Shloka 30
उपेन्द्रो वामन: प्रांशुरमोघ: शुचिरूर्जित: । अतीन्द्र: संग्रह: सर्गो धृतात्मा नियमो यम:
upendro vāmanaḥ prāṁśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ | atīndraḥ saṁgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—તે ઉપેન્દ્ર છે, વામન છે; ત્રિવિક્રમરૂપે લોકોને લાંઘનાર ઊંચો અને વ્યાપક છે. તેની ક્રિયા અમોઘ છે; તે શુચિ છે—સ્મરણ, સ્તુતિ અને પૂજન કરનારને પવિત્ર કરનાર; તે અત્યંત બળવાન છે. તે અતીન્દ્ર છે—સ્વયંસિદ્ધ જ્ઞાન-ઐશ્વર્યથી ઇન્દ્રથી પણ ઊંચો. તે ‘સંગ્રહ’ છે—પ્રલયમાં સર્વને સમેટનાર; તે ‘સર્ગ’ છે—સૃષ્ટિનું કારણ. તે ધૃતાત્મા છે—અજન્મા રહીને પણ સ્વઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરનાર. તે ‘નિયમ’ છે—જીવોને તેમના અધિકાર-સીમામાં રાખનાર; અને તે ‘યમ’ છે—હૃદયમાં સ્થિત રહી અંદરથી નિયંત્રણ કરનાર.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the divine is not only an object of worship but also the very structure of moral and cosmic regulation: creation and dissolution, strength and purity, and especially niyama/yama—restraint and inner governance—by which beings are held to their proper dharma.
Bhīṣma is reciting a sequence of honorific names (epithets) of Viṣṇu, highlighting his avatāra as Vāmana/Trivikrama and his roles as purifier, supreme lord beyond Indra, creator, withdrawer at pralaya, and inner regulator (yama) who disciplines from within.