Shloka 56
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोडनय: । वीर: शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तम:
rāmo virāmo virajo mārgo neyo nayo 'nayaḥ | vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmaviduttamaḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—તે ‘રામ’—યોગીઓનો આનંદ; ‘વિરામ’—પ્રલય સમયે જીવોને પોતામાં વિરામ આપનાર; ‘વિરજ’—રજસ્ અને તમસ્ રહિત; ‘માર્ગ’—મુમુક્ષુઓ માટે અમૃતત્વનો ઉપાય; ‘નેય’—ઉત્તમ જ્ઞાનથી જાણવાપાત્ર; ‘નય’—સર્વને નિયમમાં રાખનાર; ‘અનય’—સ્વતંત્ર; ‘વીર’—પરાક્રમી; ‘શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠ’—શક્તિમાનોમાં પણ શ્રેષ્ઠ; ‘ધર્મ’—ધર્મસ્વરૂપ; અને ‘ધર્મવિદુત્તમ’—ધર્મજ્ઞોમાં ઉત્તમ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Supreme as the source and standard of dharma: independent, stainless beyond the guṇas, the regulator of cosmic and moral order, and the very path by which liberation is attained. Ethical life (dharma) is grounded in aligning oneself with that highest order.
Bhīṣma, in his instruction during the Anuśāsana Parva, recites a sequence of divine names/epithets (in the style of the Viṣṇu-sahasranāma tradition), explaining the Lord’s qualities—cosmic (pralaya, guṇas) and ethical (dharma, guidance)—to teach Yudhiṣṭhira about righteousness and ultimate refuge.