Shloka 63
स्वापन: स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वर:
bhīṣma uvāca | svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt | vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ ||
ભીષ્મ બોલ્યા—પ્રલયકાળે તે સર્વ પ્રાણીઓને અજ્ઞાન-નિદ્રામાં સુવડાવનાર છે; સ્વવશ અને સ્વતંત્ર છે; આકાશની જેમ સર્વવ્યાપી છે. યુગે યુગે લોકઉદ્ધાર માટે તે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે; અને સર્જન-સ્થિતિ-પ્રલય તથા અવતાર-લીલારૂપે અનેક કર્મ કરે છે. તે જ ‘વત્સર’ છે જેમાં સૌનું નિવાસ અને ગતિ છે; ભક્તો પર અતિ સ્નેહાળ છે; વ્રજમાં વાછરડાંનું પાલન કરનાર છે; રત્નોને ગર્ભમાં ધારણ કરનાર સમુદ્રસમાન ‘રત્નગર્ભ’ છે; અને સર્વ ધનોનો ઈશ્વર છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme is simultaneously the cosmic principle governing time, creation, and dissolution, and also the intimate, loving protector of devotees. Recognizing this unity supports dharma: reverence for the moral order of the universe and trust in the Lord’s compassionate nearness.
In Anuśāsana Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and extols the Supreme through a sequence of divine epithets (commonly aligned with the Viṣṇu-sahasranāma tradition). This verse is one segment of that praise, listing names that highlight both universal sovereignty and pastoral tenderness.