवाले, २४० विश्व॒ुः-सर्वव्यापी, २४१ सत्कर्ता-भक्तोंका सत्कार करनेवाले, २४२ सत्कृत:-पूजितोंसे भी पूजित, २४३ साधु:-भक्तोंके कार्य साधनेवाले, २४४ जह्लु:-संहारके समय जीवोंका लय करनेवाले, २४५ नारायण:-जलमें शयन करनेवाले, २४६ नर:- भक्तोंको परमधाममें ले जानेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે પરમ પ્રસાદી, સદા પ્રસન્નાત્મા; વિશ્વને ધારણ કરનાર અને પાલન કરનાર, સર્વવ્યાપી પ્રભુ છે. તે ભક્તોનું સન્માન કરે છે અને પોતે પૂજનીયોમાં પણ પૂજિત છે; સાધુજનના કાર્યો સિદ્ધ કરે છે; પ્રલયકાળે જીવોને લયમાં લીન કરે છે; નારાયણરૂપે મહાજળ પર શયન કરે છે; અને નરરૂપે ભક્તોને પરમધામે લઈ જાય છે.

Verse 40

असंख्येयो<प्रमेयात्मा विशिष्ट: शिष्टकृच्छुचि: । सिद्धार्थ: सिद्धसंकल्प: सिद्धिद: सिद्धिसाधन:,२४७ असंख्येय:-जिसके नाम और गुणोंकी संख्या न की जा सके, २४८ अप्रमेयात्मा-किसीसे भी मापे न जा सकनेवाले, २४९ विशिष्ट:-सबसे उत्कृष्ट, २५० शिष्टकृत्‌-श्रेष्ठ बनानेवाले, २५१ शुचि:-परम शुद्ध, २५२ सिद्धार्थ:-इच्छित अर्थको सर्वथा सिद्ध कर चुकनेवाले, २५३ सिद्धसंकल्प:-सत्य-संकल्पवाले, २५४ सिद्धिद:-कर्म करनेवालोंको उनके अधिकारके अनुसार फल देनेवाले, २५५ सिद्धिसाधन:-सिद्धिरूप क्रियाके साधक

ભીષ્મે કહ્યું—તે અસંખ્ય, અપ્રમેય આત્મસ્વરૂપ; સર્વોત્કૃષ્ટ, શિષ્ટોને શિષ્ટ બનાવનાર અને પરમ શુદ્ધ છે. તેનું પ્રયોજન સિદ્ધ છે, તેનો સંકલ્પ અચૂક સત્ય છે; તે જીવોને તેમના અધિકાર મુજબ સિદ્ધિ અને ફળ આપે છે, અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરાવવાનું સાધન પણ તે જ છે.

Verse 41

वृषाही वृषभो विष्णुर्वषपर्वा वृषोदर: । वर्धनो वर्धमानश्व विविक्त: श्रुतिसागर:,२५६ वृषाही-द्वादशाहादि यज्ञोंको अपनेमें स्थित रखनेवाले, २५७ वृषभः-भक्तोंके लिये इच्छित वस्तुओंकी वर्षा करनेवाले, २५८ विष्णु:-शुद्ध सत्त्वमूर्ति, २५९ वृषपर्वा- परमधाममें आरूढ़ होनेकी इच्छावालोंके लिये धर्मरूप सीढ़ियोंवाले, २६० वृषोदर:-अपने उदरमें धर्मको धारण करनेवाले, २६१ वर्धनः-भक्तोंको बढ़ानेवाले, २६२ वर्धमान:- संसाररूपसे बढ़नेवाले, २६३ विविक्तः-संसारसे पृथक्‌ रहनेवाले, २६४ श्रुतिसागर:- वेदरूप जलके समुद्र

ભીષ્મે કહ્યું—તે વૃષાહી છે, જેમાં દ્વાદશાહ વગેરે યજ્ઞો સ્થિત છે; વૃષભ છે, જે ભક્તો પર ઇચ્છિત દાનોની વર્ષા કરે છે; વિષ્ણુ છે, શુદ્ધ સત્ત્વમૂર્તિ; વૃષપર્વા છે, જે પરમધામે ચઢવા ઇચ્છનારાઓને ધર્મરૂપ સોપાન આપે છે; વૃષોદર છે, જે પોતાના અંતરમાં ધર્મ ધારણ કરે છે; વર્ધન છે, જે ભક્તોને વધારેછે; વર્ધમાન છે, જે જગતરૂપે વિસ્તરે છે; વિવિક્ત છે, જે સંસારથી અલિપ્ત રહે છે; અને શ્રુતિસાગર છે—વેદોનો મહાસાગર।

Verse 42

सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसु: । नैकरूपो बूहद्रूप: शिपिविष्ट: प्रकाशन:,२६५ सुभुज: जगत्‌की रक्षा करनेवाली अति सुन्दर भुजाओंवाले, २६६ दुर्धर:- ध्यानद्वारा कठिनतासे धारण किये जा सकनेवाले, २६७ वाग्मी-वेदमयी वाणीको उत्पन्न करनेवाले, २६८ महेन्द्र:-ईश्वरोंके भी ईश्वर, २६९ वसुद:-धन देनेवाले, २७० वसु:-धनरूप, २७१ नैकरूप:-अनेक रूपधारी, २७२ बृहद्रूपः-विश्वरूपधारी, २७३ शिपिविष्ट:- सूर्यकिरणोंमें स्थित रहनेवाले, २७४ प्रकाशन:-सबको प्रकाशित करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સુભુજ છે, જગતની રક્ષા કરનાર સુંદર ભુજાઓવાળો; દુર્ધર છે, જેને ધ્યાનમાં પણ ધારણ કરવો કઠિન; વાગ્મી છે, વેદમય વાણીનો સ્ત્રોત; મહેન્દ્ર છે, દેવોના પણ ઈશ્વર; વસુદ છે, ધન આપનાર; વસુ છે, ધનસ્વરૂપ; નૈકરૂપ છે, અનેક રૂપ ધારણ કરનાર; બૃહદ્રૂપ છે, વિશ્વરૂપ; શિપિવિષ્ટ છે, સૂર્યકિરણોમાં સ્થિત; અને પ્રકાશન છે, જે સર્વને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 43

ओजस्तेजोद्युतिधर: प्रकाशात्मा प्रतापन: । ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्नन्द्रांशुर्भास्करद्युति:,२७५ ओजलस्तेजोद्ुतिधर:-प्राण और बल, शूरवीरता आदि गुण तथा ज्ञानकी दीप्तिको धारण करनेवाले, २७६ प्रकाशात्मा-प्रकाशरूप, २७७ प्रतापन:-सूर्य आदि अपनी विभूतियोंसे विश्वको तप्त करनेवाले, २७८ ऋद्धः-धर्म, ज्ञान और वैराग्यादिसे सम्पन्न, २७९ स्पष्टाक्षर:-ओंकाररूप स्पष्ट अक्षरवाले, २८० मन्त्र:-ऋक्‌, साम और यजुके मन्त्रस्वरूप, २८१ चन्द्रांशु:-संसारतापसे संतप्तचित्त पुरुषोंको चन्द्रमाकी किरणोंके समान आह्वादित करनेवाले, २८२ भास्करथद्युति:-सूर्यके समान प्रकाशस्वरूप

ભીષ્મે કહ્યું—તે ઓજ, તેજ અને દ્યુતિ ધારણ કરનાર છે; પ્રકાશ જ તેનું આત્મસ્વરૂપ છે; અને પોતાની વિભૂતિઓથી તપાવે તથા નિયંત્રિત કરે છે. તે ઋદ્ધ છે—ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી સમૃદ્ધ; તેનું અક્ષર સ્પષ્ટ છે—પ્રગટ ઓંકાર; તે વેદમંત્રસ્વરૂપ છે; તે ચંદ્રકિરણ સમાન સંસારતાપથી દગ્ધ ચિત્તોને શીતળ કરે છે; અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે.

Verse 44

अमृतांशूद्धवो भानु: शशबिन्दु: सुरेश्वर: । औषध॑ जगत: सेतु: सत्यधर्मपराक्रम:,२८३ अमृतांशूद्धव:-समुद्रमन्थन करते समय चन्द्रमाको उत्पन्न करनेवाले, २८४ भानु:-भासनेवाले, २८५ शशबिन्दु:-खरगोशके समान चिह्नवाले चन्द्रस्वरूप, २८६ सुरेश्वर:-देवताओंके ईश्वर, २०७ औषधम्‌-संसाररोगको मिटानेके लिये औषधरूप, २८८ जगत: सेतु:-संसार-सागरको पार करानेके लिये सेतुरूप, २८९ सत्यधर्मपराक्रम:- सत्यस्वरूप धर्म और पराक्रमवाले

ભીષ્મે કહ્યું— તે જ અમૃતધારી ચંદ્રને પ્રગટ કરનાર તેજસ્વી છે; તે જ પ્રકાશમાન સૂર્ય છે; સસલાના ચિહ્નવાળો ચંદ્ર છે; અને દેવોના ઈશ્વર છે. તે જ જગત માટે ઔષધિ છે, સંસાર-સાગર પાર કરાવતો સેતુ છે, અને સત્ય તથા ધર્મમાં સ્થિત પરાક્રમી છે.

Verse 45

भूतभव्यभवन्नाथ: पवन: पावनो5नल: । कामहा कामकृत्‌ कान्तः काम: कामप्रद: प्रभु:,२९० भूतभव्यभवन्नाथ:-भूत, भविष्य और वर्तमानके स्वामी, २९१ पवन:-वायुरूप, २९२ पावन:-जगत्‌को पवित्र करनेवाले, २९३ अनलः-अग्निस्वरूप, २९४ कामहा-अपने भक्तजनोंके सकामभावको नष्ट करनेवाले, २९५ कामकृत्‌-भक्तोंकी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, २९६ कान्त:-कमनीयरूप, २९७ काम:-(क) ब्रह्मा, (अ) विष्णु, (म) महादेव-- इस प्रकार त्रिदेवरूप, २९८ कामप्रद:-भक्तोंको उनकी कामना की हुई वस्तुएँ प्रदान करनेवाले, २९९ प्रभु:-सर्वसामर्थ्यवान्‌

ભીષ્મે કહ્યું— તે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનો નાથ છે; તે જ પવન, પાવન અને અનલ (અગ્નિ) છે. સ્વાર્થકામનામાં આસક્ત જનની ઇચ્છા તે નાશ કરે છે, અને ભક્તોની ધર્મસંગત કામનાઓ પણ પૂર્ણ કરે છે. તે કાંત, પ્રિય; તે ‘કામ’—ત્રિદેવ-તત્ત્વરૂપે પૂજ્ય; ઇચ્છિત વર આપનાર, સર્વસામર્થ્યવાન પ્રભુ છે.

Verse 46

युगादिकृद्‌ युगावर्तो नैकमायो महाशन: । अदृश्योड्व्यक्तरूपश्न सहस्नजिदनन्तजित्‌,३०० युगादिकृत्‌-युगादिका आरम्भ करनेवाले, ३०१ युगावर्त:-चारों युगोंको चक्रके समान घुमानेवाले, ३०२ नैकमाय:-अनेक मायाओंको धारण करनेवाले, ३०३ महाशन:- कल्पके अन्तमें सबको ग्रसन करनेवाले, ३०४ अदृश्य:-समस्त ज्ञानेन्द्रियोंके अविषय, ३०५ अव्यक्तरूप:-निराकार स्वरूपवाले, ३०६ सहस्नजित्‌-युद्धमें हजारों देवशत्रुओंको जीतनेवाले, ३०७ अनन्तजित्‌-युद्ध और क्रीड़ा आदिमें सर्वत्र समस्त भूतोंको जीतनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું— તે યુગોનો આદિકર્તા છે અને યુગચક્રને ફેરવતો છે. તે અનેક માયાશક્તિઓ ધારણ કરે છે, અને કલ્પાંતમાં સર્વને ગ્રસી લે એવો મહાશન છે. ઇન્દ્રિયોને અગોચર, અવ્યક્તરૂપ, તે સહસ્રજિત્ અને અનંતજિત્—દરેક ક્ષેત્રે સર્વ ભૂતો પર સદૈવ વિજયી.

Verse 47

इष्टोडविशिष्ट: शिष्टेष्ट: शिखण्डी नहुषो वृष: । क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधर:,३०८ इष्ट:-परमानन्दरूप होनेसे सर्वप्रिय, ३०९ अविशिष्ट:-सम्पूर्ण विशेषणोंसे रहित, ३१० शिष्टेष्ट:-शिष्ट पुरुषोंके इष्टदेव, ३११ शिखण्डी-मयूरपिच्छको अपना शिरोभूषण बना लेनेवाले, ३१२ नहुष:-भूतोंको मायासे बाँधनेवाले, ३१३ वृष:-कामनाओंको पूर्ण करनेवाले धर्मस्वरूप, ३१४ क्रोधहा-क्रोधका नाश करनेवाले, ३१५ क्रोधकृत्कर्त्ता-क्रोध करनेवाले दैत्यादिके विनाशक, ३१६ विश्वबाहु:-सब ओर बाहुओंवाले, ३१७ महीधर:-पृथ्वीको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું— તે ઇષ્ટ છે—પરમાનંદસ્વરૂપ હોવાથી સર્વનો પ્રિય; તે અવિશિષ્ટ છે—સીમિત વિશેષણોથી પરે; તે શિષ્ટ પુરુષોનો ઇષ્ટદેવ; તે શિખંડી—મયૂરપિચ્છને શિરોભૂષણ કરનાર; તે નહુષ—માયાથી ભૂતોને બાંધનાર; તે વૃષ—ધર્મસ્વરૂપ, યોગ્ય કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર. તે ક્રોધહ—ક્રોધનો નાશ કરનાર; ક્રોધથી પ્રવૃત્ત દૈત્યાદિનો સંહારક કર્તા; તે વિશ્વબાહુ—સર્વત્ર ભુજાઓ ધરાવનાર; અને મહીધર—પૃથ્વીને ધારણ કરનાર.

Verse 48

अच्युत: प्रथित: प्राण: प्राणदो वासवानुज: । अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्त: प्रतिष्ठित:,३१८ अच्युत:-छ: भावविकारोंसे रहित, ३१९ प्रथित:-जगत्‌की उत्पत्ति आदि कर्मोंके कारण विख्यात, ३२० प्राण:-हिरण्यगर्भरूपसे प्रजाको जीवित रखनेवाले, ३२१ प्राणद:- सबका भरण-पोषण करनेवाले, ३२२ वासवानुज:-वामनावतारमें इन्द्रके अनुजरूपमें उत्पन्न होनेवाले, ३२३ अपां निधि:-जलको एकत्र रखनेवाले समुद्ररूप, ३२४ अधिष्ठानम्‌- उपादान कारणरूपसे सब भूतोंके आश्रय, ३२५ अप्रमत्त:-कभी प्रमाद न करनेवाले, ३२६ प्रतिष्ठित:-अपनी महिमामें स्थित

ભીષ્મે કહ્યું— તે અચ્યૂત છે—અવિચલ, વિકરરહિત; તે પ્રથિત છે—જગતની ઉત્પત્તિ અને વ્યવસ્થાનો કારણ હોવાથી પ્રસિદ્ધ; તે પ્રાણ છે—જીવોને ધારણ કરનાર જીવનતત્ત્વ; તે પ્રાણદ છે—સર્વનું પોષણ કરનાર. તે વાસવાનુજ છે—વામનાવતારમાં ઇન્દ્રનો અનુજ; તે અપાં નિધિ છે—જળનો નિધિ, સમુદ્રસ્વરૂપ; તે અધિષ્ઠાન છે—સર્વ ભૂતોનો આધાર; તે અપ્રમત્ત છે—સદા સચેત; અને તે પ્રતિષ્ઠિત છે—પોતાની મહિમામાં સ્થિત।

Verse 49

स्कन्द: स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहन: । वासुदेवो बृहद्धानुरादिदेव: पुरंदर:,३२७ स्कन्दः:-स्वामिकार्तिकेयरूप, ३२८ स्कन्दधर:-धर्मपथको धारण करनेवाले, ३२९ धुर्य:-समस्त भूतोंके जन्मादिरूप धुरको धारण करनेवाले, ३३० वरद:-इच्छित वर देनेवाले, ३३१ वायुवाहन:-सारे वायुभेदोंको चलानेवाले, ३३२ वासुदेव:-सब भूतोंमें सर्वात्मारूपसे बसनेवाले, ३३३ बृहद्धानु:-महान्‌ किरणोंसे युक्त एवं सम्पूर्ण जगत्‌को प्रकाशित करनेवाले सूर्यरूप, ३३४ आदिदेव:-सबके आदिकारण देव, ३३५ पुरंदर:- असुरोंके नगरोंका ध्वंस करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સ્કંદ છે; સ્કંદધર છે; જગતના ભારનો અડગ ધારક છે; વરદાતા છે; વાયુઓને ચલાવનાર અને નિયંત્રિત કરનાર છે. તે જ વાસુદેવ, મહાબાહુ ધનુર્ધર; આદિદેવ; અને દૈત્યનગરોના કિલ્લાઓનો વિનાશક—આ અનેક નામોથી પ્રભુની સ્તુતિ થાય છે।

Verse 50

अशोकस्तारणस्तार: शूर: शौरिजनिेश्वर: । अनुकूल: शतावर्त: पद्मी पद्मनिभेक्षण:,३३६ अशोक:ः-सब प्रकारके शोकसे रहित, ३३७ तारण:-संसारसागरसे तारनेवाले, ३३८ तार:-जन्म-जरा मृत्युरूप भयसे तारनेवाले, ३३९ शूर:-पराक्रमी, ३४० शौरि:- शूरवीर श्रीवसुदेवजीके पुत्र, ३४१ जनेश्वर:-समस्त जीवोंके स्वामी, ३४२ अनुकूल:- आत्मारूप होनेसे सबके अनुकूल, ३४३ शतावर्त:-धर्मरक्षाके लिये सैकड़ों अवतार लेनेवाले, ३४४ पद्मी-अपने हाथमें कमल धारण करनेवाले, ३४५ पद्मनिभेक्षण:-कमलके समान कोमल दृष्टिवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અશોક, સર્વ શોકથી રહિત; તारण, જે સંસારસાગરથી પાર ઉતારે; અને તાર, જે જન્મ-જરા-મૃત્યુના ભયથી ઉગારે. તે શૂર; શૌરી (વસુદેવનો પુત્ર); જનેશ્વર, સર્વ જીવોનો સ્વામી. તે અનુકૂલ, અંતર્યામી આત્મા હોવાથી સૌને હિતકારી; શતાવર્ત, ધર્મરક્ષાર્થે સૈકડો અવતાર લેતો; પદ્મી, કમલધારી; અને પદ્મનિભેક્ષણ, કમલ સમ কোমળ દૃષ્ટિવાળો।

Verse 51

पद्मनाभो5रविन्दाक्ष: पद्मगर्भ: शरीरभृत्‌ । महर्द्धिर््रद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वज:,३४६ पद्मनाभ:-हृदय-कमलके मध्य निवास करनेवाले, ३४७ अरबविन्दाक्ष:-कमलके समान आँखोंवाले, ३४८ पद्मगर्भ:-हृदयकमलमें ध्यान करनेयोग्य, ३४९ शरीरभृत्‌- अन्नरूपसे सबके शरीरोंका भरण करनेवाले, ३५० महर्द्धि:-महान्‌ विभूतिवाले, ३५१ ऋद्ध:-सबमें बढ़े-चढ़े, ३५२ वृद्धात्मा-पुरातन स्वरूप, ३५३ महाक्ष:-विशाल नेत्रोंवाले, ३५४ गरुडध्वज:-गरुडके चिह्नसे युक्त ध्वजावाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે પદ્મનાભ; અરવિંદાક્ષ, કમલનેત્ર; પદ્મગર્ભ, હૃદયકમલમાં ધ્યાનયોગ્ય; અને શરીરભૃત્, દેહધારીઓનો પોષક. તે મહૈશ્વર્યસંપન્ન, સર્વોત્કૃષ્ટ, પુરાતન આત્મા, વિશાળ નેત્રોવાળો, અને ગરુડધ્વજધારી—આ નામોથી પ્રભુની સ્તુતિ થાય છે।

Verse 52

अतुलः शरभो भीम: समयज्ञो हविह॑रि: । सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान्‌ समितिज्जय:,३५५ अतुलः-तुलनारहित, ३५६ शरभ:ः:-शरीरोंको प्रत्यगात्मरूपसे प्रकाशित करनेवाले, ३५७ भीम:-जिससे पापियोंको भय हो ऐसे भयानक, ३५८ समयज्ञ:- समभावरूप यज्ञसे सम्पन्न, ३५९ हविह॑रि:-यज्ञोंमें हविर्भागको और अपना स्मरण करनेवालोंके पापोंको हरण करनेवाले, ३६० सर्वलक्षणलक्षण्य:-समस्त लक्षणोंसे लक्षित होनेवाले, ३६१ लक्ष्मीवान-अपने वक्ष:स्थलमें लक्ष्मीजीको सदा बसानेवाले, ३६२ समितिज्जय: संग्रामविजयी

ભીષ્મે કહ્યું—તે અતુલ, અદ્વિતીય; શરભ; ભીમ, પાપીઓ માટે ભયંકર; સમયજ્ઞ, સમભાવરૂપ યજ્ઞમાં સ્થિત; હવિર્હરિ, યજ્ઞનો હવિભાગ સ્વીકારનાર અને સ્મરણ કરનારાના પાપ હરણ કરનાર. તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી લક્ષિત, લક્ષ્મીવાન—લક્ષ્મીસહિત—અને સમિતિજય, યુદ્ધવિજયી છે।

Verse 53

विक्षरो रोहितो मार्गों हेतुर्दामोदर: सह: । महीधरो महाभागो वेगवानमिताशन:,३६३ विक्षर:-नाशरहित, ३६४ रोहितः:-मत्स्यविशेषका स्वरूप धारण करके अवतार लेनेवाले, ३६५ मार्ग:-परमानन्दप्राप्तिके साधन-स्वरूप, ३६६ हेतुः-संसारके निमित्त और उपादान कारण, ३६७ दामोदर:-यशोदाजीद्वारा रस्सीसे बँधे हुए उदरवाले, ३६८ सह:ः- भक्तजनोंके अपराधोंको सहन करनेवाले, ३६९ महीधर:-पृथ्वीको धारण करनेवाले, ३७० महाभाग:-महान्‌ भाग्यशाली, ३७१ वेगवान्‌-तीव्रगतिवाले, ३७२ अमिताशन:- प्रलयकालमें सारे विश्वको भक्षण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે વિકષર, અવિનાશી; રોહિત, જે રોહિત-મત્સ્યરૂપ ધારણ કરે; માર્ગ, પરમાનંદપ્રાપ્તિનો પથ; હેતુ, જગતનું નિમિત્ત અને ઉપાદાન કારણ; દામોદર, જેના ઉદરને યશોદાએ દોરીથી બાંધ્યું; સહ, ભક્તોના અપરાધ સહન કરનાર; મહીધર, પૃથ્વીનો ધારક; મહાભાગ, પરમ તેજસ્વી; વેગવાન, અપ્રતિહત વેગવાળો; અને અમિતાશન, પ્રલયકાળે વિશ્વ ભક્ષણ કરનાર।

Verse 54

उद्धव: क्षोभणो देव: श्रीगर्भ: परमेश्वर: । करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गृह:,३७३ उद्धव:-जगतकी उत्पत्तिके उपादानकारण, ३७४ क्षोभण:-जगत्‌की उत्पत्तिके समय प्रकृति और पुरुषमें प्रविष्ट होकर उन्हें क्षुब्ध करनेवाले, ३७५ देव:-प्रकाशस्वरूप, ३७६ श्रीगर्भ:-सम्पूर्ण ऐश्वर्यको अपने उदरमें रखनेवाले, ३७७ परमेश्वर:-सर्वश्रेष्ठ शासन करनेवाले, ३७८ करणम्‌-संसारकी उत्पत्तिके सबसे बड़े साधन, ३७९ कारणम्‌-जगत्‌के उपादान और निमित्तकारण, ३८० कर्ता-सबके रचयिता, ३८१ विकर्ता-विचित्र भुवनोंकी रचना करनेवाले, ३८२ गहन:-अपने विलक्षण स्वरूप, सामर्थ्य और लीलादिके कारण पहचाने न जा सकनेवाले, ३८३ गुहः-मायासे अपने स्वरूपको ढक लेनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘ઉદ્ધવ’, ‘ક્ષોભણ’, ‘દેવ’, ‘શ્રીગર્ભ’ અને ‘પરમેશ્વર’ કહેવાય છે. તે જ કરણ અને કારણ છે; તે જ કર્તા અને અનેક લોકોના વિકર્તા છે; તે ગહન છે અને ગુહ્ય છે—માયાથી પોતાનું સ્વરૂપ ઢાંકી લે છે.

Verse 55

व्यवसायो व्यवस्थान: संस्थान: स्थानदो ध्रुव: । परर्द्धि: परमस्पष्टस्तुष्ट: पुष्ट: शुभेक्षण:,३८४ व्यवसाय:-ज्ञानस्वरूप, ३८५ व्यवस्थान:-लोकपालादिकोंको, समस्त जीवोंको, चारों वर्णाश्रमोंको एवं उनके धर्मोंको व्यवस्थापूर्वक रचनेवाले, ३८६ संस्थान:-प्रलयके सम्यक्‌ स्थान, ३८७ स्थानदः-ध्रुवादि भक्तोंको स्थान देनेवाले, ३८८ ध्रुव:-अचल स्वरूप, ३८९ परर्धि:-श्रेष्ठ विभूतिवाले, ३९० परमस्पष्ट:-ज्ञानस्वरूप होनेसे परम स्पष्टरूप, ३९१ तुष्ट::एकमात्र परमानन्दस्वरूप, ३९२ पुष्ट:-एकमात्र सर्वत्र परिपूर्ण, ३९३ शुभेक्षण:- दर्शनमात्रसे कल्याण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘વ્યવસાય’ (નિશ્ચયસ્વરૂપ) અને ‘વ્યવસ્થાન’ (સમસ્ત વ્યવસ્થાનો સ્થાપક) છે; તે ‘સંસ્થાન’ અને ‘સ્થાનદ’ છે; તે ‘ધ્રુવ’—અચલ છે. તે ‘પરર્દ્ધિ’—શ્રેષ્ઠ વૈભવવાળો; ‘પરમસ્પષ્ટ’—પરમ પ્રકાશમાન જ્ઞાનસ્વરૂપ; તે ‘તુષ્ટ’—પરમાનંદ; ‘પુષ્ટ’—સર્વત્ર પરિપૂર્ણ; અને ‘શુભેક્ષણ’—જેનાં શુભ દૃષ્ટિમાત્રથી કલ્યાણ થાય છે.

Verse 56

रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोडनय: । वीर: शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तम:,३९४ राम:-योगीजनोंके रमण करनेके लिये नित्यानन्दस्वरूप, ३९५ विराम:-प्रलयके समय प्राणियोंको अपनेमें विराम देनेवाले, ३९६ विरज:-रजोगुण तथा तमोगुणसे सर्वथा शून्य, ३९७ मार्ग:-मुमुक्षुजनोंके अमर होनेके साधनस्वरूप, ३९८ नेय:-उत्तम ज्ञानसे ग्रहण करनेयोग्य, ३९९ नय:ः-सबको नियममें रखनेवाले, ४०० अनय:-स्वतन्त्र, ४०१ वीर:- पराक्रमशाली, ४०२ शक्तिमतां श्रेष्ठ:-शक्तिमानोंमें भी अतिशय शक्तिमान्‌, ४०३ थधर्म:- धर्मस्वरूप, ४०४ धर्मविदुत्तम:-समस्त धर्मवेत्ताओंमें उत्तम

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘રામ’—યોગીઓનો આનંદ; ‘વિરામ’—પ્રલય સમયે જીવોને પોતામાં વિરામ આપનાર; ‘વિરજ’—રજસ્ અને તમસ્ રહિત; ‘માર્ગ’—મુમુક્ષુઓ માટે અમૃતત્વનો ઉપાય; ‘નેય’—ઉત્તમ જ્ઞાનથી જાણવાપાત્ર; ‘નય’—સર્વને નિયમમાં રાખનાર; ‘અનય’—સ્વતંત્ર; ‘વીર’—પરાક્રમી; ‘શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠ’—શક્તિમાનોમાં પણ શ્રેષ્ઠ; ‘ધર્મ’—ધર્મસ્વરૂપ; અને ‘ધર્મવિદુત્તમ’—ધર્મજ્ઞોમાં ઉત્તમ।

Verse 57

वैकुण्ठ: पुरुष: प्राण: प्राणद: प्रणव: पृथु: । हिरण्यगर्भ: शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षज:,४०५ वैकुण्ठ:-परमधामस्वरूप, ४०६ पुरुष:-विश्वरूप शरीरमें शयन करनेवाले, ४०७ प्राण:-प्राणवायुरूपसे चेष्टा करनेवाले, ४०८ प्राणद:-सर्गके आदिदमें प्राण प्रदान करनेवाले, ४०९ प्रणव:-ओंकार-स्वरूप, ४१० पृथु:-विराट्रूपसे विस्तृत होनेवाले, ४११ हिरण्यगर्भ:-ब्रह्मारूपसे प्रकट होनेवाले, ४१२ शत्रुघ्न:-देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाले, ४१३ व्याप्त:-कारणरूपसे सब कार्योमें व्याप्त, ४१४ वायु:-पवनरूप, ४१५ अधोक्षज:- अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘વૈકુંઠ’—પરમધામસ્વરૂપ; ‘પુરુષ’—વિશ્વરૂપમાં સ્થિત; ‘પ્રાણ’—જીવનશ્વાસ; અને ‘પ્રાણદ’—સૃષ્ટિના આરંભે પ્રાણ આપનાર. તે ‘પ્રણવ’—ઓંકારસ્વરૂપ; ‘પૃથુ’—વિરાટરૂપે વિસ્તૃત; ‘હિરણ્યગર્ભ’—બ્રહ્મારૂપે પ્રગટ; ‘શત્રુઘ્ન’—દેવતાઓના શત્રુઓનો સંહારક; ‘વ્યાપ્ત’—કારણરૂપે સર્વત્ર વ્યાપક; ‘વાયુ’—પવનસ્વરૂપ; અને ‘અધોક્ષજ’—ઇન્દ્રિયાતીત, જેના સ્વરૂપમાં ક્ષય નથી.

Verse 58

ऋतु: सुदर्शन: काल: परमेष्ठी परिग्रह: । उग्र: संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिण:,४१६ ऋतुः-ऋतुस्वरूप, ४१७ सुदर्शन:-भक्तोंको सुगमतासे ही दर्शन दे देनेवाले, ४१८ काल:-सबकी गणना करनेवाले, ४१९ परमेष्ठी-अपनी प्रकृष्ट महिमामें स्थित रहनेके स्वभाववाले, ४२० परिग्रह:-शरणार्थियोंके द्वारा सब ओरसे ग्रहण किये जानेवाले, ४२१३ उग्र:-सूर्यादिके भी भयके कारण, ४२२ संवत्सर:-सम्पूर्ण भूतोंके वासस्थान, ४२३ दक्ष:- सब कार्योंको बड़ी कुशलतासे करनेवाले, ४२४ विश्राम:-विश्रामकी इच्छावाले मुमुक्षुओंको मोक्ष देनेवाले, ४२५ विश्वदक्षिण:-बलिके यज्ञमें समस्त विश्वको दक्षिणारूपमें प्राप्त करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘ઋતુ’—ઋતુસ્વરૂપ; ‘સુદર્શન’—ભક્તોને સહેલાઈથી દર્શન આપનાર; ‘કાલ’—સર્વનો ગણક. તે ‘પરમેષ્ઠી’—પોતાની પરમ મહિમામાં સ્થિત; ‘પરિગ્રહ’—શરણાર્થીઓ દ્વારા સર્વ તરફથી આશ્રય લેવાતો. તે ‘ઉગ્ર’—દેવતાઓને પણ ભય પમાડનાર; ‘સંવત્સર’—સમસ્ત ભૂતોનો આશ્રયસ્થાન; ‘દક્ષ’—સર્વ કાર્યમાં કુશળ; ‘વિશ્રામ’—મોક્ષકાંક્ષીઓને પરમ વિશ્રાંતિ આપનાર; અને ‘વિશ્વદક્ષિણ’—યજ્ઞમાં સમગ્ર વિશ્વ જ દક્ષિણારૂપે અર્પિત થતો જેને.

Verse 59

विस्तार: स्थावरस्थाणु: प्रमाणं बीजमव्ययम्‌ । अर्थोडनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधन:,४२६ विस्तार:-समस्त लोकोंके विस्तारके स्थान, ४२७ स्थावरस्थाणु:-स्वयं स्थितिशील रहकर पृथ्वी आदि, स्थितिशील पदार्थोंको अपनेमें स्थित रखनेवाले, ४२८ प्रमाणम्‌-ज्ञानस्वरूप होनेके कारण स्वयं प्रमाणरूप, ४२९ बीजमव्ययम्‌-संसारके अविनाशी कारण, ४३० अर्थ:-सुखस्वरूप होनेके कारण सबके द्वारा प्रार्थनीय, ४३१ अनर्थ:-पूर्णकाम होनेके कारण प्रयोजनरहित, ४३२ महाकोश:-बड़े खजानेवाले, ४३३ महाभोग:-यथार्थ सुखरूप महान्‌ भोगवाले, ४३४ महाधनः:-अतिशय यथार्थ धनस्वरूप

ભીષ્મ બોલ્યા—તે સર્વવ્યાપી વિસ્તાર છે; સ્થિર અને અચલ સર્વનો આધાર છે. તે જ જ્ઞાનનું પ્રમાણ છે અને જગતનું અવિનાશી બીજ-કારણ છે. આનંદસ્વરૂપ હોવાથી સૌનો વાંછિત ‘અર્થ’ છે, અને પૂર્ણકામ હોવાથી ‘અનર્થ’—અર્થાત્ કોઈ જરૂરિયાત વિનાનો—પણ છે. તે મહાન ખજાનાનો સ્વામી, પરમ સત્ય સુખનો મહાભોગી, અને સ્વયં મહાધન છે.

Verse 60

अनिर्विण्ण: स्थविष्ठो5 भूर्धर्मयूपो महामख: । नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षम: क्षाम: समीहन:,४३५ अनिर्विण्ण:-उकताहटरूप विकारसे रहित, ४३६ स्थविष्ठ:-विराट्रूपसे स्थित, ४३७ अभू:-अजन्मा, ४३८ धर्मयूप:-धर्मके स्तम्भरूप, ४३९ महामख:-महान्‌ यज्ञस्वरूप, ४४० नक्षत्रनेमि:-समस्त नक्षत्रोंके केन्द्रस्वरूप, ४४१ नक्षत्री-चन्द्ररूप, ४४२ क्षम:-समस्त कार्योंमें समर्थ, ४४३ क्षाम:-समस्त जगत्‌के निवासस्थान, ४४४ समीहन:-सृष्टि आदिके लिये भलीभाँति चेष्टा करनेवाले

ભીષ્મ બોલ્યા—તે નિરાશા અને વિકૃતિથી રહિત છે; વિરાટ સ્વરૂપે સ્થિત છે; અજન્મા છે; ધર્મનો સ્તંભ અને મહાયજ્ઞસ્વરૂપ છે. તે સર્વ નક્ષત્રોનું કેન્દ્ર છે; નક્ષત્રાધિપતિ (ચંદ્ર) છે; સર્વ કાર્યોમાં સમર્થ છે; જગતનું નિવાસસ્થાન છે; અને સૃષ્ટિ તથા વ્યવસ્થાના માટે સમ્યક પ્રયત્ન કરનાર છે.

Verse 61

यज्ञ इज्यो महेज्यश्न क्रतुः सत्र सतां गति: । सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्‌,४४५ यज्ञ:-भगवान्‌ विष्णु, ४४६ इज्य:-पूजनीय, ४४७ महेज्य:-सबसे अधिक उपासनीय, ४४८ क्रतुः-स्तम्भयुक्त यज्ञस्वरूप, ४४९ सत्रम्‌-सत्पुरुषोंकी रक्षा करनेवाले, ४५० सतां गतिः-सत्पुरुषोंकी परम गति, ४५१ सर्वदर्शी-समस्त प्राणियोंकों और उनके कार्योको देखनेवाले, ४५२ विमुक्तात्मा-सांसारिक बन्धनसे नित्यमुक्त आत्मस्वरूप, ४५३ सर्वज्ञ:-सबको जाननेवाले, ४५४ ज्ञानमुत्तमम्‌-सर्वोत्कृष्ट ज्ञानस्वरूप

ભીષ્મ બોલ્યા—તે જ યજ્ઞ છે; તે પૂજનીય છે; સર્વોચ્ચ ઉપાસ્ય છે. તે જ ક્રતુ છે, તે જ સત્ર છે; સજ્જનોનો આશ્રય અને પરમ ગતિ છે. તે સર્વદર્શી છે; નિત્ય વિમુક્ત આત્મસ્વરૂપ છે; સર્વજ્ઞ છે—અને તે જ ઉત્તમ જ્ઞાન છે.

Verse 62

सुव्रतः सुमुख: सूक्ष्म: सुधोष: सुखद: सुह्ृत्‌ मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारण:,४५५ सुव्रत:-प्रणतपालनादि श्रेष्ठ व्रतोंवाले, ४५६ सुमुख:-सुन्दर और प्रसन्न मुखवाले, ४५७ सूक्ष्म:-अणुसे भी अणु, ४५८ सुघोष:-सुन्दर और गम्भीर वाणी बोलनेवाले, ४५९ सुखद:-अपने भक्तोंको सब प्रकारसे सुख देनेवाले, ४६० सुह्ृत्‌-प्राणिमात्रपर अहैतुकी दया करनेवाले परम मित्र, ४६१ मनोहर:-अपने रूप-लावण्य और मधुर भाषणादिसे सबके मनको हरनेवाले, ४६२ जितक्रोध:-क्रोधपर विजय करनेवाले अर्थात्‌ अपने साथ अत्यन्त अनुचित व्यवहार करनेवालेपर भी क्रोध न करनेवाले, ४६३ वीरबाहुः-अत्यन्त पराक्रमशील भुजाओंसे युक्त, ४६४ विदारण:-अधर्मियोंको नष्ट करनेवाले

ભીષ્મ બોલ્યા—તે શ્રેષ્ઠ વ્રતવાળો, પ્રસન્ન અને સુંદર મુખવાળો છે; અતિ સૂક્ષ્મ છે; મધુર-ગંભીર વાણીવાળો છે; સુખદાતા છે; સર્વ પ્રાણીઓનો અહેતુક કરુણામય મિત્ર છે. રૂપલાવણ્ય અને મૃદુ વચનોથી મન હરણ કરનાર; ક્રોધજિત—અન્યાય થાય તોય અક્રોધી; પરાક્રમી ભુજાવાળો; અને અધર્મીઓનો વિનાશ કરનાર છે.

Verse 63

स्वापन: स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत्‌ । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वर:,४६५ स्वापन:-प्रलयकालमें समस्त प्राणियोंको अज्ञाननिद्रामें शयन करानेवाले, ४६६ स्ववश:-स्वतन्त्र, ४६७ व्यापी-आकाशकी भाँति सर्वव्यापी, ४६८ नैकात्मा-प्रत्येक युगमें लोकोद्धारके लिये अनेक रूप धारण करनेवाले, ४६९ नैककर्मकृत्‌-जगत्‌की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयरूप तथा भिन्न-भिन्न अवतारोंमें मनोहर लीलारूप अनेक कर्म करनेवाले, ४७० वत्सर:-सबके निवास-स्थान, ४७१ वत्सलः-भक्तोंके परम स्नेही, ४७२ वत्सी- वृन्दावनमें बछड़ोंका पालन करनेवाले, ४७३ रत्नगर्भ:-रत्नोंको अपने गर्भमें धारण करनेवाले समुद्ररूप, ४७४ धनेश्वर:-सब प्रकारके धनोंके स्वामी

ભીષ્મ બોલ્યા—પ્રલયકાળે તે સર્વ પ્રાણીઓને અજ્ઞાન-નિદ્રામાં સુવડાવનાર છે; સ્વવશ અને સ્વતંત્ર છે; આકાશની જેમ સર્વવ્યાપી છે. યુગે યુગે લોકઉદ્ધાર માટે તે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે; અને સર્જન-સ્થિતિ-પ્રલય તથા અવતાર-લીલારૂપે અનેક કર્મ કરે છે. તે જ ‘વત્સર’ છે જેમાં સૌનું નિવાસ અને ગતિ છે; ભક્તો પર અતિ સ્નેહાળ છે; વ્રજમાં વાછરડાંનું પાલન કરનાર છે; રત્નોને ગર્ભમાં ધારણ કરનાર સમુદ્રસમાન ‘રત્નગર્ભ’ છે; અને સર્વ ધનોનો ઈશ્વર છે.

Verse 64

धर्मगुब्‌ धर्मकृद्‌ धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम्‌ । अविज्ञाता सहसारांशुविधाता कृतलक्षण:,४७५ धर्मगुप्‌-धर्मकी रक्षा करनेवाले, ४७६ धर्म-कृत्‌-धर्मकी स्थापना करनेके लिये स्वयं धर्मका आचरण करनेवाले, ४७७ धर्मी-सम्पूर्ण धर्मोके आधार, ४७८ सत्‌- सत्यस्वरूप, ४७९ असत्‌-स्थूल जगत्स्वरूप, ४८० क्षरम्‌-सर्वभूतमय, ४८१ अक्षरम्‌- अविनाशी, ४८२ अविज्ञातादक्षेत्रज्ञ जीवात्माको विज्ञाता कहते हैं, उनसे विलक्षण भगवान्‌ विष्णु, ४८३ सहस्रांशु:-हजारों किरणोंवाले सूर्यस्वरूप, ४८४ विधाता-सबको अच्छी प्रकार धारण करनेवाले, ४८५ कृतलक्षण:-श्रीवतसत आदि चिह्लोंको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ધર્મનો રક્ષક છે, કર્મમાં ધર્મને સ્થાપિત કરનાર છે અને સર્વ ધર્મનો આધાર છે. તે જ સત્ અને અસત્, ક્ષર અને અક્ષર છે. તે જ્ઞાતાથી પણ પરે જ્ઞાતા છે; સહસ્રકિરણ સૂર્યસ્વરૂપ, સર્વનો વિધાતા-ધારક, અને દેહ પર પવિત્ર લક્ષણો ધારણ કરનાર છે।

Verse 65

गभस्तिनेमि: सत्त्वस्थ: सिंहो भूतमहेश्वर: । आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभूद्गुरु:,४८६ गभस्तिनेमि:-किरणोंके बीचमें सूर्यरूपसे स्थित, ४८७ सच्त्वस्थ:- अन्तर्यामीरूपसे समस्त प्राणियोंके अन्तःकरणमें स्थित रहनेवाले, ४८८ सिंहः-भक्त प्रह्नादके लिये नूसिंहरूप धारण करनेवाले, ४८९ भूतमहेश्वर:-सम्पूर्ण प्राणियोंके महान्‌ ईश्वर, ४९० आदिदेव:-सबके आदि कारण और दिव्यस्वरूप, ४९१ महादेव:-ज्ञानयोग और ऐश्वर्य आदि महिमाओंसे युक्त, ४९२ देवेश:-समस्त देवोंके स्वामी, ४९३ देव भृदगुरु:- देवोंका विशेषरूपसे भरण-पोषण करनेवाले उनके परम गुरु

ભીષ્મે કહ્યું—તે ગભસ્તિનેમિ છે—કિરણોની વચ્ચે સૂર્યરૂપે સ્થિત; સત્ત્વસ્થ—સર્વ પ્રાણીઓના અંતરમાં અંતર્યામીરૂપે વસનાર; સિંહ—ભક્ત પ્રહ્લાદ માટે નરસિંહરૂપ ધારણ કરનાર; સર્વ ભૂતોનો મહેશ્વર; આદિદેવ, મહાદેવ; દેવેશ; અને દેવોને પોષનાર પરમ ગુરુ।

Verse 66

उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्य: पुरातन: । शरीरभूतभूद्‌ भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिण:,४९४ उत्तर:-संसार-समुद्रसे उद्धार करनेवाले और सर्वश्रेष्ठ, ४९५ गोपति:- गोपालरूपसे गायोंकी रक्षा करनेवाले, ४९६ गोप्ता-समस्त प्राणियोंका पालन और रक्षा करनेवाले, ४९७ ज्ञानगम्य:-ज्ञानके द्वारा जाननेमें आनेवाले, ४९८ पुरातन:-सदा एकरस रहनेवाले, सबके आदि पुराणपुरुष, ४९९ शरीरभूतभूत्‌-शरीरके उत्पादक पज्चभूतोंका प्राणरूपसे पालन करनेवाले, ५०० भोक्ता-निरतिशय आनन्दपुंजको भोगनेवाले, ५०१ कपीन्द्र:-बंदरोंके स्वामी श्रीराम, ५०२ भूरिदक्षिण:-श्रीरामादि अवतारोंमें यज्ञ करते समय बहुत-सी दक्षिणा प्रदान करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ઉત્તમ ઉદ્ધારક અને પરમ આશ્રય છે; ગોપતિ—ગોપરૂપે ગાયોનો સ્વામી-રક્ષક; ગોપ્તા—સર્વ પ્રાણીઓનો પાલક; જ્ઞાનથી જ્ઞેય; પુરાતન, સનાતન પુરુષ। તે શરીરરૂપ પંચભૂતોને પણ પ્રાણરૂપે પોષે છે; પરમાનંદનો ભોક્તા છે; કપીન્દ્ર—વાનરોના સ્વામી શ્રીરામ; અને યજ્ઞોમાં બહુ દક્ષિણા આપનાર છે।

Verse 67

सोमपो<मृतप: सोम: पुरुजित्‌ पुरुसत्तम: । विनयो जय: सत्यसंधो दाशार्ह: सात्वतां पति:,५०३ सोमप:-यज्ञोंमें देवरूपसे और यजमानरूपसे सोमरसका पान करनेवाले, ५०४ अमृतप:-समुद्रमन्‍न्थनसे निकाला हुआ अमृत देवोंको पिलाकर स्वयं पीनेवाले, ५०५ सोम:- ओषधियोंका पोषण करनेवाले चन्द्रमारूप, ५०६ पुरुजित्‌-बहुतोंको विजय लाभ करनेवाले, ५०७ पुरुसत्तम:-विश्वरूप और अत्यन्त श्रेष्ठ, ५०८ विनय:-दुष्टोंको दण्ड देनेवाले, ५०९ जय:-सबपर विजय प्राप्त करनेवाले, ५१० सत्यसंध:-सच्ची प्रतिज्ञा करनेवाले, ५११ दाशार्ह:-दाशा्हकुलमें प्रकट होनेवाले, ५१२ सात्वतां पति:-यादवोंके और अपने भक्तोंके स्वामी

ભીષ્મે કહ્યું—તે સોમપ છે, અમૃતપ છે, અને સ્વયં સોમ છે. તે બહુજનવિજયી અને પુરુષોત્તમ છે. તે વિનય—દુષ્ટોને દંડ આપી વશ કરનાર; તે જય—સર્વવિજયસ્વરૂપ. તે સત્યસંધ—પ્રતિજ્ઞામાં અડગ. દાશાર્હ વંશમાં પ્રગટ થઈ તે સાત્વતો (યાદવો)નો સ્વામી અને ભક્તોનો અધિપતિ છે।

Verse 68

जीवो विनयितासाक्षी मुकुन्दोडमितविक्रम: । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयो<5न्तक:,५१३ जीव:-क्षेत्रज्मरूपसे प्राणोंको धारण करनेवाले, ५१४ विनयितासाक्षी-अपने शरणापन्न भक्तोंके विनय-भावको तत्काल प्रत्यक्ष अनुभव करनेवाले, ५१५ मुकुन्दः- मुक्तिदाता, ५१६ अमितविक्रम:-वामनावतारमें पृथ्वी नापते समय अत्यन्त विस्तृत पैर रखनेवाले, ५१७ अम्भोनिधि:-जलके निधान समुद्रस्वरूप, ५१८ अनन्तात्मा-अनन्तमूर्ति, ५१९ महोदथधिशय:-प्रलयकालके महान्‌ समुद्रमें शयन करनेवाले, ५२० अन्तकः- प्राणियोंका संहार करनेवाले मृत्युस्वरूप

ભીષ્મે કહ્યું—તે જીવસ્વરૂપ અંતર્યામી છે; શરણાગત ભક્તના વિનયભાવનો પ્રત્યક્ષ સાક્ષી છે; મુકુન્દ—મુક્તિદાતા; અમિતવિક્રમ—અપરિમિત પરાક્રમી। તે અંભોનિધિ—સમુદ્રસ્વરૂપ; અનંતાત્મા—અનંત રૂપોવાળો; પ્રલયકાળે મહોદધિ પર શયન કરનાર; અને અંતક—મૃત્યુસ્વરૂપે પ્રાણીઓનો અંત કરનાર પણ છે।

Verse 69

अजो महार्ह: स्वाभाव्यो जितामित्र: प्रमोदन: । आनन्दो नन्दनो नन्द: सत्यधर्मा त्रिविक्रम:,५२१ अज:-अकार भगवान्‌ विष्णुका वाचक है, उससे उत्पन्न होनेवाले ब्रह्मास्वरूप, ५२२ महार्ह:-पूजनीय, ५२३ स्वाभाव्य:-नित्य सिद्ध होनेके कारण स्वभावसे ही उत्पन्न न होनेवाले, ५२४ जितामित्र:-रावण-शिशुपालादि शत्रुओंको जीतनेवाले, ५२५ प्रमोदन:- स्मरणमात्रसे नित्य प्रमुदित करनेवाले, ५९२६ आनन्द:-आनन्दस्वरूप, ५२७ ननन्‍्दन:-सबको प्रसन्न करनेवाले, ५२८ नन्दः-सम्पूर्ण ऐश्वर्योंसे सम्पन्न, ५२९ सत्यधर्मा-धर्मज्ञानादि सब गुणोंसे युक्त, ५३० त्रिविक्रम:-तीन डगमें तीनों लोकोंको नापनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અજ, અજન્મા છે; મહાર્હ, પરમ પૂજનીય; સ્વાભાવ્ય, સ્વયંસિદ્ધ અને નિત્યપરિપૂર્ણ; જીતામિત્ર, શત્રુઓને જીતનાર; પ્રમોદન, માત્ર સ્મરણથી હર્ષ આપનાર. તે આનંદ—આનંદસ્વરૂપ; નંદન—સર્વને પ્રસન્ન કરનાર; નંદ—સંપૂર્ણ ઐશ્વર્યથી યુક્ત; સત્યધર્મા—સત્ય અને ધર્મસ્વભાવવાળો; અને ત્રિવિક્રમ—ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોક માપનાર છે।

Verse 70

महर्षि: कपिलाचार्य: कृतज्ञों मेदिनीपति: । त्रिपदखस्रिदशाध्यक्षो महाशुड्र: कृतान्तकृत्‌,५३१ महर्षि: कपिलाचार्य:-सांख्यशास्त्रके प्रणेता भगवान्‌ कपिलाचार्य, ५३२ कृतज्ञ:-अपने भक्तोंकी सेवाको बहुत मानकर अपनेको उनका ऋणी समझनेवाले, ५३३ मेदिनीपति:-पृथ्वीके स्वामी, ५३४ त्रिपद:-त्रिलोकीरूप तीन पैरोंवाले विश्वरूप, ५३५ त्रिदशाध्यक्ष:-देवताओंके स्वामी, ५३६ महाशुड्र:-मत्स्यावतारमें महान्‌ सींग धारण करनेवाले, ५३७ कृतान्तकृत्‌-स्मरण करनेवालोंके समस्त कर्मोंका अन्त करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે મહર્ષિ કપિલાચાર્ય છે; કૃતજ્ઞ—ભક્તોની સેવાને ઋણરૂપે માનનાર; મેદિનીપતિ—પૃથ્વીનો સ્વામી; ત્રિપદ—ત્રિલોકમાં વ્યાપ્ત ત્રિપાદ વિશ્વરૂપ; ત્રિદશાધ્યક્ષ—દેવતાઓનો અધિપતિ; મહાશૃંગ—મહાન શૃંગધારી; અને કૃતાંતકૃત્—સ્મરણ કરનારાના કર્મોનો અંત કરનાર છે।

Verse 71

महावराहो गोविन्द: सुषेण: कनकाड्रदी । गुह्रो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधर:,५३८ महावराहः:-हिरण्याक्षका वध करनेके लिये महावराहरूप धारण करनेवाले, ५३९ गोविन्द:-नष्ट हुई पृथ्वीको पुनः प्राप्त कर लेनेवाले, ५४० सुषेण:-पार्षदोंके समुदायरूप सुन्दर सेनासे सुसज्जित, ५४१ कनकाछज्ल्‍ढदी-सुवर्णका बाजूबंद धारण करनेवाले, ५४२ गुहाः-हृदयाकाशमें छिपे रहनेवाले, ५४३ गभीर:-अतिशय गम्भीर स्वभाववाले, ५४४ गहन:-जिनके स्वरूपमें प्रविष्ट होना अत्यन्त कठिन हो--ऐसे, ५४५ गुप्त:-वाणी और मनसे जाननेमें न आनेवाले, ५४६ चक्रगदाधर:-भक्तोंकी रक्षा करनेके लिये चक्र और गदा आदि दिव्य आयुधोंको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે મહાવરાહ, ગોવિંદ છે; સુષેણ—સુંદર પરિષદ-સેનાથી યુક્ત; કનકાંગદી—સુવર્ણ બાહુબંધ ધારણ કરનાર; ગુહ્ય—હૃદયગુહામાં નિહિત; ગભીર—અગાધ ગಂಭીર; ગહન—જેનાં સ્વરૂપમાં પ્રવેશ દુષ્કર; ગુપ્ત—વાણી અને મનથી અગોચર; અને ચક્રગદાધર—ભક્તરક્ષાર્થે ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર।

Verse 72

वेधा: स्वाड्रोडजित: कृष्णो दृढ: सड्कर्षणो<च्युत: । वरुणो वारुणो वृक्ष: पुष्कराक्षो महामना:,५४७ वेधा:-सब कुछ विधान करनेवाले, ५४८ स्वाड्र:-कार्य करनेमें स्वयं ही सहकारी, ५४९ अजित:-किसीके द्वारा न जीते जानेवाले, ५५० कृष्ण:-श्यामसुन्दर श्रीकृष्ण, ५५१ दृढ:-अपने स्वरूप और सामर्थ्यसे कभी भी च्युत न होनेवाले, ५५२ सड्कर्षणो<च्युत:- प्रलयकालमें एक साथ सबका संहार करनेवाले और जिनका कभी किसी भी कारणसे पतन न हो सके--ऐसे अविनाशी, ५५३ वरुण:-जलके स्वामी वरुणदेवता, ५५४ वारुण:- वरुणके पुत्र वशिष्ठस्वरूप, ५५५ वृक्ष:-अश्व॒त्थवृक्षरूप, ५५६ पुष्कराक्ष:-कमलके समान नेत्रवाले, ५५७ महामना:-संकल्पमात्रसे उत्पत्ति, पालन और संहार आदि समस्त लीला करनेकी शक्तिवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે વેધા, વિધાનકર્તા; સ્વાડ્ર, સ્વયંસહાયક; અજિત, અજય; કૃષ્ણ, શ્યામસુંદર; દૃઢ, અચલ; સંકર્ષણ, પ્રલયકાળે સર્વને એકત્ર ખેંચી લેતો; અને અચ્યુત, કદી ચ્યૂત ન થનાર છે। તે વરુણ, જલાધિપ; વારુણ, વરુણથી ઉત્પન્ન; વૃક્ષ, પવિત્ર વૃક્ષસ્વરૂપ; પુષ્કરાક્ષ, કમલનેત્ર; અને મહામના, મહાન સંકલ્પશક્તિવાળો છે।

Verse 73

भगवान्‌ भगहानन्दी वनमाली हलायुध: । आदित्यो ज्योतिरादित्य: सहिष्णुर्गतिसत्तम:,५५८ भगवान्‌-उत्पत्ति और प्रलय, आना और जाना तथा विद्या और अविद्याको जाननेवाले एवं सर्वैश्वर्यादि छहों भगोंसे युक्त, ५५९ भगहा-अपने भक्तोंका प्रेम बढ़ानेके लिये उनके ऐश्वर्यका हरण करनेवाले, ५६० आनन्दी-परम सुखस्वरूप, ५६१ वनमाली- वैजयन्ती वनमाला धारण करनेवाले, ५६२ हलायुध:-हलरूप शस्त्रको धारण करनेवाले बलभद्रस्वरूप, ५६३ आदित्य:-अदितिपुत्र वामन-भगवान, ५६४ ज्योतिरादित्य:- सूर्यमण्डलमें विराजमान ज्योतिःस्वरूप, ५६५ सहिष्णु:-समस्त द्वन्घोंकों सहन करनेमें समर्थ, ५६६ गतिसत्तम:-सर्वश्रेष्ठ गतिस्वरूप

ભીષ્મે કહ્યું—તે ભગવાન છે; ભગહા—ભક્તોનું પ્રેમ વધે તે માટે તેમનું ઐશ્વર્ય હરણ કરનાર; આનંદી—પરમ સુખસ્વરૂપ; વનમાલી—વૈજયંતી વનમાળા ધારણ કરનાર; હલાયુધ—હલ-શસ્ત્રધારી (બલરામસ્વરૂપ); આદિત્ય—વામનરૂપ આદિત્ય; જ્યોતિરાદિત્ય—સૂર્યમંડળમાં વિરાજમાન જ્યોતિસ્વરૂપ; સહિષ્ણુ—સમસ્ત દ્વંદ્વો સહન કરનાર; અને ગતિસત્તમ—સર્વોત્તમ ગતિ, પરમ આશ્રય।

Verse 74

सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रद: । दिविस्पृक्‌ सर्वदृग्‌ व्यासो वाचस्पतिरयोनिज:,५६७ सुधन्वा-अतिशय सुन्दर शार्ज््धनुष धारण करनेवाले, ५६८ खण्डपरशु:- शत्रुओंका खण्डन करनेवाले फरसेको धारण करनेवाले परशुरामस्वरूप, ५६९ दारुण:- सन्मार्गविरोधियोंके लिये महान्‌ भयंकर, ५७० द्रविणप्रद:-अर्थार्थी भक्तोंको धन-सम्पत्ति प्रदान करनेवाले, ५७१ दिविस्पृक्‌-स्वर्गलोकतक व्याप्त, ५७२ सर्वदृग्‌ व्यास:-सबके द्रष्टा एवं वेदका विभाग करनेवाले श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासस्वरूप, ५७३ वाचस्पतिरयोनिज:- विद्याके स्वामी तथा बिना योनिके स्वयं ही प्रकट होनेवाले

Bhīṣma said: He is Sudhanvā, the supremely excellent bearer of the mighty bow; He is Khaṇḍaparaśu, the wielder of the axe who cuts down foes—manifest as Paraśurāma; He is Dāruṇa, terrifying to those who oppose the righteous path; He is Draviṇaprada, the giver of wealth to devotees who seek support. He pervades up to heaven (Divispṛk); He is Sarvadṛk, the all-seeing; He is Vyāsa, the arranger and divider of the Veda; and He is Vācaspati, lord of speech and knowledge, self-manifest and not born from a womb. In ethical sense, the verse praises the Divine as both protector and benefactor of the dharmic, and as a formidable corrective force against adharma.

Verse 75

त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक्‌ । संन्यासकृच्छम: शान्तो निष्ठा शान्ति: परायणम्‌,५७४ त्रिसामा-देवव्रत आदि तीन साम श्रुतियोंद्वारा जिनकी स्तुति की जाती है--ऐसे परमेश्वर, ५७५ सामग:ः-सामवेदका गान करनेवाले, ५७६ साम-सामवेदस्वरूप, ५७७ निर्वाणम्‌-परमशान्तिके निधान परमानन्दस्वरूप, ५७८ भेषजम्‌-संसार-रोगकी ओषधि, ५७९ भिषक्‌ू-संसाररोगका नाश करनेके लिये गीतारूप उपदेशामृतका पान करानेवाले परम वैद्य, ५८० संन्यासकृत्‌-मोक्षके लिये संन्यासाश्रम और संन्यासयोगका निर्माण करनेवाले, ५८१ शमः:-उपशमताका उपदेश देनेवाले, ५८२ शान्त:-परम शान्तस्वरूप, ५८३ निष्ठा-सबकी स्थितिके आधार अधिष्ठानस्वरूप, ५८४ शान्ति:-परम शान्तिस्वरूप, ५८५ परायणम्‌-मुमुक्षु पुरुषोंके परम प्राप्य-स्थान

Bhīṣma said: He is praised by the three Sāman-hymns; He is the chanter of the Sāma, and the very essence of the Sāmaveda. He is Nirvāṇa itself—the treasury of supreme peace; the medicine for the disease of worldly existence; and the physician who cures that disease. He is the ordainer of renunciation for liberation; the giver of inner restraint; the perfectly tranquil one; the firm foundation of all; Peace itself; and the highest refuge and final goal for those who seek release.

Verse 76

शुभाड़: शान्तिद: स्रष्टा कुमुद:ः कुवलेशय: । गोहितो गोपति्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रिय:,५८६ शुभाज़:ः-अति मनोहर परम सुन्दर अंगोंवाले, ५८७ शान्तिद:-परम शान्ति देनेवाले, ५८८ स्त्रष्टा-सर्गके आदिमें सबकी रचना करनेवाले, ५८९ कुमुद:-पृथ्वीपर प्रसन्नतापूर्वक लीला करनेवाले, ५९० कुवलेशय:-जलमें शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले, ५९१ गोहित:-गोपालरूपसे गायोंका और अवतार धारण करके भार उतारकर पृथ्वीका हित करनेवाले, ५९२ गोपति:-पृथ्वीके और गायोंके स्वामी, ५९३ गोप्ता-अवतार धारण करके सबके सम्मुख प्रकट होते समय अपनी मायासे अपने स्वरूपको आच्छादित करनेवाले, ५९४ वृषभाक्ष:-समस्त कामनाओंकी वर्षा करनेवाली कृपादृष्टिसे युक्त, ५९५ वृषप्रिय:-धर्मसे प्यार करनेवाले

Bhīṣma said: He is of auspicious and beautiful form, the giver of peace, and the primal creator. He is “Kumuda,” delighting the earth with gracious play, and “Kuvaleśaya,” who reclines upon the serpent-bed in the cosmic waters. He is the benefactor of the cows and of the world, their lord and protector; though he appears before all in incarnate form, he veils his true nature by his own divine power. His gaze is like a raincloud that showers grace and fulfills worthy desires, and he is dear to righteousness—one who loves dharma itself.

Verse 77

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिव: । श्रीवत्सवक्षा: श्रीवास: श्रीपति: श्रीमतां वर:,५९६ अनिवर्ती-रणभूमिमें और धर्मपालनमें पीछे न हटनेवाले, ५९७ निवृत्तात्मा- स्वभावसे ही विषय-वासनारहित नित्य शुद्ध मनवाले, ५९८ संक्षेप्ता-विस्तृत जगत्‌को संहारकालमें संक्षिप्त यानी सूक्ष्म करनेवाले, ५९९ क्षेमकृतू-शरणागतकी रक्षा करनेवाले, ६०० शिव:-स्मरणमात्रसे पवित्र करनेवाले कल्याणस्वरूप, ६०१ श्रीवत्सवक्षा:-श्रीवत्स नामक चिह्नको वक्ष:स्थलमें धारण करनेवाले, ६०२ श्रीवास:-श्रीलक्ष्मीजीके वासस्थान, ६०३ श्रीपति:-परमशक्तिरूपा श्रीलक्ष्मीजीके स्वामी, ६०४ श्रीमतां वर:-सब प्रकारकी सम्पत्ति और ऐश्वर्यसे युक्त ब्रह्मादि समस्त लोकपालोंसे श्रेष्ठ

Bhīṣma said: He is the one who never turns back—neither from the battlefield nor from the path of dharma; whose inner self is naturally withdrawn from sense-cravings and ever pure; who, at the time of dissolution, gathers the vast universe back into subtle form; who secures the welfare and protection of those who seek refuge; who is auspicious and purifying by mere remembrance; whose chest bears the mark called Śrīvatsa; who is the abode of Śrī (Lakṣmī); who is the Lord of Śrī; and who is the श्रेष्ठ among all the prosperous—surpassing even Brahmā and the guardians of the worlds in splendor and sovereignty.

Verse 78

श्रीद: श्रीश: श्रीनिवास: श्रीनिधि: श्रीविभावन: । श्रीधर: श्रीकर: श्रेय: श्रीमाललोकत्रयाश्रय:,६०५ श्रीद:-भक्तोंको श्री प्रदान करनेवाले, ६०६ श्रीश:-लक्ष्मीके नाथ, ६०७ श्रीनिवास:-श्रीलक्ष्मीजीके अन्तःकरणमें नित्य निवास करनेवाले, ६०८ श्रीनिधि:-समस्त श्रियोंक आधार, ६०९ श्रीविभावन:-सब मनुष्योंके लिये उनके कर्मानुसार नाना प्रकारके ऐश्वर्य प्रदान करनेवाले, ६१० श्रीधर:-जगज्जननी श्रीको वक्ष:स्थलमें धारण करनेवाले, ६११ श्रीकर:-स्मरण, स्तवन और अर्चन आदि करनेवाले भक्तोंके लिये श्रीका विस्तार करनेवाले, ६१२ श्रेय:-कल्याणस्वरूप, ६१३ श्रीमान्‌-सब प्रकारकी श्रियोंसे युक्त, ६१४ लोकत्रयाश्रय:-तीनों लोकोंके आधार

Bhīṣma said: He is the giver of prosperity; the Lord of Śrī (Lakṣmī); the one in whom Śrī ever dwells; the treasury and foundation of all prosperities; the dispenser who apportions diverse forms of lordship and fortune to beings according to their deeds. He bears Śrī upon his chest; he causes prosperity to expand for devotees who remember, praise, and worship him; he is auspiciousness itself; he is endowed with every excellence; and he is the refuge and support of the three worlds.

Verse 79

स्वक्ष: स्वड़: शतानन्दो नन्दिज्योतिर्गणेश्वर: | विजितात्माविधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्न संशय:,६१५ स्वक्ष:-मनोहर कृपाकटाक्षसे युक्त परम सुन्दर आँखोंवाले, ६१६ स्वज्भ:- अतिशय कोमल, परम सुन्दर, मनोहर अंगोंवाले, ६१७ शतानन्द:-लीलाभेदसे सैकड़ों विभागोंमें विभक्त आनन्दस्वरूप, ६१८ नन्दि:-परमानन्दस्वरूप, ६१९ ज्योतिर्गणेश्वुर:- नक्षत्रसमुदायोंके ईश्वर, ६२० विजितात्मा-जिते हुए मनवाले, ६२१ अविधेयात्मा-जिनके असली स्वरूपका किसी प्रकार भी वर्णन नहीं किया जा सके--ऐसे अनिर्वचनीयस्वरूप, ६२२ सत्कीर्ति:-सच्ची कीर्तिवाले, ६२३ छिन्नसंशय:-सब प्रकारके संशयोंसे रहित

ભીષ્મે કહ્યું—તે મનોહર કરુણાકટાક્ષવાળા, અતિ સુંદર નેત્રોવાળા અને અતિ કોમળ, રમણીય અંગોવાળા છે. તે અનેક રીતે પ્રગટ થતો આનંદસ્વરૂપ, પરમાનંદમય; જ્યોતિર્ગણોના ઈશ્વર, મંગલમય પ્રકાશ છે. તેનું અંતઃકરણ સંપૂર્ણ જીતેલું છે; તેનું સાચું સ્વરૂપ વાણીથી અવર્ણનીય છે; તેની કીર્તિ સત્ય છે; અને તેના વિષે સર્વ સંશયો છેદાઈ જાય છે.

Verse 80

उदीर्ण: सर्वतश्नक्षुनीश: शाश्वतस्थिर: । भूशयो भूषणो भूतिर्विशोक: शोकनाशन:,६२४ उदीर्ण:-सब प्राणियोंसे श्रेष्ठ, ६२५ सर्व-तश्नक्षुः-समस्त वस्तुओंको सब दिशाओंमें सदा-सर्वदा देखनेकी शक्तिवाले, ६२६ अनीश:-जिनका दूसरा कोई शासक न हो--ऐसे स्वतन्त्र, ६२७ शाश्रृतस्थिर:-सदा एकरस स्थिर रहनेवाले, निर्विकार, ६२८ भूशय:-लंकागमनके लिये मार्गकी याचना करते समय समुद्रतटकी भूमिपर शयन करनेवाले, ६२९ भूषण:-स्वेच्छासे नाना अवतार लेकर अपने चरण-चिह्नोंसे भूमिकी शोभा बढ़ानेवाले, ६३० भूति:-समस्त विभूतियोंके आधारस्वरूप, ६३१ विशोक:-सब प्रकारसे शोकरहित, ६३२ शोकनाशनः-स्मृतिमात्रसे भक्तोंके शोकका समूल नाश करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ઉદીર્ણ, એટલે સર્વ પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ; સર્વતશ્ચક્ષુ—બધી દિશામાં સદા સર્વ વસ્તુ જોનાર; અનીશ—જેનાં ઉપર બીજો કોઈ શાસક નથી; શાશ્વતસ્થિર—નિત્ય સ્થિર, નિર્વિકાર। તે ભૂશય—ભૂમિ પર શયન કરનાર; ભૂષણ—પોતાના પગલાંથી ધરતીને શોભાવનાર; ભૂતિ—સમસ્ત વિભૂતિઓનો આધાર; વિશોક—સ્વયં શોકરહિત; અને શોકનાશન—સ્મરણમાત્રથી ભક્તોના શોકનો નાશ કરનાર।

Verse 81

अर्चिष्मानर्चित: कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधन: । अनिरुद्धो5प्रतिरथ: प्रद्युम्नोडमितविक्रम:,६३३ अर्चिष्मान्‌-चन्द्र-सूर्य आदि समस्त ज्योतियोंको देदीप्पमान करनेवाली अतिशय प्रकाशमय अनन्त किरणोंसे युक्त, ६३४ अर्चित:-ब्रह्मादि समस्त लोकोंसे पूजे जानेवाले, ६३५ कुम्भ:-घटकी भाँति सबके निवासस्थान, ६३६ विशुद्धात्मा-परम शुद्ध निर्मल आत्मस्वरूप, ६३७ विशोधन:-स्मरणमात्रसे समस्त पापोंका नाश करके भक्तोंके अन्त:करणको परम शुद्ध कर देनेवाले, ६३८ अनिरुद्ध:-जिनको कोई बाँधकर नहीं रख सके--ऐसे चतुर्व्यूहमें अनिरुद्धस्वरूप, ६३९ अप्रतिरथ:-प्रतिपक्षसे रहित, ६४० प्रद्युम्न:- परम श्रेष्ठ अपार धनसे युक्त चतुर्व्यूहमें प्रद्युम्नस्वरूप, ६४१ अमितविक्रम:-अपार पराक्रमी

ભીષ્મે કહ્યું—તે અર્ચિષ્માન—અનંત કિરણોથી તેજસ્વી; અર્ચિત—બ્રહ્માદિ સર્વ લોકોથી પૂજિત; કુંભ—ઘટની જેમ સર્વનો આશ્રયસ્થાન। તે વિશુદ્ધાત્મા—પરમ નિર્મળ આત્મસ્વરૂપ; વિશોધન—સ્મરણમાત્રથી પાપ નાશ કરી અંતઃકરણ શુદ્ધ કરનાર। તે અનિરુદ્ધ—અવરોધાતીત; અપ્રતિરથ—જેનાં સામે કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી રથવીર નથી; પ્રદ્યુમ્ન; અને અમિતવિક્રમ—અપરિમિત પરાક્રમી।

Verse 82

कालनेमिनिहा वीर: शौरि: शूरजनेश्वर: । त्रिलोकात्मा त्रिलोकेश: केशव: केशिहा हरि:,६४२ कालनेमिनिहा-कालनेमि नामक असुरको मारनेवाले, ६४३ वीर:-परम शूरवीर, ६४४ शौरि:-शूरकुलमें उत्पन्न होनेवाले श्रीकृष्णस्वरूप, ६४५ शूरजनेश्वचर:-अतिशय शूरवीरताके कारण इन्द्रादि शूरवीरोंके भी इष्ट, ६४६ त्रिलोकात्मा-अन्तर्यामीरूपसे तीनों लोकोंके आत्मा, ६४७ त्रिलोकेश:-तीनों लोकोंके स्वामी, ६४८ केशव:-ब्रह्मा, विष्णु और शिव-स्वरूप, ६४९ केशिहा-केशी नामके असुरको मारनेवाले, ६५० हरि:-स्मरणमात्रसे समस्त पापोंका हरण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે કાલનેમિનિહા—કાલનેમિ અસુરનો સંહારક; પરમ વીર; શૌરિ—શૂરવંશમાં જન્મેલો; શૂરજનેશ્વર—શૂરવીરોમાં પણ અધીશ્વર। તે ત્રિલોકાત્મા—ત્રણ લોકનો અંતર્યામી આત્મા; ત્રિલોકેશ—ત્રણ લોકનો સ્વામી; કેશવ; કેશીનો વધ કરનાર; અને હરિ—સ્મરણમાત્રથી પાપ હરણ કરનાર।

Verse 83

कामदेव: कामपाल: कामी कान्तः कृतागम: । अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोडनन्तो धनंजय:,६५१ कामदेव:-धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--इन चारों पुरुषार्थोकी चाहनेवाले मनुष्योंद्वारा अभिलषित समस्त कामनाओंके अधिष्ठाता परमदेव, ६५२ कामपाल:-सकामी भक्तोंकी कामनाओंकी पूर्ति करनेवाले, ६५३ कामी-अपने प्रियतमोंको चाहनेवाले, ६५४ कान्त:-परम मनोहर स्वरूप, ६५५ कृतागम:-समस्त वेद और शास्त्रोंको रचनेवाले, ६५६ अनिर्देश्यवपु:-जिनके दिव्य स्वरूपका किसी प्रकार भी वर्णन नहीं किया जा सके--ऐसे अनिर्वचनीय शरीरवाले, ६५७ विष्णु:-शेषशायी भगवान्‌ विष्णु, ६५८ वीर:-बिना ही पैरोंके गमन करनेकी दिव्य शक्तिसे युक्त, ६५९ अनन्तः-जिनके स्वरूप, शक्ति, ऐश्वर्य, सामर्थ्य और गुणोंका कोई भी पार नहीं पा सकता--ऐसे अविनाशी गुण, प्रभाव और शक्तियोंसे युक्त, ६६० धनजञ्जय:-अर्जुनरूपसे दिगूविजयके समय बहुत-सा धन जीतकर लानेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે કામદેવ—સમસ્ત ઇચ્છાઓનો અધિષ્ઠાતા; કામપાલ—સકામી ભક્તોની કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર; કામી—પોતાના પ્રિયજનોને ઇચ્છનાર; કાંત—પરમ મનોહર। તે કૃતાગમ—વેદ-શાસ્ત્રોના પ્રવર્તક; અનિર્દેશ્યવપુ—જેનાં દિવ્ય દેહનું વર્ણન અશક્ય; વિષ্ণુ—સર્વવ્યાપી પ્રભુ; વીર—અદ્ભુત સામર્થ્યયુક્ત; અનંત—અસીમ ગુણ-ઐશ્વર્યવાળો; અને ધનંજય—ધનવિજેતા, અર્જુનરૂપે પ્રગટ।

Verse 84

ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्‌ ब्रद्या ब्रद्यम ब्रह्म॒विवर्धन: । ब्रह्मविद्‌ ब्राह्मणो ब्रद्मी ब्रद्यम॒ज्ञो ब्राह्मणप्रिय:,६६९१ ब्रह्माण्य:-तप, वेद, ब्राह्मण और ज्ञानकी रक्षा करनेवाले, ६६२ ब्रह्मकृत्‌-पूर्वोक्त तप आदिकी रचना करनेवाले, ६६३ ब्रह्मा-ब्रह्मारूपसे जगत्‌को उत्पन्न करनेवाले, ६६४ ब्रह्म-सच्चिदानन्दस्वरूप, ६६५ ब्रह्मुविवर्धन:-पूर्वाक्त ब्रह्मबशब्दवाची तप आदिकी वृद्धि करनेवाले, ६६६ ब्रह्म॒वित्‌-वेद और वेदार्थको पूर्णतया जाननेवाले, ६६७ ब्राह्मण:-समस्त वस्तुओंको ब्रह्मरूपसे देखनेवाले, ६६८ ब्रह्मी-ब्रह्मशब्दवाची तपादि समस्त पदार्थोंके अधिष्ठान, ६६९ ब्रद्य॒ज्ञ:-अपने आत्मस्वरूप ब्रह्मशब्दवाची वेदको पूर्णतया यथार्थ जाननेवाले, ६७० ब्राह्मणप्रिय:-ब्राह्मणोंको अतिशय प्रिय माननेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે બ્રહ્મવિદ્યા અને તેમાં નિષ્ઠાવાન જનનો રક્ષક છે; તપ અને વૈદિક માર્ગનો વિધાનકર્તા છે; બ્રહ્મા-રૂપે જગતને પ્રગટ કરનાર સર્જક છે; સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ સ્વયં છે; અને તપ તથા વૈદિક જ્ઞાનની વૃદ્ધિ કરનાર છે। તે વેદ અને તેના અર્થને પૂર્ણ રીતે જાણે છે; સર્વને બ્રહ્મરૂપે જુએ છે; ‘બ્રહ્મ’ કહેવાતા તપ, વિદ્યાઅને આધ્યાત્મિક તેજનો આધાર છે; વેદને પોતાના આત્મસ્વરૂપ તરીકે યથાર્થ જાણે છે; અને બ્રાહ્મણોને અત્યંત પ્રિય માને છે।

Verse 85

महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरग: । महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञों महाहवि:,६७१ महाक्रम:-बड़े वेगसे चलनेवाले, ६७२ महाकर्मा-भिन्न-भिन्न अवतारोंमें नाना प्रकारके महान्‌ कर्म करनेवाले, ६७३ महातेजा:-जिसके तेजसे समस्त सूर्य आदि तेजस्वी देदीप्पमान होते हैं-ऐसे महान्‌ तेजस्वी, ६७४ महोरगः-बड़े भारी सर्प यानी वासुकिस्वरूप, ६७५ महाक्रतुः:-महान्‌ यज्ञस्वरूप, ६७६ महायज्वा-लोकसंग्रहके लिये बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले, ६७७ महायज्ञ:-जपयज्ञ आदि भगवत्प्राप्तिके साधनरूप समस्त यज्ञ जिनकी विभूतियाँ हैं--ऐसे महान्‌ यज्ञस्वरूप, ६७८ महाहवि:- ब्रह्मरूप अग्निमें हवन किये जाने योग्य प्रपणचरूप हवि जिनका स्वरूप है--ऐसे महान्‌ हवि:स्वरूप

ભીષ્મે કહ્યું—તે મહાક્રમી અને મહાકર્મા છે; અપાર તેજથી દીપ્ત છે અને ગહન-પ્રબળ મહાસર્પ સમાન છે। તે મહાક્રતુ—યજ્ઞસ્વરૂપ છે; લોકકલ્યાણ માટે મહાયજ્ઞો કરનાર મહાયજ્વા છે; તે મહાયજ્ઞ છે—જેનાં વિભૂતિરૂપે સર્વ સાધન-યજ્ઞો અને અનુશાસનો પ્રગટ થાય છે; અને તે મહાહવિ છે—દિવ્ય અગ્નિમાં અર્પણયોગ્ય પરમ સાર।

Verse 86

स्तव्य: स्तवप्रिय: स्तोत्र स्तुति: स्तोता रणप्रिय: । पूर्ण: पूरयिता पुण्य: पुण्यकीर्तिरनामय:,६७९ स्तव्य:-सबके द्वारा स्तुति किये जाने योग्य, ६८० स्तवप्रिय:-स्तुतिसे प्रसन्न होनेवाले, ६८१ स्तोत्रम्‌-जिनके द्वारा भगवानके गुण-प्रभावका कीर्तन किया जाता है, वह स्तोत्र, ६८२ स्तुति:-स्तवनक्रियास्वरूप, ६८३ स्तोता-स्तुति करनेवाले, ६८४ रणप्रिय:- युद्धमें प्रेम करनेवाले, ६८५ पूर्ण:-समस्त ज्ञान, शक्ति, ऐश्वर्य और गुणोंसे परिपूर्ण, ६८६ पूरयिता-अपने भक्तोंको सब प्रकारसे परिपूर्ण करनेवाले, ६८७ पुण्य:-स्मरणमात्रसे पापोंका नाश करनेवाले पुण्यस्वरूप, ६८८ पुण्यकीर्ति:-परमपावन कीर्तिवाले, ६८९ अनामय:-आन्तरिक और बाह्य सब प्रकारकी व्याधियोंसे रहित

ભીષ્મે કહ્યું—તે સ્તુતિને યોગ્ય છે; ભક્તોની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થાય છે। તે જ સ્તોત્ર છે જેના દ્વારા તેના ગુણ-મહિમાનું કીર્તન થાય છે; તે જ સ્તુતિક્રિયા છે; અને તે જ સ્તોતા—સ્તુતિ કરનાર પણ છે। ધર્મરક્ષા માટેના ન્યાયયુદ્ધમાં તેને પ્રીતિ છે। તે સર્વગુણસંપન્ન પૂર્ણ છે; ભક્તોને સર્વ રીતે પરિપૂર્ણ કરનાર છે। તે પુણ્યસ્વરૂપ છે—સ્મરણમાત્રથી પાપનાશ કરે છે; તેની કીર્તિ પરમ પાવન છે; અને તે આંતરિક-બાહ્ય સર્વ વ્યાધિથી રહિત અનામય છે।

Verse 87

मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रद: । वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हवि:,६९० मनोजव:-मनकी भाँति वेगवाले, ६९१ तीर्थकर:-समस्त विद्याओंके रचयिता और उपदेशकर्ता, ६९२ वसुरेता:-हिरण्यमय पुरुष (प्रथम पुरुषसृष्टिका बीज) जिनका वीर्य है--ऐसे सुवर्णवीर्य, ६९३ वसुप्रद:-प्रचुर धन प्रदान करनेवाले, ६९४ वसुप्रद:-अपने भक्तोंको मोक्षरूप महान्‌ धन देनेवाले, ६९५ वासुदेव:-वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण, ६९६ वसु:- सबके अन्तःकरणमें निवास करनेवाले, ६९७ वसुमना:-समानभावसे सबमें निवास करनेकी शक्तिसे युक्त मनवाले, ६९८ हविः:-यज्ञमें हवन किये जाने योग्य हविःस्वरूप

ભીષ્મે કહ્યું—તે મન સમાન વેગવાળો છે; તીર્થકર્તા—ઉદ્ધારના સાધનોનો પ્રবর্তક છે; સુવર્ણમય જીવનદાયી બીજશક્તિવાળો વસુરેતા છે; વસુપ્રદ—ધન આપનાર, અને મોક્ષરૂપ પરમ ધન આપનાર પણ। તે જ વાસુદેવ છે; તે જ અંતર્યામી વસુ છે; સર્વ જીવોમાં સમભાવ ધરાવનાર વસુમના છે; અને યજ્ઞમાં અર્પણયોગ્ય હવિસ્વરૂપ છે।

Verse 88

सदगति:ः सत्कृति: सत्ता सद्भूति: सत्परायण: । शूरसेनो यदुश्रेष्ठ: सन्निवास: सुयामुन:,६९९ सदगति:-सत्पुरुषोंद्वारा प्राप्त किये जाने योग्य गतिस्वरूप, ७०० सत्कृति:- जगतकी रक्षा आदि सत्कार्य करनेवाले, ७०१ सत्ता-सदा-सर्वदा विद्यमान सत्तास्वरूप, ७०२ सदभूति:-बहुत प्रकारसे बहुत रूपोंमें भासित होनेवाले, ७०३ सत्परायण:- सत्पुरुषोंके परम प्रापणीय स्थान, ७०४ शूरसेन:-हनुमानादि श्रेष्ठ शूरवीर योद्धाओंसे युक्त सेनावाले, ७०५ यदुश्रेष्ठ:-यदुवंशियों में सर्वश्रेष्ठ ७०६ सन्निवास:-सत्पुरुषोंके आश्रय, ७०७ सुयामुन:-जिनके परिकर यमुना-तट निवासी गोपालबाल आदि अति सुन्दर हैं, ऐसे श्रीकृष्ण

ભીષ્મે કહ્યું—તે સદ્ગતિ છે, જે સજ્જનોને પ્રાપ્ત થાય; તે સત્કૃતિ—સત્કાર્ય કરનાર છે; તે સદા વિદ્યમાન સત્તા છે; શુભ રૂપોમાં અનેક રીતે પ્રગટ થતો સદ્ભૂતિ છે; અને સજ્જનોનો પરમ આશ્રય તથા ગંતવ્ય—સત્પરાયણ છે। તે શૂરસેન—વીર યોદ્ધાઓથી યુક્ત સેનોનો નાયક; યદુવંશમાં શ્રેષ્ઠ યદુશ્રેષ્ઠ; સજ્જનોનું નિવાસસ્થાન સન્નિવાસ; અને યમુના-તટના સુંદર પરિકરો (ગોપબાળ વગેરે) ધરાવતો સુયામુન શ્રીકૃષ્ણ છે।

Verse 89

भूतावासो वासुदेव: सर्वासुनिलयोडनल: । दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोडथापराजित:,७०८ भूतावास:-समस्त प्राणियोंके मुख्य निवास-स्थान, ७०९ वासुदेव:-अपनी मायासे जगत्‌को आच्छादित करनेवाले परमदेव, ७३० सर्वासुनिलय:-समस्त प्राणियोंके आधार, ७११ अनलः-अपार शक्ति और सम्पत्तिसे युक्त, ७१२ दर्पहा-धर्मविरुद्ध मार्गमें चलनेवालोंके घमण्डको नष्ट करनेवाले, ७१३ दर्पद:-अपने भक्तोंको विशुद्ध उत्साह प्रदान करनेवाले, ७१४ दृप्त:-नित्यानन्दमग्न, ७१५ दुर्धर:-बड़ी कठिनतासे हृदयमें धारित होनेवाले, ७३१६ अपराजित:-दूसरोंसे अजित

ભીષ્મે કહ્યું—તે સર્વ ભૂતોનો નિવાસસ્થાન છે; તે વાસુદેવ છે, જે જગતને વ્યાપી ને આવરી લે છે. તે સર્વ પ્રાણીઓના પ્રાણનો આધાર છે અને ‘અનલ’—અપરિમિત શક્તિવાળો. અધર્મમાર્ગે ચાલનારાઓનો દર્પ તે નાશ કરે છે; ભક્તોને શુદ્ધ ઉત્સાહ અને ઉન્નતિ આપે છે; તે સદા આનંદમગ્ન, હૃદયમાં ધારણ કરવો દુષ્કર, અને છતાં કોઈથી અજિત છે.

Verse 90

विश्वमूर्तिमहामूर्तिदीप्तमूर्तिरमूर्तिमान्‌ । अनेकमूर्तिरिव्यक्त: शतमूर्ति: शतानन:,७१७ विश्वमूर्ति:-समस्त विश्व ही जिनकी मूर्ति है--ऐसे विराट्स्वरूप, ७१८ महामूर्ति:-बड़े रूपवाले, ७१९ दीप्तमूर्ति:-स्वेच्छासे धारण किये हुए देदीप्यमान स्वरूपसे युक्त, ७२० अमूर्तिमान्‌-जिनकी कोई मूर्ति नहीं--ऐसे निराकार, ७२१ अनेकमूर्ति:-नाना अवतारोंमें स्वेच्छासे लोगोंका उपकार करनेके लिये बहुत मूर्तियोंको धारण करनेवाले, ७२२ अव्यक्तः-अनेक मूर्ति होते हुए भी जिनका स्वरूप किसी प्रकार व्यक्त न किया जा सके-- ऐसे अप्रकटस्वरूप, ७२३ शततमूर्ति:-सैकड़ों मूर्तियोंवाले, ७२४ शतानन:-सैकड़ों मुखोंवाले

ભીષ્મે કહ્યું—સમગ્ર વિશ્વ જ જેમની મૂર્તિ છે, તે વિરાટ પુરુષ છે; તે મહામૂર્તિ, દીપ્તમૂર્તિ, અને છતાં અમૂર્ત—નિરાકાર છે. પ્રાણીઓના હિત માટે તે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, પરંતુ તેનું સત્ય સ્વરૂપ પૂર્ણ રીતે વ્યક્ત થતું નથી. તે જાણે સો-સો મૂર્તિઓ અને સો-સો મુખો ધરાવતો—અસીમ પ્રકટતા ધરાવતો છે.

Verse 91

एको नैक: सव: कः कि यत्‌ तत्‌ पदमनुत्तमम्‌ | लोकबन्धुलोंकनाथो माधवो भक्तवत्सल:,७२५ एक:-सब प्रकारके भेद-भावोंसे रहित अद्वितीय, ७२६ नैकः-अवतार-भेदसे अनेक, ७२७ सव:-जिनमें सोमनामकी ओषधिका रस निकाला जाता है--ऐसे यज्ञ-स्वरूप, ७२८ क:ः-सुखस्वरूप, ७२९ किम्‌-विचारणीय ब्रह्मस्वरूप, ७३० यत्‌-स्वतःसिद्ध, ७३१ तत्‌-विस्तार करनेवाले, ७३२ पदमनुत्तमम्‌-मुमुक्षु पुरुषोंद्वारा प्राप्त किये जाने योग्य अत्युत्तम परमपदस्वरूप, ७३३ लोकबन्धु:-समस्त प्राणियोंके हित करनेवाले परम मित्र, ७३४ लोकनाथ:-सबके द्वारा याचना किये जानेयोग्य लोकस्वामी, ७३५ माधव:-मधुकुलमें उत्पन्न होनेवाले, ७३६ भक्तवत्सलः-भक्तोंसे प्रेम करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે એક છે—અંતર્ભેદરહિત; અને અવતારભેદથી અનેક પણ છે. તે યજ્ઞસ્વરૂપ, આનંદસ્વરૂપ અને વિચારણીય બ્રહ્મ છે; સ્વયંસિદ્ધ અને સર્વ વિસ્તરણનો મૂળસ્ત્રોત છે. મુમુક્ષુઓને પ્રાપ્ત થતું અનુત્તમ પરમપદ તે જ છે. તે લોકબંધુ, લોકનાથ—માધવ—અને ભક્તવત્સલ છે.

Verse 92

सुवर्णवर्णो हेमाड़ो वराड्रश्वन्दनाड़दी | वीरहा विषम: शून्यो घृताशीरचलश्चल:,७३७ सुवर्णवर्ण:-सोनेके समान पीतवर्णवाले, ७३८ हेमाड़:-सोनेके समान चमकीले अड़ोंवाले, ७३९ वराड्र:-परम श्रेष्ठ अंग-प्रत्यंगोंवाले, ७४० चन्दनाड्भदी-चन्दनके लेप और बाजूबंदसे सुशोभित, ७४१ वीरहा-शूरवीर असुरोंका नाश करनेवाले, ७४२ विषम:-जिनके समान दूसरा कोई नहीं--ऐसे अनुपम, ७४३ शून्य:-समस्त विशेषणोंसे रहित, ७४४ घृताशी:-अपने आश्रित जनोंके लिये कृपासे सने हुए द्रवित संकल्प करनेवाले, ७४५ अचल:-किसी प्रकार भी विचलित न होनेवाले--अविचल, ७४६ चल:-वायुरूपसे सर्वत्र गमन करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સુવર્ણવર્ણ, સોનાની જેમ તેજસ્વી અંગોવાળો, પરમ શ્રેષ્ઠ અંગ-પ્રત્યંગોથી યુક્ત, અને ચંદનલેપ તથા અંગદોથી શોભિત છે. તે વીર શત્રુઓનો સંહારક, અનુપમ, અને છતાં સર્વ વિશેષણોથી પરે છે. શરણાગતો પ્રત્યે કરુણાસ્નિગ્ધ, સંકલ્પમાં અચલ, અને પવનની જેમ સર્વત્ર ગમન કરનાર—ચલ પણ છે.

Verse 93

अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक्‌ । सुमेधा मेधजो धन्य: सत्यमेधा धराधर:,७४७ अमानी-स्वयं मान न चाहनेवाले, ७४८ मानद:-दूसरोंको मान देनेवाले, ७४९ मान्य:-सबके पूजनेयोग्य माननीय, ७५० लोकस्वामी-चौदह भुवनोंके स्वामी, ७५१ त्रिलोकधृक्‌-तीनों लोकोंको धारण करनेवाले, ७५२ सुमेधा:-अति उत्तम सुन्दर बुद्धिवाले, ७५३ मेधज:-यज्ञमें प्रकट होनेवाले, ७५४ धन्यः-नित्य कृतकृत्य होनेके कारण सर्वथा धन्यवादके पात्र, ७५५ सत्यमेधा:-सच्ची और श्रेष्ठ बुद्धिवाले, ७५६ धराधर:-अनन्त भगवानके रूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે પોતે માન ઇચ્છતો નથી, છતાં બીજાને માન આપે છે; તે પૂજ્ય અને માનનીય છે. તે લોકસ્વામી છે અને ત્રિલોકને ધારણ કરનાર છે. તે સુમેધા—ઉત્તમ બુદ્ધિવાળો; યજ્ઞમાં પ્રગટ થનાર; સદા ધન્ય અને કૃતજ્ઞતાનો પાત્ર; સત્ય અને શ્રેષ્ઠ મેધાવાળો; અને ધરાધર—પૃથ્વીને ધારણ કરનાર પરમેશ્વર છે.

Verse 94

तेजोवृषो द्युतिधर: सर्वशस्त्रभृतां वर: । प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशूज़ी गदाग्रज:,७५७ तेजोवृष:-अपने भक्तोंपर आनन्दमय तेजकी वर्षा करनेवाले, ७५८ झ्युतिधर:- परम कान्तिको धारण करनेवाले, ७५९ सर्वशस्त्रभृतां वर:-समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ, ७६० प्रग्रह:-भक्तोंके द्वारा अर्पित पत्र-पुष्पादिको ग्रहण करनेवाले, ७६१ निग्रह:-सबका निग्रह करनेवाले, ७६२ व्यग्र:-अपने भक्तोंको अभीष्ट फल देनेमें लगे हुए, ७६३ नैकश्‌ड्र:- नाम, आख्यात, उपसर्ग और निपातरूप चार सींगोंको धारण करनेवाले शब्दब्रह्मस्वरूप, ७६४ गदाग्रज:-गदसे पहले जन्म लेनेवाले श्रीकृष्ण

ભીષ્મે કહ્યું—તે ભક્તો પર આનંદમય તેજની વર્ષા કરનાર, પરમ કાંતિ ધારણ કરનાર અને સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. ભક્તોએ અર્પિત કરેલા પત્ર-પુષ્પાદિ તે સ્વીકારે છે; સર્વનો નિગ્રહ કરીને શાસન કરે છે; અને શરણાગતોને ઇચ્છિત ફળ આપવા સદા તત્પર રહે છે. તે ‘નૈકશૃંગી’—પવિત્ર વાણીના અનેક સ્વરૂપોનું પ્રતીક—અને ગદાનો અગ્રજ, અર્થાત્ ગદાથી પૂર્વે જન્મેલો શ્રીકૃષ્ણ છે.

Verse 95

चतुर्मूर्तिश्नतुर्बाह श्वत॒र्व्यूहश्चतुर्गति: । चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात्‌,७६५ चतुर्मूर्ति:-राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्नरूप चार मूर्तियोंवाले, ७६६ चतुर्बाहु:-चार भुजाओंवाले, ७६७ चतुर्व्यूह:-वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्म और अनिरुद्ध--इन चार व्यूहोंसे युक्त, ७६८ चतुर्गति:-सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सायुज्यरूप चार परम गतिस्वरूप, ७६९ चतुरात्मा-मन, बुद्धि, अहंकार और चित्तरूप चार अन्तः:करणवाले, ७७० चतुर्भाव:- धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--इन चारों पुरुषार्थोंके उत्पत्तिस्थान, ७७१ चतुर्वेदवित्‌-चारों वेदोंके अर्थको भलीभाँति जाननेवाले, ७७२ एकपात्‌-एक पादवाले यानी एक पाद (अंश)- से समस्त विश्वको व्याप्त करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ચતુર્મૂર્તિ, ચતુર્ભુજ, ચતુર્વ્યૂહથી યુક્ત અને ચતુર્ગતિ-સ્વરૂપ છે. તે ચતુરાત્મા (મન-બુદ્ધિ-અહંકાર-ચિત્ત), ચતુર્ભાવ (ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ)નો ઉદ્ગમ, ચતુર્વેદવિત્ છે; અને ‘એકપાત્’ હોવા છતાં પોતાના એક અંશથી સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત છે.

Verse 96

समावर्तोंडनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रम: । दुर्लभो दुर्गमो दुर्गों दुरावासो दुरारिहा,७७३ समावर्त:-संसारचक्रको भलीभाँति घुमानेवाले, ७७४ अनिवृत्तात्मा-सर्वत्र विद्यमान होनेके कारण जिनका आत्मा कहींसे भी हटा हुआ नहीं है, ऐसे, ७७५ दुर्जय:- किसीसे भी जीतनेमें न आनेवाले, ७७६ दुरतिक्रम:-जिनकी आज्ञाका कोई उल्लंघन नहीं कर सके, ऐसे, ७७७ दुर्लभ:-बिना भक्तिके प्राप्त न होनेवाले, ७७८ दुर्गमः-कठिनतासे जाननेमें आनेवाले, ७७९ दुर्ग:-कठिनतासे प्राप्त होनेवाले, ७८० दुरावास:-बड़ी कठिनतासे योगीजनोंद्वारा हृदयमें बसाये जानेवाले, ७८१ दुरारिहा-दुष्ट मार्गमें चलनेवाले दैत्योंका वध करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સમાવર્ત છે, જે સંસારચક્રને ફેરવે છે; અને અનિવૃત્તાત્મા છે—સર્વત્ર વિદ્યમાન હોવાથી જેનું આત્મા ક્યાંયથી પણ હટતું નથી. તે દુર્જય અને દુરતિક્રમ છે—જેનાં આદેશનું કોઈ ઉલ્લંઘન કરી શકતું નથી. ભક્તિ વિના તે દુર્લભ છે; જાણવામાં દુર્ગમ અને પ્રાપ્ત કરવામાં દુર્ગ છે. યોગીઓ માટે પણ હૃદયમાં વસાવવો દુરાવાસ છે; અને અધર્મમાર્ગી શત્રુબળનો સંહાર કરનાર તે દુરારિહા છે.

Verse 97

शुभाड़ो लोकसारज्भ: सुतन्तुस्तन्तुवर्धन: । इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागम:,७८२ शुभाड़:-कल्याणकारक सुन्दर अंगोंवाले, ७८३ लोकसारज्भ:-लोकोंके सारको ग्रहण करनेवाले, ७८४ सु तन्तुः-सुन्दर विस्तृत जगत्‌्रूप तन्तुवाले, ७८५ तन्तु वर्धनः- पूर्वोक्त जगत्‌-तन्तुको बढ़ानेवाले, ७८६ इन्द्रकर्मा-इन्द्रके समान कर्मवाले, ७८७ महाकर्मा- बड़े-बड़े कर्म करनेवाले, ७८८ कृतकर्मा-जो समस्त कर्तव्य कर्म कर चुके हों, जिनका कोई कर्तव्य शेष न रहा हो--ऐसे कृतकृत्य, ७८९ कृतागम:-स्वोचित अनेक कार्योंको पूर्ण करनेके लिये अवतार धारण करके आनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે શુભાંગ છે—કલ્યાણકારક સુંદર અંગોવાળો; અને લોકસારો ગ્રહણ કરનાર છે. તેનો જગત્-રૂપ તંતુ સુસૂત્ર અને વિસ્તૃત છે, અને તે તંતુને સતત વધારતો રહે છે. તેના કર્મ ઇન્દ્ર સમાન છે; તેના કાર્યો મહાન છે. તે કૃતકર્મા—સર્વ કર્તવ્ય પૂર્ણ કરેલો—છતાં પણ કૃતાગમ—લોકરક્ષા અને વ્યવસ્થા માટે સમયાંતરે અવતાર લઈને આવે છે.

Verse 98

उद्धव: सुन्दर: सुन्दो रत्ननाभ: सुलोचन: । अर्को वाजसन: शृज्जी जयन्त: सर्वविज्जयी,७९० उद्धव:-स्वेच्छासे श्रेष्ठ जन्म धारण करनेवाले, ७९१ सुन्दर:-परम सुन्दर, ७९२ सुन्द:-परम करुणाशील, ७९३ रत्ननाभ:-रत्नके समान सुन्दर नाभिवाले, ७९४ सुलोचन:-सुन्दर नेत्रोंवाले, ७९५ अर्क:-ब्रह्मादि पूज्य पुरुषोंक भी पूजनीय, ७९६ वाजसन:-याचकोंको अन्न प्रदान करनेवाले, ७९७ शुज्ञी-प्रलयकालमें सींगयुक्त मत्स्यविशेषका रूप धारण करनेवाले, ७९८ जयन्तः-शत्रुओंको पूर्णतया जीतनेवाले, ७९९ सर्वविज्जयी-सब कुछ जाननेवाले और सबको जीतनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તેને ઉદ્ધવ, સુન્દર, સુન્દ, રત્નનાભ, સુલોચન; તેમજ અર્ક, વાજસન, શૃજ્ઞી, જયંત અને સર્વવિજ્જયી કહેવામાં આવે છે. આ ઉપનામો તેના સ્વેચ્છાવતાર, સૌંદર્ય-કરુણા, તેજસ્વી સ્વરૂપ, યાચકો પ્રત્યે ઉપકાર, પ્રલયકાળે રક્ષણ, અને અજય સર્વજ્ઞ અધિપત્યનું સ્તવન કરે છે—ભક્તિપૂર્વક સ્મરણને ધર્મરૂપે પ્રેરિત કરે છે.

Verse 99

सुवर्णबिन्दुरक्षो भ्यः सर्ववागीश्ररेश्वर: । महाह्ददो महागर्तो महाभूतो महानिधि:,८०० सुवर्णबिन्दु:-सुन्दर अक्षर और बिन्दुसे युक्त ओंकारस्वरूप, ८०१ अक्षोभ्य:- किसीके द्वारा भी क्षुभित न किये जा सकनेवाले, ८०२ सर्ववागीश्वरेवर:-समस्त वाणीपतियोंके यानी ब्रह्मादिके भी स्वामी, ८०३ महाह्नदः-ध्यान करनेवाले जिसमें गोता लगाकर आनन्दमें मग्न होते हैं, ऐसे परमानन्दके महान्‌ सरोवर, ८०४ महागर्त:-महान्‌ रथवाले, ८०५ महाभूत:-त्रिकालमें कभी नष्ट न होनेवाले महाभूतस्वरूप, ८०६ महानिधि:-सबके महान निवास-स्थान

ભીષ્મે કહ્યું—તે સુવર્ણબિંદુ-સ્વરૂપ (ઓંકારમય) અક્ષર છે, કોઈ બળથી પણ અચળ, અને સર્વ વાણીપતિઓનો પણ પરમેશ્વર છે. તે મહાસરોવર છે જેમાં ધ્યાનીઓ ડૂબકી મારી આનંદમાં લીન થાય છે; તે અથાહ મહાગર્ત છે; તે અવિનાશી મહાભૂત-તત્ત્વ છે; અને સર્વ પ્રાણીઓનો મહાનિધિ તથા આશ્રય છે.

Verse 100

कुमुद: कुन्दर: कुन्द: पर्जन्य: पावनोडनिल: । अमृताशो<मृतवपु: सर्वज्ञ: सर्वतोमुख:,८०७ कुमुदः-कु अर्थात्‌ पृथ्वीको उसका भार उतारकर प्रसन्न करनेवाले, ८०८ कुन्दर:-हिरण्याक्षको मारनेके लिये पृथ्वीको विदीर्ण करनेवाले, ८०९ कुन्द:-परशुराम- अवतारमें पृथ्वी प्रदान करनेवाले, ८३१० पर्जन्य:-बादलकी भाँति समस्त इष्ट वस्तुओंकी वर्षा करनेवाले, ८११ पावन:-स्मरणमात्रसे पवित्र करनेवाले, ८१२ अनिल:-सदा प्रबुद्ध रहनेवाले, ८१३ अमृताश:-जिनकी आशा कभी विफल न हो--ऐसे अमोघसंकल्प, ८१४ अमृतवपु:-जिनका कलेवर कभी नष्ट न हो--ऐसे नित्य विग्रह, ८१५ सर्वज्ञ:-सदा-सर्वदा सब कुछ जाननेवाले, ८१६ सर्वतोमुख:-सब ओर मुखवाले यानी जहाँ कहीं भी उनके भक्त भक्तिपूर्वक पत्र-पुष्पादि जो कुछ भी अर्पण करें, उसे भक्षण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે કુમુદ, કુન્દર અને કુન્દ છે; પર્જન્યની જેમ ઇષ્ટ વસ્તુઓનો વરસાવ કરનાર. તે પાવન—સ્મરણમાત્રથી પવિત્ર કરનાર; અને અનિલ—સદા જાગૃત, અવિરત. તેનો સંકલ્પ અમોઘ છે, તેનું સ્વરૂપ અવિનાશી છે; તે સર્વજ્ઞ છે, અને સર્વતોમુખ—ભક્ત જ્યાં પ્રેમથી અર્પણ કરે ત્યાંનું અર્પણ તે સ્વીકારે છે.

Verse 101

सुलभ: सुव्रतः सिद्ध: शत्रुजिच्छबत्रुतापन: । न्यग्रोधोदुम्बरो<श्वत्थश्वाणूरान्ध्रनिषूदन:,८१७ सुलभ:-नित्य-निरन्तर चिन्तन करनेवालेको और एकनिष्ठ श्रद्धालु भक्तको बिना ही परिश्रमके सुगमतासे प्राप्त होनेवाले, ८३१८ सुब्रत:-सुन्दर भोजन करनेवाले यानी अपने भक्तोंद्वारा प्रेमपूर्वक अर्पण किये हुए पत्र-पुष्पादि मामूली भोजनको भी परम श्रेष्ठ मानकर खानेवाले, ८१९ सिद्धः-स्वभावसे ही समस्त सिद्धियोंसे युक्त, ८२० शरत्रुजित्‌-देवता और सत्पुरुषोंके शत्रुओंको जीतनेवाले, ८२१ शत्रुतापन:-देव-शत्रुओंको तपानेवाले, ८२२ न्यग्रोध:-वटवृक्षरूप, ८२३ उदुम्बर:-कारणरूपसे आकाशके भी ऊपर रहनेवाले, ८२४ अश्वत्थ:-पीपल वृक्षस्वरूप, ८२५ चाणूरान्ध्रनिष्दन:-चाणूर नामक अन्ध्रजातिके वीर मल्लको मारनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સુલભ છે—નિત્ય ચિંતન કરનાર અને એકનિષ્ઠ ભક્તને સહેજે પ્રાપ્ત થાય છે. તે સુવ્રત છે, સ્વયંસિદ્ધ છે; દેવો અને સત્પુરુષોના શત્રુઓને જીતનાર, અને દેવ-શત્રુઓને તાપ આપનાર છે. તે ન્યગ્રોધ, ઉદુમ્બર અને અશ્વત્થ—પવિત્ર વૃક્ષરૂપે પણ સ્થિત છે; અને તે આંધ્રવીર મલ્લ ચાણૂરનો નિષૂદન કરનાર છે.

Verse 102

सहस्रार्चि: सप्तजिद्द: सप्तैधा: सप्तवाहन: । अमूर्तिरनघो$चिन्त्यो भयकृद्‌ भयनाशन:,८२६ सहस्रार्चि:-अनन्त किरणोंवाले सूर्यरूप, ८२७ सप्तजिह्द:-काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, धूम्रवर्णा, स्फुलिंगेनी और विश्वरुचि--इन सात जिद्दाओंवाले अग्निस्वरूप, ८२८ सप्तैधा:-सात दीप्तिवाले अग्निस्वरूप, ८२९ सप्तवाहन:-सात घोड़ोंवाले सूर्यरूप, ८३० अमूर्ति:-मूर्तिरहित निराकार, ८३१ अनघ:ः-सब प्रकारसे निष्पाप, ८३२ अचिन्त्य:-किसी प्रकार भी चिन्तन करनेमें न आनेवाले अव्यक्तस्वरूप, ८३३ भयकृत्‌-दुष्टोंकी भयभीत करनेवाले, ८३४ भयनाशन:-स्मरण करनेवालोंके और सत्पुरुषोंक भयका नाश करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સહસ્રાર્ચિ છે; સપ્તજિહ્વ છે; સપ્તૈધા છે; સપ્તવાહન છે. તે અમૂર્તિ, અનઘ અને અચિંત્ય છે; તે દુષ્ટોમાં ભય ઉત્પન્ન કરે છે અને જે તેનું સ્મરણ કરે છે તથા જે ધર્માત્મા છે, તેમનો ભય નાશ કરે છે.

Verse 103

अर्णुर्बृहत्कृश: स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान्‌ । अधृतः स्वधृत: स्वास्य: प्राग्वंशो वंशवर्धन:,८३५ अणुः-अत्यन्त सूक्ष्म, ८३६ बृहत्‌ू-सबसे बड़े, ८३७ कृश:-अत्यन्त पतले और हलके, ८३८ स्थूल:-अत्यन्त मोटे और भारी, ८३९ गुणभृत्‌-समस्त गुणोंको धारण करनेवाले, ८४० निर्गुण:-सत्त्व, रज और तम--इन तीनों गुणोंसे अतीत, ८४१ महान्‌-गुण, प्रभाव, ऐश्वर्य और ज्ञान आदिकी अतिशयताके कारण परम महत्त्वसम्पन्न, ८४२ अधृतः- जिनको कोई भी धारण नहीं कर सकता-ऐसे निराधार, ८४३ स्वधृत:-अपने-आपसे धारित यानी अपनी ही महिमामें स्थित, ८४४ स्वास्य:-सुन्दर मुखवाले, ८४५ प्राग्वंश:- जिनसे समस्त वंश-परम्परा आरम्भ हुई है--ऐसे समस्त पूर्वजोंके भी पूर्वज आदिपुरुष, ८४६ वंशवर्धन:-जगत्‌-प्रपंचरूप वंशको और यादव वंशको बढ़ानेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અણુ પણ છે અને બૃહત્ પણ; અત્યંત કૃશ પણ અને અત્યંત સ્થૂલ પણ. તે સર્વ ગુણોને ધારણ કરે છે, છતાં ત્રિગુણાતીત છે; અતુલ પ્રભાવ, ઐશ્વર્ય અને જ્ઞાનથી મહાન છે. તે નિરાધાર છે, છતાં સ્વધૃત—પોતાની મહિમામાં સ્થિત છે; તે સુન્દરમુખ છે; તે સર્વ પૂર્વજોથી પણ પૂર્વ આદિપુરુષ છે; અને વંશવર્ધન—જગતની પરંપરાને વિસ્તૃત કરનાર છે.

Verse 104

भारभृत्‌ कथितो योगी योगीश: सर्वकामद: । आश्रम: श्रमण: क्षाम: सुपर्णो वायुवाहन:,८४७ भारभृत्‌-शेषनाग आदिके रूपमें पृथ्वीका भार उठानेवाले और अपने भक्तोंके योगक्षेमरूप भारको वहन करनेवाले, ८४८ कथित:-वेद-शास्त्र और महापुरुषोंद्वारा जिनके गुण, प्रभाव, ऐश्वर्य और स्वरूपका बारंबार कथन किया गया है, ऐसे सबके द्वारा वर्णित, ८४९ योगी-नित्य समाधियुक्त, ८५० योगीश:-समस्त योगियोंके स्वामी, ८५१ सर्वकामद:- समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, ८५२ आश्रम:-सबको विश्राम देनेवाले, ८५३ श्रमण:-दुष्टोंको संतप्त करनेवाले, ८५४ क्षाम:-प्रलयकालमें सब प्रजाका क्षय करनेवाले, ८५५ सुपर्ण:-वेदरूप सुन्दर पत्तोंवाले (संसारवृक्षस्वरूप), ८५६ वायुवाहन:-वायुको गमन करनेके लिये शक्ति देनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘ભારભૃત્’ કહેવાય છે—જેનાં ગુણગાન શાસ્ત્રોમાં વારંવાર થયું છે; તે યોગી છે, યોગીઓનો ઈશ્વર છે અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છે. તે આશ્રમ છે—વિશ્રામ આપનાર આશ્રય; તે શ્રમણ છે—દુષ્ટોને દંડિત કરનાર; તે ક્ષામ છે—પ્રલયકાળે સંહાર કરનાર શક્તિ; તે સુપર્ણ છે—વેદ-પર્ણોથી શોભિત વિશ્વવૃક્ષ સમાન; અને તે વાયુવાહન છે—વાયુને પણ ગતિ આપનાર।

Verse 105

धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दम: । अपराजित: सर्वसहो नियन्ता नियमोडयम:,८५७ धनुर्धर:-धनुषधारी श्रीराम, ८५८ धर्नुर्वेद:-धरनुर्विद्याको जाननेवाले श्रीराम, ८५९ दण्ड:-दमन करनेवालोंकी दमनशक्ति, ८६० दमयिता-यम और राजा आदिके रूपमें दमन करनेवाले, ८६१ दम:-दण्डका कार्य यानी जिनको दण्ड दिया जाता है, उनका सुधार, ८६२ अपराजित:-शत्रुओंद्वारा पराजित न होनेवाले, ८६३ सर्वसह:-सब कुछ सहन करनेकी सामर्थ्यसे युक्त, अतिशय तितिक्षु, ८६४ नियन्ता-सबको अपने-अपने कर्तव्यमें नियुक्त करनेवाले, ८६५ अनियम:-नियमोंसे न बँधे हुए, जिनका कोई भी नियन्त्रण करनेवाला नहीं, ऐसे परमस्वतन्त्र, ८६६ अयम:-जिनका कोई शासक नहीं

ભીષ્મે કહ્યું—તે ધનુર્ધર છે અને ધનુર્વેદ સ્વયં છે; તે દંડ છે, દમન કરનાર છે અને દમન (અનુશાસન) પણ તે જ છે. તે અપરાજિત છે, સર્વસહ છે; તે નિયંતા છે—જે સર્વને તેમના-તેમના કર્તવ્યમાં નિયુક્ત કરે છે—તથાપિ તે અનિયમ છે, કોઈ નિયમથી બંધાયેલો નથી; અયમ છે—જેનાં ઉપર કોઈ શાસક નથી, પરમ સ્વતંત્ર।

Verse 106

सत्त्ववान्‌ सात्त्विक: सत्य: सत्यधर्मपरायण: । अभिप्राय: प्रियाहों5र्ह: प्रियकृत्‌ प्रीतिवर्धन:,८६७ सत्त्ववान्‌-बल, वीर्य, सामर्थ्य आदि समस्त तत्त्वोंसे सम्पन्न, ८६८ सात्त्विक:- सत्त्वगुणप्रधानविग्रह, ८६९ सत्य:-सत्यभाषणस्वरूप, ८७० सत्यधर्मपरायण:-यथार्थ भाषण और धर्मके परम आधार, ८७१ अभिप्राय:-प्रेमीजन जिनको चाहते हैं--ऐसे परम इष्ट, ८७२ प्रियाह:-अत्यन्त प्रिय वस्तु समर्पण करनेके लिये योग्य पात्र, ८७३ अर्ह:-सबके परम पूज्य, ८७४ प्रियकृत-भजनेवालोंका प्रिय करनेवाले, ८७५ प्रीतिवर्धन:-अपने प्रेमियोंके प्रेमको बढ़ानेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સત્ત્વવાન છે, સાત્ત્વિક સ્વભાવવાળો છે; તે સત્ય છે—સત્ય બોલનાર અને સત્ય-ધર્મમાં પરાયણ। તે પ્રેમીઓનો અભિપ્રાય—પરમ ઇષ્ટ છે; અતિ પ્રિય વસ્તુ અર્પણ કરવા યોગ્ય પાત્ર છે; સર્વનો અર્હ—પરમ પૂજ્ય છે; ભક્તોને પ્રિય કરનાર છે; અને પ્રેમ કરનારાઓની પ્રીતિ વધારનાર છે।

Verse 107

विहायसगतिर्ज्योति: सुरुचि तभुग्‌ विभु: । रविर्विरोचन: सूर्य: सविता रविलोचन:,८७६ विहायसगति:-आकाशमें गमन करनेवाले, ८७७ ज्योतिः-स्वयंप्रकाशस्वरूप, ८७८ सुरुचि:-सुन्दर रुचि और कान्तिवाले, ८७९ हुतभुक्‌-यज्ञमें हवन की हुई समस्त हविको अग्निरूपसे भक्षण करनेवाले, ८८० विभुः:-सर्वव्यापी, ८८१ रवि:-समस्त रसोंका शोषण करनेवाले सूर्य, ८८२ विरोचन:-विविध प्रकारसे प्रकाश फैलानेवाले, ८८३ सूर्य:- शोभाको प्रकट करनेवाले, ८८४ सविता-समस्त जगत्‌को उत्पन्न करनेवाले, ८८५ रविलोचन:-सूर्यरूप नेत्रोंवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે વિહાયસગતિ છે—આકાશમાં ગમન કરનાર; તે જ્યોતિ છે—સ્વયંપ્રકાશ; તે સરૂચિ છે—સુંદર કાંતિ ધરાવનાર; તે હુતભુક્ છે—અગ્નિરૂપે યજ્ઞહવિ ભક્ષણ કરનાર; તે વિભુ છે—સર્વવ્યાપી। તે રવિ છે—રસોનું શોષણ કરનાર; તે વિરોચન છે—વિવિધ રીતે પ્રકાશ ફેલાવનાર; તે સૂર્ય છે—શોભા પ્રગટ કરનાર; તે સવિતા છે—જગતનો પ્રેરક-જનક; અને તે રવિલોચન છે—જેનાં નેત્ર સૂર્યરૂપ છે।

Verse 108

अनन्तो हुतभुग्‌ भोक्ता सुखदो नैकजो<ग्रज: । अनिर्विण्ण: सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्‌्भुत:,८८६ अनन्तः-सब प्रकारसे अन्तरहित, ८८७ हुतभुक्‌-यज्ञमें हवन की हुई सामग्रीको उन-उन देवताओंके रूपमें भक्षण करनेवाले, ८८८ भोक्ता-जगत्‌का पालन करनेवाले, ८८९ सुखद:-भक्तोंको दर्शनरूप परम सुख देनेवाले, ८९० नैकज:-धर्मरक्षा, साधुरक्षा आदि परम विशुद्ध हेतुओंसे स्वेच्छापूर्वक अनेक जन्म धारण करनेवाले, ८९१ अग्रज:- सबसे पहले जन्मनेवाले आदिपुरुष, ८९२ अनिर्विण्ण:-पूर्णकाम होनेके कारण उकताहटसे रहित, ८९३ सदामर्षी-सत्पुरुषोंपर क्षमा करनेवाले, ८९४ लोकाधिष्ठानम्‌- समस्त लोकोंके आधार, ८९५ अद्भूतः:-अत्यन्त आश्वर्यमय

ભીષ્મે કહ્યું—તે અનંત છે; હુતભુક્—યજ્ઞહવિ ભક્ષણ કરનાર; ભોક્તા—જગતનું પાલન-શાસન કરનાર; સુખદ—ભક્તોને પરમ સુખ આપનાર। ધર્મરક્ષા અને સાધુસંરક્ષણ માટે તે પોતાની ઇચ્છાથી અનેક જન્મ ધારણ કરે છે, છતાં તે અગ્રજ—આદિપુરુષ, પ્રથમજ છે। તે અનિર્વિણ्ण—કદી ઉકતતો નથી; સદામર્ષી—સજ્જનો પ્રત્યે સદા ક્ષમાશીલ; અને લોકાધિષ્ઠાન—સમસ્ત લોકનો અદ્ભુત આધાર છે।

Verse 109

सनात्‌ सनातनतम:ः कपिल: कपिरप्यय: । स्वस्तिद: स्वस्तिकृत्‌ स्वस्ति स्वस्तिभुक्‌ स्वस्तिदक्षिण:,८९६ सनात्‌-अनन्तकालस्वरूप, ८९७ सनातनतम:ः-सबके कारण होनेसे ब्रह्मादि पुरुषोंकी अपेक्षा भी परम पुराणपुरुष, ८९८ कपिलः-महर्षि कपिलावतार, ८९९ कपि:- सूर्यदेव, ९०० अप्यय:-सम्पूर्ण जगत्‌के लयस्थान, ९०१ स्वस्तिद:-परमानन्दरूप मंगल देनेवाले, ९०२ स्वस्तिकृत-आश्रितजनोंका कल्याण करनेवाले, ९०३ स्वस्ति- कल्याणस्वरूप, ९०४ स्वस्तिभुक्‌-भक्तोंक परम कल्याणकी रक्षा करनेवाले, ९०५ स्वस्तिदक्षिण:-कल्याण करनेमें समर्थ और शीघ्र कल्याण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અનાદિ છે, સર્વમાં સર્વપ્રાચીન; તે કપિલ છે અને કપી પણ છે; તે જ પરમ અપ્યય છે જેમાં સર્વ જગત અંતે લીન થાય છે. તે મંગલ-કલ્યાણ આપનાર છે, શરણાગતોનું કલ્યાણ કરનાર છે; તે સ્વયં કલ્યાણસ્વરૂપ છે; તે ભક્તોના પરમ હિતનું રક્ષણ કરે છે; અને કલ્યાણ આપવા માં સમર્થ તથા શીઘ્ર ફળ આપનાર છે।

Verse 110

९०६ अरौद्र:-सब प्रकारके रुद्र (क्रूर) भावोंसे रहित शान्तिमूर्ति, ९०७ कुण्डली-सूर्यके समान प्रकाशमान मकराकृति कुण्डलोंको धारण करनेवाले, ९०८ चक्री-सुदर्शनचक्रको धारण करनेवाले, ९०९ विक्रमी-सबसे विलक्षण पराक्रमशील, ९१० ऊर्जितशासन:- जिनका श्रुति-स्मृतिरूप शासन अत्यन्त श्रेष्ठ है--ऐसे अतिश्रेष्ठ शासन करनेवाले, ९११ शब्दातिग:-शब्दकी जहाँ पहुँच नहीं, ऐसे वाणीके अविषय, ९१२ शब्दसहः:-कठोर शब्दोंको सहन करनेवाले, ९१३ शिशिर:-त्रितापपीड़ितोंको शान्ति देनेवाले शीतलमूर्ति, ९१४ शर्वरीकर:-ज्ञानियोंकी रात्रि संसार और अज्ञानियोंकी रात्रि ज्ञान--इन दोनोंको उत्पन्न करनेवाले

ભીષ્મે ઉપાધિઓની કડીમાં વર્ણન કર્યું—તે અરૌદ્ર છે, રુદ્રસદૃશ ક્રૂરતાથી રહિત શાંતિમૂર્તિ; સૂર્ય સમ તેજવાળા મકરાકૃતિ કુંડળધારી; સુદર્શન ચક્રધારી; અતુલ પરાક્રમી; શ્રુતિ-સ્મૃતિ આધારિત શાસનથી પરમ અધિકાર ધરાવનાર. તે શબ્દની પહોંચથી પર છે, વાણીનો વિષય નથી; છતાં તેના પર કરાયેલા કઠોર શબ્દો સહે છે. ત્રિતાપથી દગ્ધ જનને શીતળતા અને શાંતિ આપનાર; અને ‘રાત્રિ’નો કર્તા—જ્ઞાની માટે સંસાર અંધકાર સમ, અજ્ઞાની માટે સત્યજ્ઞાન રાત્રિ સમ રહે એમ।

Verse 111

अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिण: क्षमिणां वर: । विद्वत्तमो वीतभय: पुण्यश्रवणकीर्तन:,९१५ अक्रूरः-सब प्रकारके क्रूरभावोंसे रहित, ९१६ पेशलः-मन, वाणी और कर्म-- सभी दृष्टियोंसे सुन्दर होनेके कारण परम सुन्दर, ९१७ दक्ष:-सब प्रकारसे समृद्ध, परमशक्तिशाली और क्षणमात्रमें बड़े-से-बड़ा कार्य कर देनेवाले महान्‌ कार्यकुशल, ९१८ दक्षिण:-संहारकारी, ९१९ क्षमिणां वरः:-क्षमा करनेवालोंमें सर्वश्रेष्ठ, ९२० विद्धत्तम:- दिद्वानोंमें सर्वश्रेष्ठ परम विद्वान, ९२१ वीतभयः:-सब प्रकारके भयसे रहित, ९२२ पुण्यश्रवणकीर्तन:-जिनके नाम, गुण, महिमा और स्वरूपका श्रवण और कीर्तन परम पावन हैं; ऐसे

ભીષ્મે કહ્યું—તે અક્રૂર છે, સર્વ ક્રૂરભાવથી રહિત; મન, વાણી અને કર્મમાં સુશોભિત તથા શિષ્ટ; દક્ષ અને સમર્થ—ક્ષણમાં મહાન કાર્ય પણ સિદ્ધ કરનાર; દાનશીલ અને ઉદાર; ક્ષમાશીલો માં શ્રેષ્ઠ; વિદ્વાનોમાં પરમ વિદ્વાન; નિર્ભય; અને જેના નામ-ગુણ-મહિમા-સ્વરૂપનું શ્રવણ-કીર્તન પરમ પાવન છે।

Verse 112

उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्रनाशन: । वीरहा रक्षण: सन्‍तो जीवन: पर्यवस्थित:,९२३ उत्तारण:-संसार-सागरसे पार करनेवाले, ९२४ दुष्कृतिहा-पापोंका और पापियोंका नाश करनेवाले, ९२५ पुण्य:-स्मरण आदि करनेवाले समस्त पुरुषोंको पवित्र कर देनेवाले, ९२६ दुःस्वप्ननाशन:-ध्यान, स्मरण, कीर्तन और पूजन करनेसे बुरे स्वप्नोंका नाश करनेवाले, ९२७ वीरहा-शरणागतोंकी विविध गतियोंका यानी संसार-चक्रका नाश करनेवाले, ९२८ रक्षण:-सब प्रकारसे रक्षा करनेवाले, ९२९ सनन्‍्तः-विद्या, विनय और धर्म आदिका प्रचार करनेके लिये संतोंके रूपमें प्रकट होनेवाले, ९१३० जीवन:-समस्त प्रजाको प्राणरूपसे जीवित रखनेवाले, ९३१ पर्यवस्थित:-समस्त विश्वको व्याप्त करके स्थित रहनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ઉત્તારણ છે, જે સંસારસાગર પાર કરાવે છે; દુષ્કૃતિઓનો નાશક; પુણ્યસ્વરૂપ, જે સ્મરણ કરનારને પવિત્ર કરે છે; અને ધ્યાન-સ્મરણ-કીર્તન-પૂજનથી દુઃસ્વપ્નોનો નાશ કરનાર. તે શરણાગતોની અનેક ગતિઓ કાપી જન્મ-મરણના ચક્રનો અંત કરનાર; સર્વથા રક્ષક; વિદ્યાઃ વિનયઃ ધર્મના પ્રચાર માટે સંતરૂપે પ્રગટ થનાર; સર્વ પ્રાણીઓનો જીવનપ્રાણ; અને સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત થઈ સર્વત્ર સ્થિત છે।

Verse 113

अनन्तरूपो<नन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापह: । चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशों दिश:,९३२ अनन्तरूप:-अमितरूपवाले, ९३३ अनन्तश्री:-अपरिमित शोभासम्पन्न, ९३४ जितमन्यु:-सब प्रकारसे क्रोधको जीत लेनेवाले, ९३५ भयापह:-भक्तभयहारी, ९३६ चतुरस्त्र:-मंगलमूर्ति, ९३७ गभीरात्मा-गम्भीर मनवाले, ९३८ विदिश:-अधिकारियोंको उनके कर्मानुसार विभागपूर्वक नाना प्रकारके फल देनेवाले, ९३९ व्यादिश:-सबको यथायोग्य विविध आज्ञा देनेवाले, ९४४० दिश:-वेदरूपसे समस्त कर्मोका फल बतलानेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે અનંતરૂપ છે, જેના રૂપોનો અંત નથી; અનંતશ્રી છે, જેના તેજ-શોભા અપરિમિત છે; જીતમન્યુ છે, જેણે ક્રોધ જીત્યો છે; અને ભયાપહ છે, જે ભક્તોના ભય હરે છે. તે ચતુરસ્ર—સુગઠિત મંગલમૂર્તિ; ગભીરાત્મા—અંતરમાં ગહન; તે કર્માનુસાર જીવોને વિભાગપૂર્વક ફળ આપે છે; સૌને યથાયોગ્ય આજ્ઞા આપે છે; અને વેદ દ્વારા કર્મ અને ફળની દિશાઓ પ્રગટ કરે છે।

Verse 114

अनादिर्भूभ्भुवो लक्ष्मी: सुवीरो रुचिराड़ूद: । जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रम:,९४१ अनादि:-जिसका आदि कोई न हो ऐसे सबके कारणस्वरूप, ९४२ भूर्भुव:- पृथ्वीके भी आधार, ९४३ लक्ष्मी:-समस्त शोभायमान वस्तुओंकी शोभास्वरूप, ९४४ सुवीर:-उत्तम योधा, ९४५ रुचिराड्रद:-परम रुचिकर कल्याणमय बाजूबंदोंको धारण करनेवाले, ९४६ जननः-प्राणिमात्रको उत्पन्न करनेवाले, ९४७ जनजन्मादि:-जन्म लेनेवालोंके जन्मके मूल कारण, ९४८ भीम:-दुष्टोंको भय देनेवाले, ९४९ भीमपराक्रम:- अतिशय भय उत्पन्न करनेवाले, पराक्रमसे युक्त

ભીષ્મે કહ્યું—તે અનાદિ છે, સર્વ કારણોનું આદિકારણ. તે પૃથ્વી અને લોકોનો આધાર છે, અને સર્વ શોભાયમાન વસ્તુઓમાં ઝળહળતી શોભાનું લક્ષ્મીસ્વરૂપ પણ તે જ છે. તે શ્રેષ્ઠ વીર છે, તેજસ્વી બાહુબંધ ધારણ કરનાર; સર્વ પ્રાણીઓનો જનક અને જન્મ લેતાં સૌના જન્મનો પ્રથમ હેતુ. દુષ્ટો માટે તે ‘ભીમ’—ભયંકર છે; અને તેનો પરાક્રમ પોતે જ ભયજનક, સર્વ વિરોધને દબાવી દેતો છે॥

Verse 115

आधारनिलयोअ<थधाता पुष्पहास: प्रजागर: । ऊर्ध्वग: सत्पथाचार: प्राणद: प्रणव: पण:,९५० आधारनिलय:-आधारस्वरूप पृथ्वी आदि समस्त भूतोंके स्थान, ९५१ अधाता- जिसका कोई भी बनानेवाला न हो ऐसे स्वयं स्थित, ९५२ पुष्पहास:-पुष्पकी भाँति विकसित हास्यवाले, ९५३ प्रजागर:-भली प्रकार जाग्रत्‌ रहनेवाले नित्यप्रबुद्ध, ९५४ ऊर्ध्वग:-सबसे ऊपर रहनेवाले, ९५५ सत्पथाचार:-सत्पुरुषोंके मार्गकका आचरण करनेवाले मर्यादापुरुषोत्तम, ९५६ प्राणद:-परीक्षित्‌ आदि मरे हुओंको भी जीवन देनेवाले, ९५७ प्रणव:-3“कारस्वरूप, ९५८ पण:-यथायोग्य व्यवहार करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે સર્વ ભૂતોનો આધાર અને નિવાસ છે; સ્વયંસ્થિત છે, જેને કોઈ રચનાર નથી. તેનું હાસ્ય પુષ્પની જેમ વિકસિત છે; તે સદા જાગૃત, નિત્યપ્રબુદ્ધ છે. તે સર્વથી ઉપર સ્થિત છે અને સત્પથના આચરણને ધારણ કરી સ્થાપે છે. તે પ્રાણદાતા છે—પતિતને પણ જીવન આપનાર; તે જ પ્રણવ ‘ઓમ’ છે, અને તે જ ‘પણ’—જે સર્વ સાથે યથાયોગ્ય, ન્યાયપૂર્ણ વ્યવહાર કરે છે॥

Verse 116

प्रमाणं प्राणनिलय: प्राणभृत्‌ प्राणजीवन: । तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिग:,९५९ प्रमाणम्‌-स्वतःसिद्ध होनेसे स्वयं प्रमाणस्वरूप, ९६० प्राणनिलय:-प्राणोंके आधारभूत, ९६१ प्राणभृत्‌-समस्त प्राणोंका पोषण करनेवाले, ९६२ प्राणजीवन:- प्राणवायुके संचारसे प्राणियोंको जीवित रखनेवाले, ९६३ तत्त्वम्‌-यथार्थ तत्त्वरूप, ९६४ तत्त्ववित्‌-यथार्थ तत्त्वको पूर्णतया जाननेवाले, ९६५ एकात्मा-अद्वितीयस्वरूप, ९६६ जन्ममृत्युजरातिग:-जन्म, मृत्यु और बुढ़ापा आदि शरीरके थधर्मोंसे सर्वथा अतीत

ભીષ્મે કહ્યું—તે સ્વયંસિદ્ધ પ્રમાણ છે, સત્યનું માપ. તે પ્રાણોનો આધાર; સર્વ પ્રાણશક્તિઓનો પોષક અને પ્રાણના સંચારથી જીવને જીવંત રાખનાર. તે જ તત્ત્વ છે, તત્ત્વનો પૂર્ણ જાણકાર; તે અદ્વિતીય એકાત્મા છે અને જન્મ, મૃત્યુ તથા જરા—આ દેહધર્મોથી સર્વથા પરે છે॥

Verse 117

भूर्भुव:स्वस्तरुस्तार: सविता प्रपितामह: । यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाड़ो यज्ञवाहन:,९६७ भूर्भुव:स्वस्तरु:-'भू: भुवः स्व: तीनों लोकोंवाले, संसारवृक्षस्वरूप, ९६८ तार:- संसार-सागरसे पार उतारनेवाले, ९६९ सविता-सबको उत्पन्न करनेवाले, ९७० प्रपितामह:-पितामह ब्रह्माके भी पिता, ९७१ यज्ञ:-यज्ञस्वरूप, ९७२ यज्ञपति:-समस्त यज्ञोंके अधिष्ठाता, ९७३ यज्वा-यजमानरूपसे यज्ञ करनेवाले, ९७४ यज्ञाड्र:-समस्त यज्ञरूप अंगोंवाले, वाराहस्वरूप, ९७५ यज्ञवाहन:-यज्ञोंको चलानेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ’—ત્રણ લોકોનું સ્વરૂપ; સંસારવૃક્ષ સમાન સર્વને ધારણ કરનાર, અને સંસારસાગરથી પાર ઉતારનાર ‘તાર’ છે. તે જ સવિતા—સર્વનો સર્જક; અને પ્રપિતામહ—બ્રહ્માનો પણ પિતા. તે જ યજ્ઞ છે, તે જ યજ્ઞપતિ—સમસ્ત યજ્ઞોનો અધિષ્ઠાતા; તે જ યજમાનરૂપે યજ્ઞ કરનાર; તે જ યજ્ઞાંગસ્વરૂપ, અને તે જ યજ્ઞવાહન—જે યજ્ઞને તેના ફળ સુધી પહોંચાડે છે॥

Verse 118

यज्ञभृद्‌ यज्ञकृद्‌ यज्ञी यज्ञभुग्‌ यज्ञसाधन: । यज्ञान्तकृद्‌ यज्ञगुह्मन्नमन्नाद एव च,९७६ यज्ञभृत्‌-यज्ञोंको धारण करनेवाले, ९७७ यज्ञकृत्‌-यज्ञोंके रचयिता, ९७८ यज्ञी- समस्त यज्ञ जिसमें समाप्त होते हैं--ऐसे यज्ञशेषी, ९७९ यज्ञभुक्‌-समस्त यज्ञोंके भोक्ता, ९८० यज्ञसाधन:-ब्रह्ययज्ञ, जपयज्ञ आदि बहुत-से यज्ञ जिनकी प्राप्तिके साधन हैं ऐसे, ९८१ यज्ञान्तकृत-यज्ञोंका फल देनेवाले, ९८२ यज्ञगुह्मम-यज्ञोंमें गुप्त निष्काम यज्ञस्वरूप, ९८३ अन्नम्‌-समस्त प्राणियोंके अन्न यानी अन्नकी भाँति उनकी सब प्रकारसे तुष्टि-पुष्टि करनेवाले, ९८४ अन्नाद:-समस्त अन्नोंके भोक्ता

ભીષ્મે કહ્યું—તે યજ્ઞોને ધારણ કરનાર, યજ્ઞોના રચયિતા, અને જેમાં સર્વ યજ્ઞોની પૂર્ણતા થાય એવો યજ્ઞી છે. તે જ યજ્ઞભુક્—સમસ્ત યજ્ઞોનો ભોક્તા; અને તે જ યજ્ઞસાધન—જેનાથી યજ્ઞ સિદ્ધ થાય. તે જ યજ્ઞાંતકૃત્—યજ્ઞનું અંતિમ ફળ આપનાર; અને યજ્ઞનું ગુહ્ય, આંતરિક રહસ્ય પણ તે જ છે. તે જ અન્ન—સર્વ પ્રાણીઓને તૃપ્ત-પુષ્ટ કરનાર; અને તે જ અન્નાદ—સમસ્ત અન્નોનો ભોક્તા પણ છે॥

Verse 119

आत्मयोनि: स्वयंजातो वैखान: सामगायन: । देवकीनन्दन: स्रष्टा क्षितीश: पापनाशन:,९८५ आत्मयोनि:-जिनका कारण दूसरा कोई नहीं ऐसे स्वयं योनिस्वरूप, ९८६ स्वयंजात:-स्वयं अपने-आप स्वेच्छापूर्वक प्रकट होनेवाले, ९८७ बैखान:-पातालवासी हिरण्याक्षका वध करनेके लिये पृथ्वीको खोदनेवाले, वाराह-अवतारधारी, ९८८ सामगायन:-सामवेदका गान करनेवाले, ९८९ देवकीनन्दन:-देवकीपुत्र, ९९० स्रष्टा- समस्त लोकोंके रचयिता, ९९१ क्षितीश:-पृथ्वीपति, ९९२ पापनाशन:-स्मरण, कीर्तन, पूजन और ध्यान आदि करनेसे समस्त पापसमुदायका नाश करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે આત્મયોનિ છે, સ્વયંજાત છે; વૈખાન (વરાહાવતાર—હિરણ્યાક્ષનો વધ કરવા પૃથ્વીને ઉદ્ધરનાર) છે; સામવેદના સ્તોત્રો ગાવનાર છે; દેવકીનંદન છે; સૃષ્ટિકર્તા છે; પૃથ્વીનો અધિપતિ છે; અને પાપનાશક છે. તેના સ્મરણ, કીર્તન, પૂજન અને ધ્યાનથી સંચિત પાપસમૂહ નાશ પામે છે—આ રીતે ભીષ્મ તેને ધર્મનો આશ્રય અને શુદ્ધિનો પરમ ઉપાય કહી સ્તુતિ કરે છે।

Verse 120

शड्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ज्धन्वा गदाधर: । रथाड्रपाणिरक्षोभ्य: सर्वप्रहरणायुध:,९९३ शड्खभूत्‌-पाञउ्चजन्यशंखको धारण करनेवाले, ९९४ ननन्‍्दकी-नन्दक नामक खड्ग धारण करनेवाले, ९९५ चक्री-सुदर्शन चक्र धारण करनेवाले, ९९६ शार्ड्रधन्वा- शार्ज््धनुषधारी, ९९७ गदाधर:-कौमोदकी नामकी गदा धारण करनेवाले, ९९८ रथाजड्रपाणि:-भीष्मकी प्रतिज्ञा रखनेके लिये सुदर्शन चक्रको हाथमें धारण करनेवाले श्रीकृष्ण, ९९९ अक्षोभ्य:-जो किसी प्रकार भी विचलित नहीं किये जा सके, ऐसे, १००० सर्वप्रहरणायुध:-ज्ञात और अज्ञात जितने भी युद्धादिमें काम आनेवाले अस्त्र-शस्त्र हैं, उन सबको धारण करनेवाले

ભીષ્મે કહ્યું—તે શંખધારી છે; નન્દકી ખડ્ગધારી છે; ચક્રી (સુદર્શન ચક્રધારી) છે; શારઙ્ગ ધનુષધારી છે; અને કૌમોદકી ગદાધર છે। પ્રતિજ્ઞા રક્ષવા માટે જેણે રથચક્ર હાથમાં ઉઠાવ્યું—તે અક્ષોભ્ય, કોઈ રીતે અચળ ન થતો; અને સર્વ પ્રકારના અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી સજ્જ છે। ધર્મરક્ષણ માટે તેની નિર્ધારક તૈયારી અહીં સ્તુત થાય છે।

Verse 121

सर्वप्रहरणायुध ३० नम इति यहाँ हजार नामोंकी समाप्ति दिखलानेके लिये अन्तिम नामको दुबारा लिखा गया है। मंगलवाची होनेसे ३7कारका स्मरण किया गया है। अन्तमें नमस्कार करके भगवान्‌की पूजा की गयी है। इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्यथ महात्मन: । नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम्‌,इस प्रकार यह कीर्तन करने योग्य महात्मा केशवके दिव्य एक हजार नामोंका पूर्णरूपसे वर्णन कर दिया

ભીષ્મે કહ્યું—આ રીતે કીર્તન કરવા યોગ્ય મહાત્મા કેશવના દિવ્ય સહસ્ર નામો સંપૂર્ણપણે પ્રકીર્તિત થયા। હવે આ પવિત્ર પાઠ મંગલ સમાપ્તિએ પહોંચીને નમસ્કારપૂર્વક ભગવાનને અર્પિત થયો છે।

Verse 122

य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चवापि परिकीर्तयेत्‌ । नाशुभं प्राप्तुयात्‌ किंचित्‌ सोअमुत्रेह च मानव:,जो मनुष्य इस विष्णुसहस्रनामका सदा श्रवण करता है और जो प्रतिदिन इसका कीर्तन या पाठ करता है, उसका इस लोकमें तथा परलोकमें कहीं भी कुछ अशुभ नहीं होता

ભીષ્મે કહ્યું—જે મનુષ્ય આનું નિત્ય શ્રવણ કરે છે અને જે તેનો કીર્તન અથવા પાઠ કરે છે, તેને આ લોકમાં તથા પરલોકમાં ક્યાંય પણ કોઈ અશુભ પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 123

वेदान्तगो ब्राह्मण: स्यात्‌ क्षत्रियो विजयी भवेत्‌ । वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्र: सुखमवाप्रुयात्‌,इस विष्णुसहस्रनामका श्रवण, पठन और कीर्तन करनेसे ब्राह्मण वेदान्त-पारगामी हो जाता है, क्षत्रिय युद्धमें विजय पाता है, वैश्य धनसे सम्पन्न होता है और शूद्र सुख पाता है

ભીષ્મે કહ્યું—આ વિષ્ણુસહસ્રનામનું શ્રવણ, પઠન અને કીર્તન કરવાથી બ્રાહ્મણ વેદાંતમાં પારંગત બને છે; ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં વિજયી બને છે; વૈશ્ય ધનથી સમૃદ્ધ બને છે; અને શૂદ્ર સુખ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 124

धर्मार्थी प्राप्तुयाद्‌ धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्रुयात्‌ । कामानवाष्लुयात्‌ कामी प्रजार्थी प्राप्तुयात्‌ प्रजाम्‌ू,धर्मकी इच्छावाला धर्मको पाता है, अर्थकी इच्छावाला अर्थ पाता है, भोगोंकी इच्छावाला भोग पाता है और संतानकी इच्छावाला संतान पाता है

ધર્મની ઇચ્છાવાળો ધર્મ પામે છે; અર્થની ઇચ્છાવાળો અર્થ પામે છે. ભોગોની ઇચ્છાવાળો ભોગ પામે છે; અને સંતાનની ઇચ્છાવાળો સંતાન પામે છે.

Verse 125

भक्तिमान्‌ यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानस: । सहसतं वासुदेवस्य नाम्नामेतत्‌ प्रकीर्तयेत्‌,जो भक्तिमान्‌ पुरुष सदा प्रातः:कालमें उठकर स्नान करके पवित्र हो मनमें विष्णुका ध्यान करता हुआ इस वासुदेव-सहख्रनामका भली प्रकार पाठ करता है, वह महान्‌ यश पाता है, जातिमें महत्त्व पाता है, अचल सम्पत्ति पाता है और अति उत्तम कल्याण पाता है तथा उसको कहीं भय नहीं होता। वह वीर्य और तेजको पाता है तथा आरोग्यवान्‌, कान्तिमान, बलवान, रूपवान्‌ और सर्वगुणसम्पन्न हो जाता है

જે ભક્તિમાન પુરુષ નિત્ય પ્રાતઃકાળે ઊઠીને સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, મનને તેમાં લીન કરીને, વાસુદેવના આ સહસ્ર નામોનું વિધિપૂર્વક કીર્તન/પાઠ કરે છે—તે મહાયશ અને લોકપ્રતિષ્ઠા પામે છે, અચલ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને પરમ કલ્યાણને પહોંચે છે. તેને ક્યાંય ભય રહેતો નથી; તે વીર્ય અને તેજ પામે છે તથા આરોગ્ય, કાંતિ, બળ, રૂપ અને સર્વગુણોથી સંપન્ન બને છે.

Verse 126

यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च । अचलां श्रियमाप्रोति श्रेय: प्राप्रोत्यनुत्तमम्‌,जो भक्तिमान्‌ पुरुष सदा प्रातः:कालमें उठकर स्नान करके पवित्र हो मनमें विष्णुका ध्यान करता हुआ इस वासुदेव-सहख्रनामका भली प्रकार पाठ करता है, वह महान्‌ यश पाता है, जातिमें महत्त्व पाता है, अचल सम्पत्ति पाता है और अति उत्तम कल्याण पाता है तथा उसको कहीं भय नहीं होता। वह वीर्य और तेजको पाता है तथा आरोग्यवान्‌, कान्तिमान, बलवान, रूपवान्‌ और सर्वगुणसम्पन्न हो जाता है

તે વિશાળ યશ પામે છે અને પોતાના જ્ઞાતિજનમાં પ્રાધાન્ય પણ મેળવે છે. તે અચલ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને અનुत્તમ શ્રેય—પરમ કલ્યાણ—પામે છે.

Verse 127

न भयं क्वचिदाप्रोति वीर्य तेजश्न विन्दति । भवत्यरोगो द्युतिमान्‌ बलरूपगुणान्वित:,जो भक्तिमान्‌ पुरुष सदा प्रातः:कालमें उठकर स्नान करके पवित्र हो मनमें विष्णुका ध्यान करता हुआ इस वासुदेव-सहख्रनामका भली प्रकार पाठ करता है, वह महान्‌ यश पाता है, जातिमें महत्त्व पाता है, अचल सम्पत्ति पाता है और अति उत्तम कल्याण पाता है तथा उसको कहीं भय नहीं होता। वह वीर्य और तेजको पाता है तथा आरोग्यवान्‌, कान्तिमान, बलवान, रूपवान्‌ और सर्वगुणसम्पन्न हो जाता है

તેને ક્યાંય ભય થતો નથી; તે વીર્ય અને તેજ પામે છે. તે નિરોગ, દ્યુતિમાન, બળ-રૂપ-ગુણથી યુક્ત બને છે.

Verse 128

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्‌ बद्धो मुच्येत बन्धनात्‌ । भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपद:,रोगातुर पुरुष रोगसे छूट जाता है, बन्धनमें पड़ा हुआ पुरुष बन्धनसे छूट जाता है, भयभीत भयसे छूट जाता है और आपत्तिमें पड़ा हुआ आपत्तिसे छूट जाता है

રોગથી પીડિત પુરુષ રોગમાંથી મુક્ત થાય છે; બંધનમાં પડેલો પુરુષ બંધનમાંથી છૂટે છે. ભયભીત પુરુષ ભયમાંથી મુક્ત થાય છે; અને આપત્તિમાં પડેલો પુરુષ આપત્તિમાંથી ઉદ્ધરાય છે.

Verse 129

दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुष: पुरुषोत्तमम्‌ | स्तुवन्‌ नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः,जो पुरुष भक्तिसम्पन्न होकर इस विष्णुसहख्रनामसे पुरुषोत्तम भगवान्‌की प्रतिदिन स्तुति करता है, वह शीघ्र ही समस्त संकटोंसे पार हो जाता है

જે પુરુષ ભક્તિસંપન્ન થઈ વિષ্ণુ-સહસ્રનામથી નિત્ય પુરુષોત્તમ ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે, તે શીઘ્રે સર્વ સંકટો અને દુર્ગતિઓને પાર કરે છે।

Verse 130

वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायण: । सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम्‌,जो मनुष्य वासुदेवके आश्रित और उनके परायण है, वह समस्त पापोंसे छूटकर विशुद्ध अन्त:ः:करणवाला हो सनातन परब्रह्मको पाता है

જે મર્ત્ય વાસુદેવનો આશ્રય લે છે અને વાસુદેવને જ પરમ લક્ષ્ય માને છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ નિર્મળ અંતઃકરણવાળો બની સનાતન બ્રહ્મને પામે છે।

Verse 131

न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित्‌ | जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते,वासुदेवके भक्तोंका कहीं कभी भी अशुभ नहीं होता है तथा उनको जन्म, मृत्यु, जरा और व्याधिका भी भय नहीं रहता है

વાસુદેવના ભક્તોને ક્યારેય ક્યાંય અશુભ થતું નથી; તેમજ જન્મ, મૃત્યુ, જરા અને વ્યાધિનો ભય પણ તેમને ઉપજતો નથી।

Verse 132

इमं स्तवमधीयान: श्रद्धाभक्तिसमन्वित: । युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभि:,जो पुरुष श्रद्धापूर्वक भक्तिभावसे इस विष्णुसहस्नरनामका पाठ करता है, वह आत्मसुख, क्षमा, लक्ष्मी, धैर्य, स्मृति और कीर्तिको पाता है

જે પુરુષ શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે આ સ્તવનું અધ્યયન અને પાઠ કરે છે, તે આત્મસુખ, ક્ષમા, શ્રી, ધૈર્ય, સ્મૃતિ અને કીર્તિથી યુક્ત બને છે।

Verse 133

न क्रोधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुभा मति: । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे,पुरुषोत्तमके पुण्यात्मा भक्तोंको किसी दिन क्रोध नहीं आता, ईर्ष्या उत्पन्न नहीं होती, लोभ नहीं होता और उनकी बुद्धि कभी अशुद्ध नहीं होती

પુરુષોત્તમમાં ભક્તિ સ્થિર કરેલા પુણ્યવાન ભક્તોમાં ન ક્રોધ રહે છે, ન ઈર્ષ્યા, ન લોભ; અને તેમની બુદ્ધિ ક્યારેય અશુભ તરફ વળતી નથી।

Verse 134

द्यौ: सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधि: । वासुदेवस्य वीरयेण विधृतानि महात्मन:,स्वर्ग, सूर्य, चन्द्रमा तथा नक्षत्रसहित आकाश, दस दिशाएँ, पृथ्वी और महासागर--ये सब महात्मा वासुदेवके प्रभावसे धारण किये गये हैं

ભીષ્મે કહ્યું—ચંદ્ર, સૂર્ય અને નક્ષત્રો સહિત સ્વર્ગ, આકાશ, દસ દિશાઓ, પૃથ્વી અને મહાસાગર—આ બધું મહાત્મા વાસુદેવના પરાક્રમથી ધારણ થયેલું છે।

Verse 135

ससुरासुरगन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम्‌ | जगद्‌ वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम्‌,देवता, दैत्य, गन्धर्व, यक्ष, सर्प और राक्षससहित यह स्थावर-जंगमरूप सम्पूर्ण जगत्‌ श्रीकृष्णके अधीन रहकर यथायोग्य बरत रहे हैं

ભીષ્મે કહ્યું—દેવ, અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત આ સમગ્ર ચરાચર જગત શ્રીકૃષ્ણના વશમાં રહી, દરેક પોતપોતાના નિયત સ્થાન મુજબ વર્તે છે।

Verse 136

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सत्त्वं तेजो बल॑ धृति: । वासुदेवात्मकान्याहु: क्षेत्र क्षेत्र् एव च,इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, सत्त्व, तेज, बल, धीरज, क्षेत्र, (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (आत्मा)-ये सब-के-सब श्रीवासुदेवके रूप हैं, ऐसा वेद कहते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સત્ત્વ, તેજ, બળ અને ધૃતિ; તેમજ ક્ષેત્ર (દેહ) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા)—વેદ કહે છે કે આ બધું વાસુદેવ-સ્વરૂપ છે।

Verse 137

सर्वागमानामाचार: प्रथमं परिकल्पते । आचारप्रभवो धर्मों धर्मस्य प्रभुरच्युत:,सब शास्त्रोंमें आचार प्रथम माना जाता है, आचारसे ही धर्मकी उत्पत्ति होती है और धर्मके स्वामी भगवान्‌ अच्युत हैं

ભીષ્મે કહ્યું—સમસ્ત આગમોમાં આચારને પ્રથમ આધાર માનવામાં આવ્યો છે. આચારથી જ ધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે, અને ધર્મના સ્વામી ભગવાન અચ્યુત છે।

Verse 138

ऋषय : पितरो देवा महाभूतानि धातव: । जड़माजड़मं चेदं जगन्नारायणोद्धवम्‌,ऋषि, पितर, देवता, पञठ्च महाभूत, धातुएँ और स्थावर-जंगमात्मक सम्पूर्ण जगत्‌--ये सब नारायणसे ही उत्पन्न हुए हैं

ભીષ્મે કહ્યું—ઋષિઓ, પિતરો, દેવતાઓ, મહાભૂતો, ધાતુઓ; તેમજ જડ અને ચેતનરૂપ આ સમગ્ર જગત—આ બધું નારાયણમાંથી જ ઉત્પન્ન થયું છે।

Verse 139

योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्या शिल्पादि कर्म च | वेदा: शास्त्राणि विज्ञानमेतत्‌ सर्व जनार्दनात्‌,योग, ज्ञान, सांख्य, विद्याएँ, शिल्प आदि कर्म, वेद, शास्त्र और विज्ञान--ये सब विष्णुसे उत्पन्न हुए हैं

ભીષ્મે કહ્યું—યોગ, જ્ઞાન, સાંખ્ય, વિવિધ વિદ્યાઓ, શિલ્પ વગેરે કર્મ, વેદો, શાસ્ત્રો અને વિજ્ઞાન—આ બધું જનાર્દન (વિષ્ણુ)માંથી ઉત્પન્ન થયું છે.

Verse 140

एको विष्णुर्महदभूतं पृथग्भूतान्यनेकश: । त्रीललोकान्‌ व्याप्य भूतात्मा भुछुक्ते विश्वभुगव्यय:,वे समस्त विश्वके भोक्ता और अविनाशी विष्णु ही एक ऐसे हैं, जो अनेक रूपोंमें विभक्त होकर भिन्न-भिन्न भूतविशेषोंके अनेक रूपोंको धारण कर रहे हैं तथा त्रिलोकीमें व्याप्त होकर सबको भोग रहे हैं

ભીષ્મે કહ્યું—અવ્યય વિષ્ણુ એક જ છે; તે જ મહદ્ભૂતરૂપે (સમગ્ર જગતરૂપે) થયો છે અને અનેક રીતે વિભક્ત થઈ ભિન્ન-ભિન્ન ભૂતોના અનેક રૂપો ધારણ કરે છે. ત્રિલોકમાં વ્યાપીને સર્વ ભૂતોના અંતરાત્મા રૂપે તે વિશ્વભોક્તા છે.

Verse 141

इमं स्तवं भगवतो विष्णोव्यसेन कीर्तितम्‌ । पठेद्‌ य इच्छेत्‌ पुरुष: श्रेय: प्राप्तुं सुखानि च,जो पुरुष परम श्रेय और सुख पाना चाहता हो, वह भगवान्‌ व्यासजीके कहे हुए इस विष्णुसहसख्रनामस्तोत्रका पाठ करे

ભીષ્મે કહ્યું—જે પુરુષ પરમ શ્રેય અને સુખ મેળવવા ઇચ્છે, તે વ્યાસજી દ્વારા કીર્તિત ભગવાન વિષ્ણુના આ સ્તવનું પાઠ કરે.

Verse 142

विश्वेश्वरमजं देव॑ जगत: प्रभवाप्ययम्‌ । भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम्‌,जो विश्वके ईश्वर जगतकी उत्पत्ति, स्थिति और विनाश करनेवाले जन्मरहित कमललोचन भगवान्‌ विष्णुका भजन करते हैं, वे कभी पराभव नहीं पाते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—વિશ્વેશ્વર, અજ, જગતના પ્રભવ અને અપ્યયના કારણ, કમળનેત્ર દેવ વિષ્ણુનું જે ભજન કરે છે, તેઓ કદી પરાભવ પામતા નથી.

Verse 149

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां संहितायां वैयासिक्यामनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विष्णुसहस्रनामक थने एकोनपञ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत व्यासनिर्मित शतसाहस्रीय संहितासम्बन्धी अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विष्णुयहस्ननामकथनविषयक एक सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારત—વ્યાસકૃત શતસાહસ્રી સંહિતા—ના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં વિષ્ણુસહસ્રનામકથન વિષયક એકસો ઓગણપચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 331

वेद्यो वैद्य: सदायोगी वीरहा माधवो मधु: । अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबल:

ભીષ્મે કહ્યું—તે વેદોથી જાણવાપાત્ર, સચ્ચો વૈદ્ય, સદા યોગમાં સ્થિત; વીરહંતા; માધવ, મધુ; ઇન્દ્રિયાતીત, મહામાયાધારી, મહોત્સાહી અને મહાબળવાન છે.

Verse 1310

अरौद्र: कुण्डली चक्री विक्रम्यूजितशासन: । शब्दातिग: शब्दसह: शिशिर: शर्वरीकर:

ભીષ્મે કહ્યું—તે ક્રોધે રૌદ્ર નથી; કુંડળોથી અલંકૃત અને ચક્રધારી છે. તેનું શાસન પરાક્રમથી દૃઢ રીતે સ્થાપિત છે. તે શબ્દાતીત છે, છતાં શબ્દસહ છે; તે શીતળ અને શાંતિકારક છે અને રાત્રિ કરનાર છે.