Shloka 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ | hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ ||
ભીષ્મ બોલ્યા—તે ઈશાન છે, સર્વભૂતોનો નિયંતા; પ્રાણદ છે, સૌને પ્રાણ આપનાર; અને સ્વયં પ્રાણસ્વરૂપ છે। કારણ હોવાથી તે જ્યેષ્ઠ છે, અને ઉત્તમત્વથી શ્રેષ્ઠ। તે પ્રજાપતિ—સમસ્ત પ્રજાનો સ્વામી। તે હિરણ્યગર્ભ—સુવર્ણમય બ્રહ્માંડ-અંડમાં સૃષ્ટિબીજરূপે વ્યાપ્ત; અને ભૂગર્ભ—પૃથ્વીને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કરનાર। તે માધવ—લક્ષ્મીપતિ; અને મધુસૂદન—મધુ દૈત્યનો સંહારક।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches devotion grounded in understanding: the Divine is praised as ruler, life-giver, primal cause, cosmic source, world-supporter, and destroyer of evil. Remembering such names cultivates humility (dependence on the life-giver), ethical steadiness (aligning with the supreme), and trust in divine protection.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and uplifts by reciting and explaining divine epithets. Here he continues a sequence of names (commonly associated with Viṣṇu/Kṛṣṇa) that describe the Lord’s sovereignty, creative pervasion, sustaining power, and heroic destruction of demonic forces.