Dvaraka Mahatmya
Dvaraka Mahatmya
This section is anchored in the western coastal-sacred geography associated with Dvārakā and its wider Yādava/Vaiṣṇava memory field, extending to Prabhāsa as an epic-afterlife locus. It uses the sea, submerged city motifs, and pilgrimage networks to connect Krishna-centric narrative history with tīrtha practice and ethical reflection in Kali-yuga.
Adhyayas in Dvaraka Mahatmya
44 chapters to explore.
Adhyaya 1
कलियुगे विष्णुप्राप्त्युपायः — Seeking Viṣṇu in the Age of Kali
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণি শৌনকৰ প্ৰশ্নেৰে হয়—মতভেদে বিভক্ত আৰু অশান্ত কলিযুগত সাধকে মধুসূদন বিষ্ণুক কেনেকৈ লাভ কৰিব? সূতে উত্তৰত জনাৰ্দনৰ অৱতাৰ-চৰিত্ৰ সংক্ষিপ্তভাৱে স্মৰণ কৰায়: ব্ৰজত পূতনা, তৃণাবর্ত, কালিয় আদি দুষ্টৰ দমন; তাৰপিছত মথুৰাত কুবলয়াপীড় আৰু ৰাজবিৰোধীৰ বধ; আৰু জরাসন্ধ-সংঘৰ্ষ তথা ৰাজসূয় প্ৰসঙ্গ। পাছত প্ৰভাসত যাদৱকুলৰ পৰস্পৰ বিনাশ, শ্ৰীকৃষ্ণৰ লোকৰ পৰা নিবৃত্তি, আৰু দ্বাৰকাৰ জলে নিমজ্জন বৰ্ণিত হয়। এই অৱক্ষয়ৰ পটভূমিত অৰণ্যবাসী ঋষিসকলে ধৰ্মক্ষয়, সামাজিক-যজ্ঞীয় আচাৰ-ব্যৱস্থাৰ শৈথিল্য দেখি ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত পথনির্দেশ বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই বিষ্ণুৰ পৰম স্বৰূপ সম্পূৰ্ণ জানিবলৈ সীমা আছে বুলি কৈ, হৰিপ্ৰাপ্তিৰ উপায় দেখুৱাব পৰা সুতললোকস্থিত মহাভক্ত প্ৰহ্লাদৰ ওচৰলৈ ঋষিসকলক পঠিয়ায়। ঋষিসকলে সুতললৈ গৈ বলিৰ আতিথ্য গ্ৰহণ কৰি, প্ৰহ্লাদৰ সন্মুখত কঠোৰ সাধনা নকৰাকৈ ভগৱৎপ্ৰাপ্তিৰ গোপন পদ্ধতি প্ৰাৰ্থনা কৰে—ইয়াতেই পৰৱৰ্তী উপদেশৰ ভূমিকা গঢ় লয়।
Adhyaya 2
द्वारकाक्षेत्रप्रशंसा तथा दुर्वासोपाख्यानम् | Praise of Dvārakā and the Durvāsā Episode
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে প্ৰহ্লাদে ঋষিসকলক কয় যে দ্বাৰকা/দ্বাৰাৱতী গোমতী-তীৰত সমুদ্ৰসন্নিহিত এক পবিত্ৰ নগৰী; কলিযুগতো ই ভগৱানৰ পৰম ধাম আৰু মোক্ষদায়িনী গতি বুলি প্ৰশংসিত। তেতিয়া ঋষিসকলে প্ৰশ্ন তোলে—যাদৱ বংশ শেষ হ’ল আৰু দ্বাৰকা জলমগ্ন হোৱা বুলি বৰ্ণনা থাকিলে, কলিত তাতেই প্ৰভুৰ মহিমা কেনেকৈ প্ৰচলিত থাকে? কথা উগ্ৰসেনৰ সভালৈ সলনি হয়। গোমতীৰ ওচৰৰ চক্ৰতীৰ্থত দুর্বাসা মুনি বাস কৰিছে বুলি সংবাদ আহে। শ্ৰীকৃষ্ণ ৰুক্মিণীৰ সৈতে তেওঁক আদৰিবলৈ যায় আৰু বুজায় যে অতিথিসত্কাৰ ধৰ্মৰ বাধ্যতামূলক কৰ্তব্য, আৰু তাৰ আচারগত ফল আছে। দুর্বাসাই নগৰৰ বিস্তাৰ, ঘৰ-সংখ্যা আৰু আশ্ৰিতজনৰ বিষয়ে সোধে; কৃষ্ণে সমুদ্ৰে দিয়া ভূমি, সোণালী প্ৰাসাদ আৰু বিশাল গৃহ-পরিয়াল-পরিচাৰক ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰে, যাৰ পৰা দিৱ্য মায়া আৰু অনন্ত সামৰ্থ্যৰ বিস্ময় জাগে। পিছত দুর্বাসাই বিনয়ৰ পৰীক্ষা দিয়ে—কৃষ্ণ আৰু ৰুক্মিণীয়ে ৰথত তেওঁক বহন কৰিব লাগিব। যাত্ৰাপথত তৃষ্ণাত ৰুক্মিণীয়ে দুর্বাসাৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ পানী পান কৰে; তেতিয়া তেওঁ তাইক চিৰতৃষ্ণা আৰু কৃষ্ণ-বিচ্ছেদৰ শাপ দিয়ে। কৃষ্ণে তাইক সান্ত্বনা দি কয়—য’ত তেওঁৰ দৰ্শন, তাতেই ৰুক্মিণীৰ সন্নিধিও ভাবিব লাগে—আৰু ভক্তিত সাৱধানতা ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত কৃষ্ণে পাদ্য, অৰ্ঘ্য, গোদান, মধুপৰ্ক আৰু ভোজন আদি বিধিৰে দুর্বাসাৰ পূজা-সত্কাৰ কৰি তেওঁক প্ৰসন্ন কৰে আৰু অতিথিধৰ্মৰ আদৰ্শ ৰীতি স্থাপন কৰে।
Adhyaya 3
Durvāsā-śāpa, Rukmiṇī-vilāpa, and the Sanctification of Rukmiṇī-vana (दुर्वासशाप-रुक्मिणीविलाप-रुक्मिणीवनमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে শ্ৰীকৃষ্ণৰ অপাৰ ক্ষমাশীলতা আৰু মুনিবাক্যৰ সত্যবল দেখি বিস্মিত হয়। প্ৰহ্লাদে বৰ্ণনা কৰে—দুৰ্বাসাৰ শাপত পীড়িত ৰুক্মিণী নিৰ্দোষী হ’লেও বিৰহদুঃখত বিলাপ কৰি ‘মোৰ ওপৰত শাপ কিয়?’ বুলি ন্যায়-অন্যায় প্ৰশ্ন কৰে; শোকৰ তীব্ৰতাত তেওঁ মূৰ্ছিত হয়। তেতিয়া সমুদ্ৰদেৱ আহি শীতল জলেৰে তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে, আৰু নাৰদে ধৈৰ্য বুজাই কয়—কৃষ্ণ আৰু ৰুক্মিণী অবিভাজ্য তত্ত্ব, পুৰুষোত্তম আৰু শক্তি/মায়া; লোকশিক্ষাৰ বাবে মানৱসদৃশভাৱে বিৰহৰ আৱৰণ দেখুওৱা লীলাৰ গূঢ়তা। সমুদ্ৰে নাৰদৰ কথা সমৰ্থন কৰি ৰুক্মিণীৰ মহিমা গায় আৰু ভাগীৰথী গঙ্গাৰ আগমনৰ ঘোষণা কৰে; গঙ্গাৰ সান্নিধ্যত অঞ্চল শোভিত আৰু পবিত্ৰ হয়, দিৱ্য ৰুক্মিণীবন গঢ় লৈ উঠে আৰু দ্বাৰকাৰ লোকসকল আকৃষ্ট হয়। মনোৰম ফল দেখা সত্ত্বেও দুৰ্বাসা পুনৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপৰ প্ৰভাৱ বঢ়ায়, ফলত ভূমি আৰু জলত ক্লেশ বৃদ্ধি পায়। ৰুক্মিণী মৃত্যুসংকল্প কৰিলে শ্ৰীকৃষ্ণ তৎক্ষণাৎ আহি বাধা দিয়ে আৰু অদ্বৈত তত্ত্ব তথা দেৱত্বৰ বিৰুদ্ধে শাপশক্তিৰ সীমা বুজায়। দুৰ্বাসা অনুতপ্ত হৈ ক্ষমা বিচাৰে; কৃষ্ণে মুনিবাক্যৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰি মিলনৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—অমাৱস্যা/পূৰ্ণিমাত সঙ্গমস্নানে শোক নাশ হয়, নিৰ্দিষ্ট তিথিত ৰুক্মিণীদৰ্শনে ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়; এই তীৰ্থ দুঃখনিবাৰক বুলি খ্যাত।
Adhyaya 4
Varadāna-tīrtha and Dvārakā-yātrā: Pilgrimage Ethics, Gomati-saṅgama, and Cakratīrtha Phala
এই অধ্যায়ত সূতে প্ৰহ্লাদৰ উপদেশৰ জৰিয়তে দ্বাৰকাৰ পুণ্য-ব্যৱস্থা আৰু তীৰ্থ-মাহাত্ম্য স্তৰবদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু ঋষি দুৰ্ব্বাসাৰ পৰস্পৰ বৰদান-বিনিময়ৰ ফলত ‘বৰদান-তীৰ্থ’ প্ৰতিষ্ঠা হয়; গোমতী–সমুদ্ৰ সঙ্গমত স্নান আৰু উভয়ৰ পূজা বিশেষ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতি-শিক্ষা দিয়া হয়—দ্বাৰকা যোৱাৰ সংকল্পেই পুণ্য, আৰু নগৰৰ দিশে প্ৰতিটো পদক্ষেপ মহাযজ্ঞফলৰ সমান। যাত্ৰীসকলক আশ্ৰয়, মধুৰ বাক্য, অন্ন, বাহন, পাদুকা, জলপাত্ৰ আৰু পাদসেৱা দান কৰাটো উচ্চ ভক্তিসেৱা; বিপৰীতে যাত্ৰাত বাধা দিয়া ঘোৰ পাপ আৰু দুষ্ফলদায়ক বুলি নিন্দা কৰা হৈছে। বৃহস্পতিয়ে ইন্দ্ৰক কলিযুগৰ পতনধৰ্ম বুজাই দিয়া প্ৰসঙ্গত সিদ্ধান্ত হয় যে দ্বাৰকা কলিদোষ-বিবর্জিত আশ্ৰয়স্থলী। চক্ৰতীৰ্থ, গোমতী-স্নান আৰু ৰুক্মিণী-হ্ৰদৰ মাহাত্ম্য বিশেষ—অকস্মাৎ স্পৰ্শও মোক্ষদায়ক আৰু কুল-উদ্ধাৰক। শেষত গণেশ-পূজা, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম আৰু শ্ৰদ্ধাপূৰ্বক প্ৰৱেশ আদি শিষ্টাচাৰ ক’লে দ্বাৰকা-যাত্ৰাক ভক্তি, সামাজিক নীতি আৰু আচাৰ-নিষ্ঠাৰ সমন্বয় ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Adhyaya 5
गोमती-प्रादुर्भावः तथा चक्रतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of the Gomati and the Glory of Chakratirtha)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থযাত্ৰীসকলক গোমতী-তীৰ্থলৈ যোৱাৰ উপদেশ দিয়ে। তেওঁ কয়, গোমতীৰ দৰ্শন পবিত্ৰকাৰী আৰু তাৰ জল পূজনীয়—পাপ নাশ কৰি মঙ্গল কামনা পূৰ্ণ কৰে। তাৰ পাছত ঋষিসকলে সোধে: গোমতী কোন, কোনে তাক আনিলে, আৰু কিয় সি বৰুণালয় সমুদ্ৰলৈ গৈ পেলালে? প্ৰহ্লাদে সৃষ্টিকথা বৰ্ণনা কৰে—প্ৰলয়ৰ পাছত বিষ্ণুৰ নাভিকমলৰ পৰা ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হৈ সৃষ্টি আৰম্ভ কৰে। সনকাদি মানসপুত্ৰসকলে প্ৰজাসৃষ্টি ত্যাগ কৰি দিৱ্যৰূপ দৰ্শনৰ বাবে তপস্যা কৰে আৰু নদীশ্বৰ ওচৰত তেজোময় সুদৰ্শন চক্ৰ দৰ্শন কৰে। আকাশবাণীয়ে অৰ্ঘ্য সাজি দিৱ্যায়ুধৰ আৰাধনা কৰিবলৈ কয়; ঋষিসকলে স্তোত্ৰে সুদৰ্শনক নমস্কাৰ কৰে। ব্ৰহ্মাই হৰিৰ উদ্দেশ্যে গঙ্গাক পৃথিৱীত অৱতৰণ কৰিবলৈ নিযুক্ত কৰে—সি ‘গোমতী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব, বসিষ্ঠক অনুসৰণ কৰিব, আৰু লোকস্মৃতিত তেওঁৰ ‘কন্যা’ যেনে খ্যাতি পাব। বসিষ্ঠ পশ্চিম সমুদ্ৰৰ দিশে আগবাঢ়িলে গঙ্গাও অনুসৰণ কৰে; লোকসকলে ভক্তিৰে তাক সন্মান কৰে। ঋষিস্থানত চতুৰ্ভুজ বিষ্ণু প্ৰকট হৈ পূজা গ্ৰহণ কৰে আৰু বৰ দিয়ে; য’ত জল ভেদি সুদৰ্শন প্ৰথম প্ৰকাশ পাইছিল সেই স্থান ‘চক্ৰতীৰ্থ’—তাত আকস্মিক স্নানেও মোক্ষদায়ক। গোমতীয়ে হৰিপাদ প্ৰক্ষালন কৰি সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰি মহাপাপনাশিনী নদী হয়; পৰম্পৰাত ‘পূৰ্ব গঙ্গা’ বুলিও স্মৰণ কৰা হয়।
Adhyaya 6
गोमतीतीर्थविधानम् (Gomatī Tīrtha: Ritual Procedure and Vow-Observances)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে প্ৰহ্লাদক স্তুতি কৰি গোমতী প্ৰবাহিত দেশত, চক্ৰতীৰ্থৰ ওচৰত য’ত ভগৱানৰ সান্নিধ্য কল্পনা কৰা হয়, সেই স্থানৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধি বিস্তাৰে সোধে। প্ৰহ্লাদে ধাপে ধাপে কয়—নদীৰ কাষলৈ গৈ প্ৰণাম, শৌচ-আচমন, কুশ ধাৰণ, আৰু গোমতীক বশিষ্ঠৰ কন্যা তথা পাপনাশিনী বুলি স্তুতি কৰি মন্ত্ৰসহ অৰ্ঘ্য দান। তাৰ পাছত বিষ্ণুৰ বৰাহ অৱতাৰৰ ভূমিউদ্ধাৰ স্মৰণকাৰী মন্ত্ৰে পবিত্ৰ মৃত্তিকা লেপন কৰি পূৰ্বদোষ নাশৰ প্ৰাৰ্থনা, বিধিমতে স্নান আৰু বৈদিক ধাঁচৰ স্নান-মন্ত্ৰ পাঠ, আৰু দেৱ- পিতৃ- মানুহৰ উদ্দেশে তৰ্পণ। তাৰ পিছত শ্ৰাদ্ধবিধান—বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণ আহ্বান, বিশ্বেদেৱ পূজা, শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধকর্ম, সোণ-ৰূপৰ দক্ষিণা, বস্ত্ৰ-অলংকাৰ-ধান্য দান আৰু দীন-দুখীয়াক বিশেষ দান। ‘পাঁচ গকাৰ’ক দুৰ্লভ সাধনা বুলি কোৱা হৈছে—গোমতী, গোময়-স্নান, গো-দান, গোপীচন্দন, আৰু গোপীনাথ দৰ্শন। কাৰ্তিক মাহত নিয়মস্নান আৰু নিত্যপূজা; বোধদিনত পঞ্চামৃতাভিষেক, চন্দনালংকাৰ, তুলসী-পুষ্পাৰ্চনা, গীত-পাঠ, ৰাতিজাগৰণ, ব্ৰাহ্মণভোজন, ৰথপূজা আদি কৰি গোমতী-সমুদ্ৰ সঙ্গমত সমাপন নিৰ্দেশিত। মাঘত স্নান, তিল-হিৰণ্য অৰ্পণ, নিত্য হোম আৰু ব্ৰতান্তে উষ্ণ বস্ত্ৰ, পাদুকা আদি দান কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত গোমতী-বিধিক কুৰুক্ষেত্ৰ-প্ৰয়াগ-গয়া-শ্ৰাদ্ধ-অশ্বমেধফলৰ সমান বুলি কৈ, মহাপাপৰো শুদ্ধি, পিতৃকল্যাণ আৰু কৃষ্ণসান্নিধ্যত স্নানমাত্ৰে বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 7
Cakratīrtha-māhātmya (Theological Discourse on the Glory of Cakra Tīrtha)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে বিদ্বান তীৰ্থযাত্ৰী দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলক সমুদ্ৰতীৰস্থিত চক্ৰতীৰ্থ/ৰথাঙ্গৰ মাহাত্ম্য আৰু আচাৰবিধি উপদেশ দিয়ে। চক্ৰচিহ্নিত শিলাক মোক্ষপ্ৰদ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, আৰু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শন-সম্পৰ্কে তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰি ইয়াক পৰম পাপনাশক ক্ষেত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। যাত্ৰীসকলে ওচৰলৈ গৈ পা-হাত-মুখ ধুই দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰে; তাৰ পাছত পঞ্চৰত্ন, পুষ্প, অক্ষত, গন্ধ, ফল, স্বৰ্ণ, চন্দন আদি মঙ্গলদ্ৰব্যেৰে অৰ্ঘ্য সাজি বিষ্ণুচক্ৰ-বিষয়ক মন্ত্ৰ জপ কৰে। তাৰ পিছত স্নান, দেবতা আৰু তত্ত্বৰ স্মৰণবাক্য, পবিত্ৰ মাটি লেপন, দেব-পিতৃ তৰ্পণ আৰু তাৰ পাছত শ্ৰাদ্ধৰ বিধান কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—কেৱল স্নান কৰিলেই মহাযজ্ঞ আৰু প্ৰয়াগ আদি প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসম পুণ্য লাভ হয়। অন্নদান, যান/পশুদান আৰু ৰথ-সম্পৰ্কীয় দান জগত্পতিক প্ৰসন্ন কৰে; শেষত পূৰ্বপুৰুষৰ উন্নতি, বিষ্ণুসান্নিধ্য লাভ আৰু বাক্-কর্ম-মনজনিত পাপক্ষয়ৰ কথা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 8
गोमत्युदधिसंगम-माहात्म्य एवं चक्रतीर्थ-प्रशंसा (Glory of the Gomati–Ocean Confluence and Cakra-tīrtha)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে দ্বিজসকলক উপদেশ দিয়ে কয় যে আন প্ৰসিদ্ধ নদীতীৰ্থত ঘূৰি নাথাকি গোমতী–সমুদ্ৰ সঙ্গমলৈ আহিব লাগে, কিয়নো ইয়াত স্নান-দান আদি কৰ্মৰ ফল অতি উৎকৃষ্ট। সঙ্গমৰ পাপনাশক মহিমা স্তৱ কৰা হৈছে আৰু সমুদ্ৰাধিপতি আৰু গোমতী নদীক ভক্তিভৰা বাক্যসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰাৰ বিধি কোৱা হৈছে। স্নানৰ দিশা-নিয়মৰ পাছত পিতৃতৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ, দক্ষিণাৰ গুৰুত্ব আৰু বিশেষ দান—বিশেষকৈ সোণ—ৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত তুলাপুৰুষ, ভূমিদান, কন্যাদান, বিদ্যাদান আৰু প্ৰতীক ‘ধেনু’ দান আদি দানপ্ৰকাৰ আৰু সিহঁতৰ ফল বৰ্ণিত। শ্ৰাদ্ধপক্ষৰ অমাৱস্যা আৰু আন শুভ সময়ত ফলবৃদ্ধি বিশেষ; ইয়াত দোষযুক্ত শ্ৰাদ্ধো সম্পূৰ্ণ হয় বুলি ঘোষণা। বিভিন্ন প্ৰেতাৱস্থাত থকা লোকেও ইয়াত স্নানৰ দ্বাৰা মুক্তি পায় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত চক্ৰতীৰ্থৰ বিশেষ মহিমা—চক্ৰচিহ্নিত শিলাৰ ১ৰ পৰা ১২লৈ ভেদ, ভুক্তি/মুক্তিৰ ফল, আৰু দৰ্শন-স্পৰ্শ তথা মৃত্যুকালে হৰিস্মৰণে শুদ্ধি আৰু মোক্ষ—বুলি আশ্বাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 9
रुक्मिणीह्रद-माहात्म्य (Rukmiṇī Hrada: Glory of the Sacred Lake and Prescribed Rites)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদৰ উপদেশৰূপে তীৰ্থযাত্ৰীসকলক প্ৰসিদ্ধ পুণ্যজল, বিশেষকৈ ‘সাত কুণ্ড’ দৰ্শন-স্নান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। এই জল পাপ-মল দূৰ কৰে আৰু সমৃদ্ধি তথা বিবেক বৃদ্ধি কৰে বুলি কোৱা হৈছে। কাহিনীত দিৱ্য দৰ্শনৰ স্মৰণ আছে—হৰি প্ৰকট হয়; ঋষিসকলে লক্ষ্মীৰ সৈতে একেলগে স্তৱ কৰে; তাৰ পাছত ‘সুৰগঙ্গা’ জলেৰে পূজা সম্পন্ন হয়। সনক আদি ব্ৰহ্মজ ঋষিসকলে দেৱীৰ বাবে পৃথক পৃথক কুণ্ড গঢ়ি স্নান কৰিছিল; সেইবোৰ ‘লক্ষ্মী-হ্ৰদ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ, কালচক্ৰত কলিযুগত ‘ৰুক্মিণী-হ্ৰদ’ নামে খ্যাতি পায়; ভৃগুৰ সৈতে জড়িত আন এটা তীৰ্থনামৰ স্মৃতিও উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত আচাৰ-ক্রম বৰ্ণনা কৰা হৈছে—শুচি হৈ আহি পদপ্ৰক্ষালন, আচমন, কুশ গ্ৰহণ, পূৰ্বমুখ হোৱা, ফল-পুষ্প-অক্ষতসহ পূৰ্ণ অৰ্ঘ্য সাজি লোৱা, শিৰত ৰূপা স্থাপন, পাপক্ষয় আৰু ৰুক্মিণী-প্ৰসন্নতাৰ বাবে ৰুক্মিণী-হ্ৰদলৈ অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰ অৰ্পণ কৰি স্নান কৰা। স্নানৰ পাছত দেৱতা, মানুহ আৰু বিশেষকৈ পিতৃসকললৈ তৰ্পণ, আহ্বানিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে শ্ৰাদ্ধ, ৰূপা-সোণসহ দক্ষিণা, ৰসাল ফলৰ দান, দম্পতীক মধুৰ আহাৰ খুৱোৱা, আৰু ব্ৰাহ্মণী তথা অন্যান্য নাৰীক সামৰ্থ্য অনুসাৰে বস্ত্ৰ (লাল বস্ত্ৰসহ) দি সন্মান কৰাৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত ইচ্ছাপূৰণ, বিষ্ণুলোক প্ৰাপ্তি, গৃহত লক্ষ্মীৰ নিত্যবাস, আৰোগ্য, মনঃসন্তোষ, অশান্তি-নিবাৰণ, পিতৃসন্তুষ্টিৰ দীঘল স্থিতি, স্থিৰ সন্তান, দীঘল আয়ু, ধনসমৃদ্ধি, বৈৰ-শোকৰ অভাৱ আৰু পুনঃপুনঃ সংসাৰভ্ৰমণৰ পৰা মুক্তি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 10
नृगतीर्थ–कृकलासशापमोचनम् (Nṛga Tīrtha and the Release from the Lizard-Curse)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ মাজেৰে এটা তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। প্ৰহ্লাদে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ প্ৰসিদ্ধ কৃকলাস/নৃগ-তীৰ্থৰ কথা কৈ, ধৰ্মপৰায়ণ আৰু পৰাক্ৰমী ৰজা নৃগৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—যি প্ৰতিদিন বিধিপূৰ্বক ব্ৰাহ্মণসকলক গোধন দান কৰি সন্মান-সত্কাৰ কৰিছিল। জৈমিনিক দান দিয়া গাই পলাই গৈ পাছত সেই গাই সোমশর্মাক পুনৰ দান হোৱাত বিবাদ উঠে; ৰজাই তৎক্ষণাৎ সমাধান নকৰাৰ বাবে ক্ৰুদ্ধ ব্ৰাহ্মণসকলে শাপ দিয়ে—নৃগ কৃকলাস (টিকটিকি) হ’ব। মৃত্যুৰ পাছত যমে কৰ্মফল ভোগৰ ক্ৰম বাছনিৰ সুযোগ দিয়ে; সৰু দোষৰ ফলত নৃগ বহু বছৰ টিকটিকি-দেহত থাকিবলগীয়া হয়। দ্বাপৰৰ অন্তিম পৰ্যায়ত দেবকীসুত শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰকট হয়; যাদৱ কুমাৰসকলে জলাশয়ত অচল কৃকলাস দেখি, কৃষ্ণৰ স্পৰ্শত নৃগ শাপমুক্ত হয়। মুক্ত নৃগে ভগৱানক স্তৱ কৰি বৰ মাগে—সেই কূপ/বাপী তেওঁৰ নামত প্ৰসিদ্ধ হওক আৰু যিয়ে ভক্তিভাৱে তাত স্নান কৰি পিতৃতৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰে, সি বিষ্ণুলোক লাভ কৰক। শেষত আচাৰ-বিধি কোৱা হৈছে—ফুল আৰু চন্দনসহ অৰ্ঘ্য দিয়া, মাটিৰে স্নান কৰা, পিতৃ-দেৱ-মানৱৰ উদ্দেশ্যে তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধত ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দক্ষিণা। বাছুৰসহ অলংকৃত গাই দান আৰু শয্যা-উপকৰণ দানক শ্ৰেষ্ঠ বোলা হৈছে; স্থানীয় দীন-দৰিদ্ৰক দানশীল থাকিলে মহৎ তীৰ্থফল আৰু যাত্ৰাসিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 11
विष्णुपदोद्भवतीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Tīrtha Originating from Viṣṇu’s Footprint)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলক ‘বিষ্ণুপদোদ্ভৱ’ নামৰ তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লোৱাৰ বিধি উপদেশ দিয়ে। ই বিষ্ণুৰ পদচিহ্নৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পবিত্ৰ জলস্ৰোত, গঙ্গা/বৈষ্ণৱী পৰম্পৰাৰ সৈতে একাত্ম বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰেই গঙ্গাস্নানৰ পুণ্য লাভ হয়। তীৰ্থৰ উৎপত্তি স্মৰণ কৰি স্তৱ কৰা, স্মৰণ আৰু পাঠে পাপক্ষয় কৰে—এই কথাও বৰ্ণিত। তাৰ পাছত নদীদেৱীক নমস্কাৰসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ, পূৰ্বমুখে নিয়মে স্নান আৰু তীৰ্থমাটি দেহত লেপনৰ নিৰ্দেশ আছে। তিল-অক্ষত লৈ দেৱতা, পিতৃ আৰু মানুহৰ উদ্দেশে তৰ্পণ কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰি যথাবিধি শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে; সোণ-ৰূপা আদি দক্ষিণা আৰু দীন-দুখীয়াক দানৰ কথাও আছে। পাদুকা, কমণ্ডলু, লোণ দিয়া দই-ভাত (শাক আৰু জিৰাৰ সৈতে) আদি উপযোগী দান, লগতে ৰুক্মিণী-সম্পৰ্কীয় বস্ত্ৰদান কৰি শেষত ‘বিষ্ণু প্ৰসন্ন হওক’—এই ভক্তিসংকল্পে সমাপ্তি কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এদৰে কৰোঁতা কৃতকৃত্য হয়; পিতৃসকলে গয়া-শ্ৰাদ্ধ সদৃশ দীঘলীয়া তৃপ্তি লাভ কৰি বৈষ্ণৱ লোক পায়। ভক্তৰ সমৃদ্ধি আৰু দেৱানুগ্ৰহ বৃদ্ধি পায়; এই অধ্যায় শ্ৰৱণমাত্ৰেও পাপমোচন হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 12
गोप्रचारतीर्थ-मयसरः-माहात्म्यं तथा श्रावणशुक्लद्वादशी-स्नानविधिः (Goprachāra Tīrtha and Maya-sarovara: Glory and the Śrāvaṇa Śukla Dvādaśī Bathing Rite)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে ‘গোপ্ৰচাৰ’ নামৰ তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে; তাত ভক্তিভাৱে স্নান কৰিলে গো-দানফলৰ সমান পুণ্য লাভ হয়। ঋষিসকলে জগন্নাথ য’ত স্নান কৰিছিল সেই তীৰ্থৰ পৰিচয় আৰু উৎপত্তিকথা সুধে। তেতিয়া প্ৰহ্লাদে কংসবধৰ পাছৰ ঘটনা কয়—কৃষ্ণৰ ৰাজ্য স্থাপন, উদ্ধৱক গোকুললৈ পঠোৱা, যশোদা-নন্দৰ সৈতে সাক্ষাৎ, আৰু তাৰপিছত ব্ৰজগোপীসকলৰ তীব্ৰ বিৰহ-বিলাপ আৰু দূতক প্ৰশ্ন; উদ্ধৱে তেওঁলোকক সান্ত্বনা দি তেওঁলোকৰ ভক্তিৰ অপূৰ্ব মহিমা প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী দ্বাৰকাৰ ওচৰৰ ‘মায়াসৰোবৰ’লৈ যায়, যাক প্ৰসিদ্ধ দৈত্য মায়ে নিৰ্মাণ কৰা বুলি কোৱা হয়। কৃষ্ণ আহিলে গোপীসকলে মূৰ্ছিত হৈ ত্যাগৰ অভিযোগ তোলে; কৃষ্ণে নিজৰ সৰ্বব্যাপিতা আৰু জগতকাৰণত্বৰ তত্ত্ব উপদেশ দি বিৰহ পৰম সত্যত সম্পূৰ্ণ ভেদ নহয় বুলি বুজায়। শেষত শ্ৰাৱণ মাহৰ শুক্লপক্ষ দ্বাদশীত স্নান-শ্ৰাদ্ধৰ বিধি দিয়া হৈছে—ভক্তিসহ স্নান, কুশ আৰু ফলসহ অৰ্ঘ্য, নিৰ্দিষ্ট অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰ, দক্ষিণাসহ শ্ৰাদ্ধ, আৰু চেনিযুক্ত পায়স, মাখন, ঘি, ছাতি, কম্বল, হৰিণচৰ্ম আদি দান। ফলশ্ৰুতিত গঙ্গাস্নানসম পুণ্য, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি, তিন পুৰুষলৈকে পিতৃমুক্তি, সমৃদ্ধি আৰু শেষত হৰিধামপ্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 13
Gopī-saras-udbhavaḥ (Origin and Merit of Gopī-saras) / गोपीसर-उद्भवः
অধ্যায় ১৩ প্ৰহ্লাদৰ বৰ্ণনাৰূপে গঠিত এক সুসংবদ্ধ ধৰ্মীয় সংলাপ। শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাক্য শুনি গোপীসকলে মায়া-সম্পৰ্কিত প্ৰাচীন সৰোবৰত স্নান কৰি ভক্তিৰ উচ্ছ্বাস লাভ কৰে। তেওঁলোকে কৃষ্ণক প্ৰাৰ্থনা কৰে—আমালৈ এক শ্ৰেষ্ঠ ‘সৰঃ’ সৃষ্টি কৰক আৰু বাৰ্ষিক নিয়ম-ব্ৰতৰ দ্বাৰা আপোনাৰ সান্নিধ্য স্থায়ীভাৱে লাভ হ’বলৈ ব্যৱস্থা কৰক। তেতিয়া কৃষ্ণ সেই সৰোবৰৰ ওচৰতে এক নতুন, অতি মনোৰম জলাশয় সৃষ্টি কৰে—স্বচ্ছ গভীৰ জল, পদ্ম, পক্ষীৰ কলৰৱ, ঋষি-সিদ্ধ আৰু যাদৱ সমাজৰ উপস্থিতি বৰ্ণিত হয়। গোপীসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ বাবে ইয়াৰ নাম ‘গোপী-সৰস’ হয়; লগতে ‘গো’ শব্দৰ অৰ্থ-সম্পৰ্ক আৰু সহসম্পৰ্কৰ ভিত্তিত ‘গোপ্ৰ-চাৰ’ নামৰ যুক্তিও কোৱা হয়। তাৰ পিছত আচাৰবিধি নিৰ্দেশ কৰা হয়—নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰে অৰ্ঘ্য, স্নান, পিতৃ-দেৱতালৈ তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধ, আৰু ক্ৰমে দান—গোদান, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু দীন-দুখীয়াৰ সহায়। ফলশ্ৰুতিত এই স্নানৰ পুণ্য মহাদানসম বুলি কোৱা হৈছে; মনোবাঞ্ছা পূৰণ, পুত্ৰলাভ, শুদ্ধি আৰু উত্তম লোকপ্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। শেষত গোপীসকলে বিদায় লয় আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ উদ্ধৱৰ সৈতে স্বধামলৈ উভতি যায়।
Adhyaya 14
ब्रह्मकुण्डादि-तीर्थप्रतिष्ठा तथा पञ्चनद-माहात्म्य (Brahmakūṇḍa and Associated Tīrtha Installations; Pañcanada Māhātmya)
প্ৰহ্লাদে ব্ৰাহ্মণসকলক সম্বোধন কৰি দ্বাৰকাৰ সৈতে জড়িত তীৰ্থসমূহ সংক্ষিপ্তভাৱে গণনা কৰে আৰু স্নান, তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধ, দান আদি কৰ্মৰ বিধি সূচায়। কৃষ্ণে বৃষ্ণিসকলৰ সৈতে দ্বাৰকাত আগমন কৰাৰ পাছত ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকল দৰ্শন আৰু নিজ নিজ উদ্দেশ্যসিদ্ধিৰ বাবে আহে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই পাপহৰ আৰু মঙ্গলদায়ক ব্ৰহ্মকুণ্ড প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু তাৰ তীৰত সূৰ্য-প্ৰতিষ্ঠাও কৰে; ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাধান্যৰ বাবে এই স্থান ‘মূলস্থান’ বুলি খ্যাত। তাৰ পাছত চন্দ্ৰই পাপনাশক সৰোবৰ সৃষ্টি কৰে। ইন্দ্ৰই শক্তিশালী লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ইন্দ্ৰপদ/ইন্দ্ৰেশ্বৰ তীৰ্থ প্ৰসিদ্ধ কৰে আৰু শিৱৰাত্ৰি, সূৰ্য-সংক্রান্তি আদি বিশেষ পূজাকাল উল্লেখ কৰে। শিৱে মহাদেৱ-সৰঃ আৰু পাৰ্বতীয়ে গৌৰী-সৰঃ গঢ়ে—ইয়াৰ ফল স্ত্ৰীকল্যাণ আৰু গৃহশুভতাৰ সৈতে জড়িত বুলি কোৱা হৈছে। বৰুণে বৰুণপদ আৰু কুবেৰ (ধনেশ) যক্ষাধিপ-সৰঃ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; তাত শ্ৰাদ্ধ, নৈবেদ্য, অৰ্পণ আৰু দানৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। শেষত পঞ্চনদ তীৰ্থমাহাত্ম্য—পাঁচ নদীৰ ঋষিসহ আহ্বান, অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰ প্ৰদান, আৰু স্নান-তৰ্পণ-শ্ৰাদ্ধ-দানৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান দিয়া হয়। ফলশ্ৰুতিত সমৃদ্ধি, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি আৰু পিতৃউদ্ধাৰৰ কথা কোৱা হয়; কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই শুদ্ধি আৰু পৰমগতি লাভ হয় বুলি উপসংহাৰ কৰা হয়।
Adhyaya 15
Siddheśvara–Ṛṣitīrtha Māhātmya (Installation of Siddheśvara and the Glory of Ṛṣitīrtha)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ জৰিয়তে ধৰ্মীয় আচাৰ-ক্রম আৰু তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। প্ৰহ্লাদে কয়—ব্ৰহ্মা আগমন কৰিলে সনক আদি ঋষিসকলে তেওঁক সন্মান কৰে। ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকৰ ভক্তি সফল হোৱা বুলি আশীৰ্বাদ দিয়ে আৰু আগতে অপৰিপক্ব বোধৰ বাবে কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছিল বুলি সূচায়। তাৰ পিছত মূল সিদ্ধান্ত কোৱা হয়—নীলকণ্ঠ শিৱক অর্চনা নকৰিলে কেৱল কৃষ্ণ-উপাসনা সম্পূৰ্ণ নহয়; সেয়ে সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে শিৱপূজা কৰাই ভক্তিক সিদ্ধ কৰে। যোগসিদ্ধ ঋষিসকলে মন্দিৰৰ সন্মুখত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু স্নানৰ বাবে এটা কূপ নিৰ্মাণ কৰে; তাৰ নিৰ্মল, অমৃতসম জলৰ প্ৰশংসা কৰা হয়। ব্ৰহ্মাই নাম আৰু লোকস্বীকৃতি দিয়ে—লিঙ্গ ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ আৰু কূপ ‘ঋষিতীৰ্থ’। ভক্তিভাৱে কেৱল স্নান কৰিলেও মানুহে পিতৃসকলৰ সৈতে উদ্ধাৰ লাভ কৰিব পাৰে; মিছা কথা কোৱা আৰু নিত্য নিন্দাৰ দৰে দোষো শুদ্ধ হয়। বিষুৱ, মন্বাদি উপলক্ষ, কৃতযুগাদি, মাঘ মাহ আদি স্নানকাল উল্লেখ কৰি, সিদ্ধেশ্বৰত শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰত বিশেষ মহাফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। বিধিত অৰ্ঘ্যদান, ভস্মধাৰণ, মনোযোগী স্নান, পিতৃ-দেৱ-মানৱ তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধ, কপটবিহীন দক্ষিণা আৰু ধান্য, বস্ত্ৰ, সুগন্ধি আদি দানৰ নিৰ্দেশ আছে। ফলশ্ৰুতিত পিতৃতৃপ্তি, সমৃদ্ধি, সন্তানলাভ, পাপনাশ, পুণ্যবৃদ্ধি, ইষ্টসিদ্ধি আৰু শ্ৰদ্ধাৱান শ্ৰোতাৰ উত্তম গতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 16
Tīrtha-Parikramā of Dvārakā: Hidden and Manifest Pilgrimage Waters (गदातीर्थादि-तीर्थवर्णनम्)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলক দ্বাৰকাৰ চাৰিওফালে থকা তীৰ্থসমূহৰ পৰিক্ৰমাৰ ক্ৰম, বিধি আৰু ফলশ্ৰুতি বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভ গদাতীৰ্থৰ পৰা—ভক্তিসহ স্নান, পিতৃ‑দেৱতালৈ তৰ্পণ, আৰু বৰাহৰূপ বিষ্ণুৰ পূজা কৰিলে বিষ্ণুলোক লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত নাগতীৰ্থ, ভদ্ৰতীৰ্থ, চিত্ৰাতীৰ্থ উল্লেখ কৰি তিল‑ধেনু আৰু ঘৃত‑ধেনু দানৰ সমান পুণ্য বৰ্ণিত; লগতে দ্বাৰাৱতীৰ প্লাৱনত বহু তীৰ্থ গোপন হৈ পৰিল বুলিও কোৱা হয়। চন্দ্ৰভাগাত স্নান পাপনাশক আৰু বাজপেয় যজ্ঞসম ফলদায়ক। কৌমাৰিকা/যশোদানন্দিনী দেৱীৰ দৰ্শনে ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়। মহীষতীৰ্থ আৰু মুক্তিদ্বাৰ শুদ্ধিৰ দুৱাৰস্বৰূপে বৰ্ণিত। গোমতীৰ মাহাত্ম্যত বশিষ্ঠ‑সম্পৰ্ক আৰু বৰুণলোকৰ প্ৰসঙ্গ আহে আৰু অশ্বমেধসম পুণ্য কোৱা হয়; ভৃগুৰ তপস্যা আৰু অম্বিকাৰ স্থাপনে শাক্ত‑শৈৱ ৰং যোগ কৰে আৰু বহু লিঙ্গৰ উল্লেখ দেখা যায়। পিছত কালিন্দী‑সৰ, সাম্বতীৰ্থ, শাঙ্কৰতীৰ্থ, নাগসৰ, লক্ষ্মীনদী, কম্বুসৰ, কুশতীৰ্থ, দ্যুম্নতীৰ্থ, জালতীৰ্থ (জালেশ্বৰসহ), চক্ৰস্বামী‑সুতীৰ্থ, জৰত্কাৰু‑কৃত তীৰ্থ, খঞ্জনক তীৰ্থ আদি তীৰ্থত স্নান‑তৰ্পণ‑শ্ৰাদ্ধ‑দানৰ বিধি আৰু নাগলোক‑শিৱলোক‑বিষ্ণুলোক‑সোমলোক প্ৰাপ্তিৰ ফল বৰ্ণিত। শেষত কলিযুগৰ বাবে এই সংক্ষিপ্ত তীৰ্থবিস্তাৰ বুলি কৈ, ভক্তিসহ শ্ৰৱণো পবিত্ৰকাৰী কৰ্ম আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰদ বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 17
Dvārakā-dvārapāla-pūjākramaḥ (Ritual Sequence of Dvārakā’s Gate-Guardians and the Approach to Kṛṣṇa)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে কলিযুগত দ্বাৰকাৰ পূজাৰ ক্ৰমবিধি পদ্ধতিগতভাৱে বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থস্নান কৰি আৰু যথোচিত দক্ষিণা/দান দি ভক্তে প্ৰথমে নগৰৰ দুৱাৰ-সীমাত অৱস্থিত ৰক্ষকসকলক নমস্কাৰ-অৰ্চনা কৰে, তাৰ পাছত দেৱকীনন্দন শ্ৰীকৃষ্ণৰ সান্নিধ্যলৈ আগবাঢ়ে। ঋষিসকলে সংক্ষিপ্ত কিন্তু সম্পূৰ্ণ পূজাবিধি বিচাৰে আৰু সোধে—প্ৰত্যেক দিশত কোনে নগৰ ৰক্ষা কৰে, আগফালে আৰু পাছফালে কোনে অৱস্থান কৰে। প্ৰহ্লাদে পূৰ্বদুৱাৰত জয়ন্তৰ নেতৃত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আগ্নেয়, দক্ষিণ, নৈঋতি, পশ্চিম, বায়ব্য, উত্তৰ আৰু ঐশান্য দিশৰ ৰক্ষকসকলক ক্ৰমে উল্লেখ কৰে—দেৱ, বিনায়ক, ৰাক্ষস, নাগ, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা আৰু ঋষি আদি। প্ৰতিটো দিশৰ সৈতে ‘ৰাজবৃক্ষ’ও নিৰ্দিষ্ট—ন্য়গ্ৰোধ, শাল, অশ্বত্থ, প্লক্ষ আদি—ইয়াৰ দ্বাৰা এক সম্পূৰ্ণ ৰক্ষামূলক মানচিত্ৰ গঢ় লৈ উঠে। তাৰ পাছত এটা আপাত ব্যতিক্ৰম আলোচনা হয়: কৃষ্ণদুৱাৰত ‘ৰুক্মী’ নামৰ গণেশক কিয় প্ৰথমে পূজা কৰা হয়, যেতিয়া ৰুক্মিণী-প্ৰসঙ্গত ৰুক্মী কৃষ্ণবিৰোধী আছিল? প্ৰহ্লাদে ব্যাখ্যা কৰে—সংঘৰ্ষৰ পাছত অপমানিত হৈ মুক্তি পোৱা ৰুক্মীক, ৰুক্মিণীৰ চিন্তা পূৰণ আৰু বিঘ্ননাশ স্থাপনাৰ বাবে, শ্ৰীকৃষ্ণে দুৱাৰ-সংশ্লিষ্ট প্ৰধান গণেশৰূপে নিযুক্ত কৰিলে। অধ্যায়ৰ সিদ্ধান্ত—দুৱাৰপাল (ৰুক্মী-গণেশ) সন্তুষ্ট হ’লে তেন্তে প্ৰভু সন্তুষ্ট; এই নীতি মন্দিৰ-শিষ্টাচাৰ, নৈতিক মৰ্যাদা আৰু পূজাক্ৰমৰ শ্ৰেণীবিন্যাস দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 18
त्रिविक्रम-दर्शन-समफलत्व-प्रशंसा तथा दुर्वाससो मुक्तितीर्थ-प्रसङ्गः (Trivikrama Darśana and the Durvāsā at the Mokṣa-Tīrtha Episode)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে প্ৰথমে গণনাথ, ৰুক্মিণী আৰু ৰুক্মি-সম্পৰ্কীয় দেৱস্বৰূপ, দুৰ্বাসা, শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলভদ্ৰ—এইসকলক ভক্তিভাৱে স্মৰণ কৰি পূজ্য বিষয়সমূহ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ এক ফল-সমত্বৰ নীতি প্ৰকাশ কৰে—সম্পূৰ্ণ দক্ষিণাসহ মহাযজ্ঞ, কুঁৱা-পুখুৰী নিৰ্মাণ, দৈনিক গৰু-ভূমি-সোণ দান, জপ-ধ্যানসহ প্ৰাণায়াম, আৰু জাহ্নৱী আদি মহাতীৰ্থত স্নান—এই সকলো পুণ্যকৰ্মৰ ফলক পুনঃপুনঃ একেটা কৰ্মৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে: দেৱীশ শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শন। ঋষিসকলে সোধে—পৃথিৱীত ত্ৰিবিক্ৰমৰ প্ৰাকট্য কেনেকৈ হ’ল, শ্ৰীকৃষ্ণৰ সৈতে ‘ত্ৰিবিক্ৰম-ৰূপ’ৰ সম্পৰ্ক কেনেকৈ স্থাপিত হ’ল, আৰু দুৰ্বাসাৰ প্ৰসঙ্গ কি। প্ৰহ্লাদে বামন-ত্ৰিবিক্ৰম অৱতাৰকথা বৰ্ণনা কৰে—তিনিটা পদক্ষেপে ত্ৰিলোক আচ্ছাদন, আৰু ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ বিষ্ণুৰ বলিৰ দ্বাৰপালৰূপে স্থিত থকা। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে মুক্তি কামনা কৰা দুৰ্বাসাই গোমতী-সাগৰ সঙ্গমত চক্ৰতীৰ্থ চিনাক্ত কৰি স্নানৰ প্ৰস্তুতি লয়; কিন্তু স্থানীয় দৈত্যসকলে তেওঁক প্ৰহাৰ কৰি অপমান কৰে। ব্ৰতভঙ্গৰ আশঙ্কাত ব্যথিত হৈ তেওঁ বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। দৈত্যৰাজৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি দুৱাৰত স্থিত ত্ৰিবিক্ৰমক দেখি তেওঁ বিলাপ কৰে, ৰক্ষা প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু নিজৰ আঘাত দেখুৱায়—ইয়াতে ভগৱানৰ ক্ৰোধ জাগে। পাছত স্নানত বাধাৰ কথা জনাই গোবিন্দৰ ওচৰত স্নান-সিদ্ধি আৰু ব্ৰত-পূৰ্ণতাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰি, আগলৈ ধৰ্মমাৰ্গে ভ্ৰমণ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে।
Adhyaya 19
Durvāsā–Bali–Viṣṇu Saṃvāda at the Gomatī–Ocean Confluence (गोमती-उदधि-संगम)
এই অধ্যায়ত ব্ৰতপালনৰ মৰ্যাদা, ভক্তিৰ অধীন ভগৱানৰ তত্ত্ব, আৰু বাধ্য অৱস্থাতো ধৰ্মসঙ্গত অস্বীকাৰৰ নীতি সংলাপৰূপে প্ৰকাশ পায়। প্ৰহ্লাদে বৰ্ণনা কৰে—প্ৰাণৰক্ষা আৰু স্নানব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ দুৰ্বাসা মুনি গোমতী–সমুদ্ৰ-সঙ্গমত বিষ্ণুৰ সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে। ভগৱান বিষ্ণুৱে কয় যে তেওঁ ভক্তিৰে ‘বদ্ধ’ আৰু বলিৰ নিৰ্দেশত কাৰ্য কৰে; সেয়ে মুনিক বলিৰ অনুমতি বিচাৰিবলৈ ক’বলৈ দিয়ে। বলি দুৰ্বাসাক স্তুতি কৰিলেও কেশৱক এৰি দিব নোৱাৰে বুলি অস্বীকাৰ কৰে। বৰাহ, নৰসিংহ আৰু বামন/ত্রিবিক্ৰম অৱতাৰৰ উপকাৰ স্মৰণ কৰি সি কয়—ভগৱানৰ সৈতে তাৰ সম্পৰ্ক অনন্য আৰু বিনিময়যোগ্য নহয়। দুৰ্বাসাই স্নান নকৰাকৈ আহাৰ নকৰাৰ আৰু বিষ্ণু নপঠালে আত্মত্যাগ কৰাৰ সংকল্পেৰে বিবাদ তীব্ৰ কৰে। তেতিয়া কৰুণাময় বিষ্ণু নিজে মধ্যস্থতা কৰি সঙ্গমস্থলৰ বাধা বলপূৰ্বক আঁতৰাই মুনিৰ স্নানব্ৰত সিদ্ধ কৰিম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। বলিয়ে বিষ্ণুৰ চৰণত শৰণাগতিৰ ভঙ্গি দেখুৱায়; তাৰ পিছত বিষ্ণু দুৰ্বাসাৰ সৈতে, সংকর্ষণ (অনন্ত/বলভদ্ৰ) সহ, পাতালমাৰ্গে গৈ সঙ্গমত প্ৰকট হয়। তাত দেৱসকলে মুনিক স্নান কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; দুৰ্বাসাই তৎক্ষণাৎ স্নান কৰি নিৰ্দিষ্ট ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে, আৰু প্ৰাণৰক্ষা সহ আচার-ব্যৱস্থা পুনঃ প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 20
गोमती-उदधि-संगमे तीर्थरक्षणम् — Protection of the Gomati–Ocean Confluence Tīrtha
২০ অধ্যায়টো প্ৰহ্লাদৰ বিৱৰণৰ দ্বাৰা এক সংঘাতৰ আখ্যান হিচাপে উন্মোচিত হৈছে। যেতিয়া দুৰ্মুখ নামৰ দৈত্যই ঋষি দুৰ্বাসাক আক্ৰমণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, তেতিয়া ভগৱান জগন্নাথ (বিষ্ণু)ই হস্তক্ষেপ কৰি নিজৰ চক্ৰৰে দুৰ্মুখৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। দৈত্যসকলৰ এটা দলে বিষ্ণু আৰু সংকৰ্ষণক ঘেৰি ধৰে, কিন্তু এই অধ্যায়টোৱে পবিত্ৰ তীৰ্থ (গোমতী-সাগৰ সংগম) ৰক্ষা আৰু তপস্বীসকলক অনিষ্ট নকৰাৰ নৈতিকতাক গুৰুত্ব দিয়ে। প্ৰধান যুদ্ধবোৰত গোলক আৰু কূৰ্মপৃষ্ঠৰ দৰে দৈত্যসকল পৰাস্ত হয়। দৈত্য-ৰজা কুশই শিৱৰ বৰদানৰ বাবে অমৰত্ব লাভ কৰিছিল, যাৰ ফলত বিষ্ণুৱੇ তেওঁক বাৰে বাৰে বধ কৰিলেও তেওঁ পুনৰ জীৱিত হৈ উঠিছিল। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে বিষ্ণুৱে কুশৰ দেহটো এটা গাঁতত স্থাপন কৰি তাৰ ওপৰত এটা লিংগ স্থাপন কৰে। এনেদৰে এই অধ্যায়টোৱে বৈষ্ণৱ তীৰ্থ-ৰক্ষা আৰু শৈৱ বৰদান-তত্ত্বৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয় ঘটায়।
Adhyaya 21
गोमतीतीरस्थ-क्षेत्रस्थ-भगवत्पूजा-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Worship of the Lord at the Gomati River Sacred Field)
এই অধ্যায়ত তত্ত্বসংবাদ, ক্ষেত্ৰকথা আৰু পূজাবিধি একেলগে গাঁথা হৈছে। আৰম্ভণিতে প্ৰহ্লাদে শিৱলিঙ্গ-সম্পৰ্কীয় পূৰ্ব ঘটনা আৰু তাত হোৱা সীমালঙ্ঘনৰ কথা স্মৰণ কৰি শ্ৰীকৃষ্ণক জনায়। বিষ্ণুৱে তেওঁৰ ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি শিৱভক্তিৰ সৈতে যুক্ত বীৰ্যাধিষ্ঠিত বৰ প্ৰদান কৰে। কুশে কয়—মহাদেৱ আৰু হৰি একে তত্ত্ব, দুটা ৰূপত প্ৰকাশ; আৰু ভগৱানে স্থাপন কৰা লিঙ্গ “কুশেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হওক, যাতে ক্ষেত্ৰৰ চিৰখ্যাতি থাকে—এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰ পিছত তীৰ্থভূগোলৰ বৰ্ণনা—মাধৱে আন দানৱসকলক পঠায়; কিছুমানে ৰসাতললৈ নামি যায়, কিছুমানে বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ আহে; তাত অনন্ত আৰু বিষ্ণুৰ অৱস্থান উল্লেখ আছে। দুর্বাসাই সেই স্থানক মোক্ষদায়ক বুলি চিনে, গোমতী, চক্ৰতীৰ্থ আৰু ত্ৰিবিক্ৰমৰ সন্নিধিৰ সৈতে ইয়াক সংযোগ কৰে। কলিযুগতো এই স্থানৰ পৱিত্ৰতা অব্যাহত থাকিব আৰু ভগৱান কৃষ্ণৰূপে প্ৰকাশ পাব—এই সংকেতো দিয়া হৈছে। উত্তৰাৰ্ধত দ্বাৰকাত মধুসূদনৰ পূজাবিধি—স্নান, অনুলেপন/অভ্যংগ, গন্ধ-বস্ত্ৰ-ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য-আভূষণ-তাম্বূল-ফল অৰ্পণ, আৰতি, প্ৰণাম; লগতে ৰাতিভৰ দীপদান আৰু জাগৰণ জপ-পাঠ, কীৰ্তন আৰু বাদ্যসহ—ইচ্ছিত সিদ্ধি দিয়ে বুলি কোৱা হৈছে। নভাসত পৱিত্ৰাৰোপণ, কাৰ্ত্তিকত প্ৰবোধদিন, অয়নসন্ধি আৰু বিশেষ মাস/দ্বাদশীৰ ব্ৰতে পিতৃতৃপ্তি, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি আৰু শোকহীন “নিৰ্মল পদ” লাভ হয়—বিশেষকৈ গোমতী-সাগৰ সঙ্গমত।
Adhyaya 22
रुक्मिणीपूजाविधिः — Ritual Protocols and Merit of Worshiping Rukmiṇī with Kṛṣṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰীপ্ৰহ্লাদে ব্ৰাহ্মণসকলক জগন্নাথ/কৃষ্ণ আৰু বিশেষকৈ ৰুক্মিণী—কৃষ্ণপ্ৰিয়া, কৃষ্ণৱল্লভা—ৰ পূজাবিধি ক্ৰমে উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে দেৱস্নান, সুগন্ধ-লেপন, তুলসী-পূজা, নৈবেদ্য, নীৰাজন আৰু অনন্ত-ৱৈনতেয় আদি সংশ্লিষ্ট সত্তাসকলক ভক্তিভাৱে সন্মান; তাৰ পাছত কপটবিহীন দান আৰু আশ্ৰিত দৰিদ্ৰসকলক অন্নদান কৰাৰ বিধান কোৱা হৈছে। পিছলৈ ৰুক্মিণী-দৰ্শন আৰু পূজাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—কলিযুগত কৃষ্ণৰ প্ৰিয়াৰ দর্শন-আৰাধনা নোহোৱালৈকে গ্ৰহপীড়া, ব্যাধি, ভয়, দাৰিদ্ৰ্য, দুৰ্ভাগ্য আৰু গৃহবিচ্ছেদ আদি দুখ টিকে; দর্শন-पूজাই সেয়া নাশ কৰে। দই, গাখীৰ, মধু, চিনি, ঘি, সুগন্ধি দ্ৰব্য, আখৰ ৰস আৰু তীৰ্থজলৰে অভিষেক; শ্ৰীখণ্ড, কুঙ্কুম, মৃগমদ লেপন; ফুল, ধূপ (অগৰু-গুগ্গুলু), বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ অৰ্পণৰ বিৱৰণ আছে। ‘বিদৰ্ভাধিপ-নন্দিনী’ মন্ত্ৰে অৰ্ঘ্য, আৰতি আৰু পবিত্ৰ জল বিধিমতে গ্ৰহণৰ কথাও কোৱা হৈছে। ব্ৰাহ্মণ আৰু তেওঁলোকৰ পত্নীৰ পূজা, অন্ন-তাম্বুল দান, দ্বাৰপাল ‘উন্মত্ত’ক বলিসহ পূজা, যোগিনী, ক্ষেত্ৰপাল, বীৰূপস্বামিনী, সপ্তমাতৃকা আৰু সত্যভামা-জাম্বৱতী আদি কৃষ্ণৰ অষ্টমহিষীৰ বন্দনা আদিও অন্তৰ্ভুক্ত। ফলশ্ৰুতিত দ্বাৰকাত ৰুক্মিণীসহ কৃষ্ণদৰ্শন-আৰাধনাক যজ্ঞ-ব্ৰত-দানতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে; দীপোৎসৱ চতুৰ্দশী, মাঘ শুক্ল অষ্টমী, চৈত্ৰ দ্বাদশী, জ্যেষ্ঠ অষ্টমী, ভাদ্ৰপদ পূজা, কাৰ্তিক দ্বাদশী আদি তিথিত সমৃদ্ধি, স্বাস্থ্য, নিৰ্ভয়তা আৰু মোক্ষফল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। শেষত কলিযুগত দ্বাৰকাৰ বিশেষ তাৰকত্ব আৰু পুৰাণ-পরম্পৰাৰ সংচাৰৰ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 23
Dvārakā-Māhātmya: Kṛṣṇa-darśana, Gomati-tīrtha, and Dvādaśī-vedha Ethics (Chapter 23)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নক কলিযুগত দ্বাৰকাৰ অসাধাৰণ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু মোক্ষদায়িনী মহিমা বুজাই দিয়ে। দ্বাৰকাত অলপ সময় বাস, তাত যোৱাৰ সংকল্প, বা এক দিন শ্ৰীকৃষ্ণ-দৰ্শন—এই সকলো মহাতীৰ্থ-যাত্ৰা আৰু দীঘলীয়া তপস্যাৰ সমান ফলদায়ক বুলি ফলশ্ৰুতি ৰূপে কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণৰ স্নান-অনুষ্ঠানত মন্দিৰকেন্দ্ৰিক সেৱাসমূহ বৰ্ণিত—দুধ, দৈ, ঘী, মধু আৰু সুগন্ধি জলেৰে অভিষেক; বিগ্ৰহ মচি শুদ্ধ কৰা, মালা অৰ্পণ, শঙ্খ-বাদ্য, নামসহস্ৰ পাঠ, গীত-নৃত্য, আৰতি, প্ৰদক্ষিণা, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম; লগতে দীপ, নৈবেদ্য, ফল, তাম্বুল, জলপাত্ৰ আদি অৰ্পণ। ধূপ, ধ্বজ, মণ্ডপ, চিত্ৰাঙ্কন, ছত্ৰ আৰু চামৰ আদি নিৰ্মাণ/অলংকাৰ সেৱাও পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। পিছত দ্বাদশী তিথিৰ শুদ্ধতা আৰু ‘বেধ’ দোষ আদি পঞ্জিকা-নিয়মৰ ওপৰত ধৰ্ম-ন্যায় আলোচনা হয়। চন্দ্ৰশৰ্মাৰ সপোনত দুখিত পিতৃসকলৰ দৰ্শনৰ কাহিনীৰে তিথি-পালনৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়। উপসংহাৰত কোৱা হয়—সোমনাথ তীৰ্থযাত্ৰা দ্বাৰকাত শ্ৰীকৃষ্ণ-দৰ্শনে সম্পূৰ্ণ হয়, আৰু সম্প্ৰদায়গত একান্তবাদ পৰিহাৰ্য। গোমতী স্নান, শ্ৰাদ্ধ-তৰ্পণৰ ফলপ্ৰাপ্তি আৰু তুলসী-মালা/পাত্ৰভক্তি কলিযুগত ৰক্ষাকৰ আৰু শুদ্ধিকৰ সাধনা।
Adhyaya 24
चन्द्रशर्मा-द्वारकादर्शनं, त्रिस्पृशा-द्वादशीव्रत-प्रशंसा, पितृमोक्षोपदेशश्च (Chandraśarmā’s Dvārakā Darśana, Praise of Trispr̥śā Dvādaśī, and Instruction on Ancestral Liberation)
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ব্ৰাহ্মণ চন্দ্ৰশৰ্মা দ্বাৰকাত উপস্থিত হয়; সেয়া সিদ্ধ আৰু দিৱ্য সত্তাসকলৰ সেৱিত, মোক্ষদায়িনী নগৰী, য’ত প্ৰৱেশ আৰু দৰ্শনমাত্ৰেই পাপ নাশ হয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ দ্বাৰকা-দৰ্শনৰ আধ্যাত্মিক পৰিপূৰ্ণতা প্ৰশংসা কৰে—যেন অন্য তীৰ্থ-প্ৰয়াস তাৰ পিছত গৌণ হৈ পৰে। তাৰ পাছত তেওঁ গোমতী তীৰত স্নান আৰু পিতৃ-তৰ্পণ কৰে; চক্ৰতীৰ্থৰ পৰা চক্ৰাঙ্কিত শিলা সংগ্ৰহ কৰি পুৰুষসূক্তেৰে পূজা কৰে, তাৰ পিছত শিৱপূজা আৰু বিধিপূৰ্বক পিণ্ড-উদক অৰ্পণ কৰে—বিলেপন, বস্ত্ৰ, পুষ্প, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য, নীৰাজন, প্ৰদক্ষিণা, নমস্কাৰ আদি উপচাৰসহ। ৰাতিৰ জাগৰণত তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰাৰ্থনা কৰে—দ্বাদশী ব্ৰতত দশমী-ৱেধ দোষ দূৰ হওক আৰু প্ৰেত-অৱস্থাত থকা পিতৃসকল মুক্ত হওক। কৃষ্ণে ভক্তিৰ মহিমা ঘোষণা কৰি মুক্ত পিতৃসকলৰ ঊৰ্ধ্বগতি দেখুৱায়। পিতৃসকলে সসাল্য (দোষযুক্ত) দ্বাদশী, বিশেষকৈ দশমী-ৱেধযুক্ত দ্বাদশী, পুণ্য আৰু ভক্তি নাশকাৰী বুলি সতর্ক কৰি তিথি-শুদ্ধি ৰক্ষা কৰি ব্ৰত পালন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। কৃষ্ণে পুনৰ কয়—বৈশাখত ত্ৰিস্পৃশা দ্বাদশী সঠিক যোগত একবাৰ উপবাসো দ্বাৰকা-দৰ্শনৰ সৈতে কৰিলে অৱহেলিত ব্ৰতসমূহ পূৰ্ণ হয়; আৰু চন্দ্ৰশৰ্মাৰ বৈশাখ ত্ৰিস্পৃশা-বুধযোগত দেহত্যাগ হ’ব বুলি ভবিষ্যবাণী কৰে। শেষত মাৰ্কণ্ডেয় ফলশ্ৰুতি কয়—এই দ্বাৰকা-মাহাত্ম্য শুনা, পঢ়া, লিখা বা প্ৰচাৰ কৰিলে প্ৰতিজ্ঞাত পুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 25
द्वारकायाः माहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Dvārakā and Comparative Tīrtha-Merit
এই অধ্যায়ত ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নে ঋষি মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—কলিযুগত কোনটো শুদ্ধ, পাপনাশক তীৰ্থ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, তাৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা কৰক। ঋষিয়ে উত্তৰ দিয়ে যে কলিযুগৰ বাবে তিনিখন আদৰ্শ নগৰ বিশেষ পূণ্যদায়ী—মথুৰা, দ্বাৰকা আৰু অযোধ্যা—য’ত হৰি/কৃষ্ণ আৰু শ্ৰীৰামৰ দিব্য সান্নিধ্য প্ৰতিষ্ঠিত। তাৰ পাছত দ্বাৰকাৰ মাহাত্ম্য তুলনামূলক পূণ্য-গণনাৰ ৰূপত কোৱা হয়—দ্বাৰকাত ক্ষণমাত্ৰ বাস, সোঁৱৰণ বা শ্ৰৱণো কাশী, প্ৰয়াগ, প্ৰভাস, কুৰুক্ষেত্ৰ আদি ঠাইৰ দীঘলীয়া তপস্যা বা তীৰ্থযাত্ৰাতকৈ অধিক ফলদায়ক। কৃষ্ণদৰ্শন, কীৰ্তন আৰু দ্বাদশীৰ ৰাতিৰ জাগৰণ মুখ্য আচাৰ; গোমতী তীৰত পিণ্ডদান আৰু কৃষ্ণসান্নিধ্যত দান-পূজা পিতৃকল্যাণ, শুদ্ধি আৰু মুক্তিদায়ক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। দ্বাৰকাৰ সৈতে জড়িত গোপীচন্দন আৰু তুলসীক বহনযোগ্য পবিত্ৰ মাধ্যম হিচাপে দেখুৱাই, তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ গৃহস্থৰ ঘৰলৈও বিস্তাৰ পায় বুলি উল্লেখ আছে। শেষত কৃষ্ণ-জাগৰণ সময়ত দান বহু গুণে বৃদ্ধি পায় আৰু কলিযুগত দ্বাদশী-জাগৰণ উচ্চ ধৰ্ম-ভক্তিৰ সাধনা বুলি দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 26
हरिजागरण-प्रशंसा (Praise of Hari Night-Vigil) / Dvādāśī Jāgaraṇa and Its Fruits
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰহ্লাদক বিদ্বান, সংযমী আৰু বৈষ্ণৱ-আচাৰ্য হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। কষ্টসাধ্য পূৰ্বশৰ্ত নোহোৱাকৈ পৰম পদ লাভৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ বিচাৰি ঋষিসকলে তেওঁক আশ্ৰয় কৰে। প্ৰহ্লাদে “গুহ্যতকৈও গুহ্য” পুৰাণসাৰ প্ৰকাশ কৰি কয় যে ই লোকমঙ্গল আৰু মোক্ষ—দুয়োটাই প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত স্কন্দ (ষণ্মুখ) আৰু ঈশ্বৰৰ মাজত সংলাপ হয়। স্কন্দে দুঃখনিবাৰণ আৰু মুক্তিৰ ব্যৱহাৰিক উপায় সোধে। ঈশ্বৰে হৰি-জাগৰণৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে, বিশেষকৈ দ্বাদশীৰ সৈতে সম্পৃক্ত বৈষ্ণৱ আচৰণত—ৰাতি বৈষ্ণৱ শাস্ত্ৰপাঠ, কীৰ্তন, দেবদৰ্শন, গীতা/নাম-সহস্ৰ আদি পাঠ, আৰু দীপ-ধূপ-নৈবেদ্য তথা তুলসীৰে পূজা। ফলশ্ৰুতিত পুনঃপুনঃ কোৱা হৈছে—সঞ্চিত পাপৰ দ্ৰুত ক্ষয়, মহাযজ্ঞ আৰু মহাদানৰ সমান বা তাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্য, বংশ আৰু পিতৃসকলৰ কল্যাণ, আৰু নিষ্ঠাৱানৰ পুনর্জন্ম-নিবাৰণ। জনাৰ্দনৰ প্ৰতি জাগৰণ পালন কৰা ভক্তৰ প্ৰশংসা আৰু অৱহেলা/বিদ্বেষৰ নিন্দাৰ জৰিয়তে নৈতিক সীমাও স্পষ্ট কৰা হৈছে।
Adhyaya 27
द्वादशी-जागरणस्य सर्वतोवरेण्यत्ववर्णनम् (The Supreme Excellence of the Dvādaśī Vigil)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দ্বাদশী-জাগৰণৰ পৰম মাহাত্ম্য বিধিপূৰ্বক বৰ্ণনা কৰিছে। দ্বাদশী ৰাতি হৰি/বিষ্ণুৰ পূজা কৰি ভাগৱত শ্ৰৱণসহ জাগৰণ পালন কৰা ভক্তৰ পুণ্য মহা বৈদিক যজ্ঞতকৈও বহু গুণ বৃদ্ধি পায়; বন্ধন ছিন্ন হৈ সি শ্ৰীকৃষ্ণধাম লাভ কৰে। ভাগৱত-শ্ৰৱণ আৰু বিষ্ণু-জাগৰণে গম্ভীৰ পাপসঞ্চয়ো শমিত কৰে, আৰু সূৰ্যমণ্ডলৰ সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ মুক্তি-ৰূপকৰ দ্বাৰা মোক্ষৰ ইঙ্গিত দিয়া হৈছে। পঞ্জিকা-নির্ণয়ৰ সূক্ষ্মতাও উল্লেখ আছে—একাদশী যেতিয়া দ্বাদশীত প্ৰৱেশ কৰে, বিশেষকৈ শুভ সংযোগত, জাগৰণ আৰু উপাসনা অধিক ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। দ্বাদশী দিন বিষ্ণুলৈ আৰু পিতৃলোকলৈ দিয়া দান ‘মেৰু-সম’ মহামূল্য বুলি বৰ্ণিত। মহানদীৰ তীৰত তৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হৈ বৰ দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। দ্বাদশী-জাগৰণৰ ফলক সত্য, শৌচ, সংযম, ক্ষমা আদি ধৰ্মাচৰণ, মহাদান আৰু প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থকর্মৰ সমতুল্য কৰি, জাগৰণক সংক্ষিপ্ত কিন্তু সৰ্বসাধনসাৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। নাৰদৰ বাণী উদ্ধৃত কৰি কোৱা হয়—একাদশীৰ সমান কোনো ব্ৰত নাই; অৱহেলাত দুঃখ চলি থাকে, আৰু পালন কৰিলে কলিযুগত ভক্তিমাৰ্গৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায় লাভ হয়।
Adhyaya 28
हरिजागरण-माहात्म्य (The Glory of the Viṣṇu/Kṛṣṇa Night Vigil)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় উপদেশমূলক সংলাপৰ জৰিয়তে হৰি-জাগৰণৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—বিশেষকৈ একাদশীৰ উপবাস আৰু দ্বাদশীৰ ৰাত্ৰি-জাগৰণৰ প্ৰসংগত। তেওঁ কয় যে এই জাগৰণৰ পুণ্য নিখুঁত শুচিতা বা আগতীয়া প্ৰস্তুতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়; স্নান নকৰা, অশৌচত থকা, বা সমাজত অৱহেলিত লোকেও হৰিস্মৰণসহ জাগৰণত অংশ ল’লে শুদ্ধি লাভ কৰি উত্তম লোক প্ৰাপ্ত কৰে। ফলশ্ৰুতিত হৰি-জাগৰণৰ ফলক অশ্বমেধাদি মহাযজ্ঞ, পুষ্কৰ-পান, সংগম-স্নান, তীৰ্থসেৱা আৰু মহাদানৰ সৈতে তুলনা কৰি বাৰে বাৰে কোৱা হৈছে যে জাগৰণ সেয়া সকলোতকৈও শ্ৰেষ্ঠ। ইয়াক ঘোৰ পাপ নাশক আৰু গম্ভীৰ নৈতিক কলুষৰ প্ৰায়শ্চিত্তস্বৰূপ বুলিও দেখুওৱা হৈছে। জাগৰণ ধৰি ৰাখিবলৈ সমবেত ভক্তি—কথা-কিৰ্তন, গীত, নৃত্য, বীণা-বাদন—ধাৰ্মিক উপায় বুলি মান্যতা দিয়া হৈছে। কোৱা হৈছে যে সেই জাগৰণত দেৱতা, নদী আৰু সকলো পবিত্ৰ জল সমাগম কৰে; পালন নকৰাসকলৰ বাবে প্ৰতিকূল ফলৰ সতৰ্কবাণী আছে। সাৰকথা, কলিযুগত গৰুড়ধ্বজৰ স্মৰণ, একাদশীত অন্নত্যাগ আৰু দৃঢ় জাগৰণ—অল্প প্ৰয়াসত মহাফলদায়ী সহজ সাধনা।
Adhyaya 29
गौतमी-तीर्थसमागमः—द्वारकाक्षेत्रप्रशंसा (Gautamī Tīrtha Assembly and the Praise of Dvārakā Kṣetra)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদৰ বৰ্ণনাৰ আৱৰণত বহু-কণ্ঠ ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা দেখা যায়। নাৰদে সিংহ-ৰাশিত বৃহস্পতিৰ শুভ অৱস্থা দেখি গৌতমী (গোদাৱৰী) তীৰত এক আশ্চৰ্য সমাগম প্রত্যক্ষ কৰে—মহাতীৰ্থ, নদী, ক্ষেত্ৰ, পৰ্বত, শাস্ত্ৰ, সিদ্ধ আৰু দেৱগণ একেলগে আহি সেই স্থানৰ পবিত্ৰতা আৰু তেজত বিস্মিত হয়। ব্যক্তিৰূপী গৌতমী দেৱীয়ে দুখ প্ৰকাশ কৰে—দুৰ্জন-সংসৰ্গে তেওঁ ক্লান্ত আৰু দহি যোৱা যেন অনুভৱ কৰে; নিজৰ শান্ত, নিৰ্মল অৱস্থা পুনৰ স্থিৰ হ’বলৈ উপায় বিচাৰে। নাৰদ আৰু সমাগত পবিত্ৰ সত্তাসকলে পৰামৰ্শ কৰে; তেতিয়া গৌতম ঋষি আহি মহাদেৱক ধ্যানপূৰ্বক প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰ পিছত আকাশবাণীয়ে সমাগমক উত্তৰ-পশ্চিম সমুদ্ৰতীৰলৈ ঘূৰাই দ্ৱাৰকাক পৰম শুদ্ধিক্ষেত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰে—য’ত গোমতী সাগৰত মিলিত হয় আৰু য’ত বিষ্ণু পশ্চিমাভিমুখে বিরাজ কৰে; সেই ক্ষেত্ৰ অগ্নিৰ দৰে পাপ দহি পেলায়। শেষত সকলোৱে দ্ৱাৰকাৰ প্ৰশংসা কৰে, গোমতী-স্নান, চক্ৰতীৰ্থ-স্নান আৰু কৃষ্ণদৰ্শনৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষা প্ৰকাশ কৰে; লগতে নীতি স্পষ্ট হয়—সৎসঙ্গে শুদ্ধি বৃদ্ধি পায়, দুর্জন-সংসৰ্গে হানি হয়।
Adhyaya 30
Dvārakā-yātrā-vidhiḥ (Procedure and Ethics of the Pilgrimage to Dvārakā)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে কয় যে তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰ, ঋষি আৰু দেৱতাসকলৰ মাজত শ্ৰীকৃষ্ণ-দৰ্শনৰ বাবে দ্বাৰাৱতী/কুশস্থলীলৈ যোৱাৰ সৰ্বজনীন আগ্ৰহ জাগে। নাৰদ আৰু গৌতমৰ দৰ্শন আহিবলগীয়া মহোৎসৱ-সদৃশ তীৰ্থযাত্ৰাৰ আগজাননী হিচাপে দেখা যায়। তাৰ পিছত ঋষিসকলে যোগীসকলৰ পৰম পথপ্ৰদৰ্শক বুলি মান্য নাৰদক যাত্ৰাবিধি, আৱশ্যক নিয়ম, বর্জনীয় আচৰণ, পথে কি শুনিব/পঢ়িব/স্মৰণ কৰিব লাগে আৰু কোন উৎসৱ সমুচিত—এই সকলো সোধে। নাৰদে উপদেশ দিয়ে—প্ৰথমে স্নান-পূজা কৰা, সামৰ্থ্য অনুসাৰে বৈষ্ণৱ আৰু ব্ৰাহ্মণক ভোজনদান কৰা, বিষ্ণুৰ অনুমতি লৈহে প্ৰস্থান কৰা, আৰু মনত শ্ৰীকৃষ্ণভক্তি স্থিৰ ৰখা। যাত্ৰাত শান্তি, সংযম, শুচিতা, ব্ৰহ্মচৰ্য, ভূমিত শয়ন আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ পালনীয়। নামজপ (সহস্ৰনাম আদি), পুৰাণপাঠ/শ্ৰৱণ, দয়ালু আচৰণ, সজ্জনৰ সেৱা আৰু বিশেষকৈ অন্নদানক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে; অলপ দানতো মহাপুণ্য লাভ হয়। কলহকাৰী কথা, নিন্দা, ছলনা আৰু সামৰ্থ্য থাকিও পৰৰ অন্নত নিৰ্ভৰতা নিষিদ্ধ। শেষ ভাগত প্ৰহ্লাদে পথৰ ভক্তিময় দৃশ্য বৰ্ণনা কৰে—বিষ্ণুকথা শ্ৰৱণ, নামকীৰ্তন, গীত-বাদ্য, ধ্বজসহ উৎসৱী শোভাযাত্ৰা, আৰু নদী-প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসমূহৰ প্ৰতীকী সহভাগিতা। অৱশেষত যাত্ৰীয়ে দূৰৰ পৰা কৃষ্ণধাম দৰ্শন কৰে; এই যাত্ৰা সমবেত উপাসনা আৰু নৈতিক সাধনাৰ পথ হৈ উঠে।
Adhyaya 31
Dvārakā as Tīrtha-Saṅgama: Darśana of Kṛṣṇa’s Ālaya and the Gomatī Māhātmya (द्वारकाक्षेत्रमहिमा तथा गोमतीमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত দ্বাৰকাৰ ভক্তিময় মহিমা আৰু তীৰ্থ-সংগমৰ পবিত্ৰতা বৰ্ণিত। প্ৰহ্লাদে নগৰীৰ দিব্য জ্যোতি বৰ্ণনা কৰে—ই অন্ধকাৰ আৰু ভয় দূৰ কৰে—আৰু ধ্বজ-পতাকাই বিজয়লক্ষণ প্ৰকাশ কৰে। বিষ্ণু/কৃষ্ণৰ আলয় দিব্য চিহ্নে সুশোভিত দেখি সমবেত সকলোৱে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰে, আনন্দাশ্ৰু সহ ভক্তিভাৱে বিমুগ্ধ হয়। তাৰ পিছত ভাৰতবৰ্ষৰ বহু তীৰ্থ, নদী, ক্ষেত্ৰ আৰু প্ৰসিদ্ধ নগৰ—বারাণসী, কুরুক্ষেত্ৰ, প্ৰয়াগ, গঙ্গা/জাহ্নৱী, যমুনা, নর্মদা, সরস্বতী, গোদাৱৰী, গয়া, শালগ্ৰাম-ক্ষেত্ৰ, পুষ্কৰ, অযোধ্যা, মথুৰা, অৱন্তী, কাঞ্চী, পুৰুষোত্তম, প্ৰভাস আদি—নামসহ উল্লেখ কৰা হয়; ত্ৰিলোকৰ পবিত্ৰ ভূদৃশ্য যেন দ্বাৰকাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ ইয়াতেই উপস্থিত। ঋষিসকলে জয়ধ্বনি আৰু নমস্কাৰে আনন্দিত হয়। নাৰদে ব্যাখ্যা কৰে—এই দৰ্শন সঞ্চিত পুণ্যৰ ফল; দৃঢ় ভক্তি আৰু দ্বাৰকা-প্ৰাপ্তিৰ সংকল্প সৰু তপস্যাৰে লাভ নহয়। দ্বাৰকাক ক্ষেত্ৰ-তীৰ্থৰাজসকলৰ মাজত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত সংগীত, নৃত্য, ধ্বজ আৰু স্তোত্ৰসহ যাত্ৰা গোমতীৰ দিশে আগবাঢ়ে। নাৰদে নদীসকলক সম্বোধন কৰি গোমতীক শ্ৰেষ্ঠ ঘোষণা কৰে; তাত স্নান মোক্ষদায়ক আৰু পিতৃসকলৰো উপকাৰী বুলি কোৱা হয়। স্নানৰ পাছত সকলোৱে দ্বাৰকাৰ দ্বাৰত নগৰীক ৰাজসিক দিব্যৰূপে—শ্বেতবৰ্ণ, অলংকৃত, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰিণী—দেখি সমবেত প্ৰণাম কৰে।
Adhyaya 32
द्वारकायाः सर्वतीर्थ-समागमः, देवसमागमश्च (Dvārakā as the Convergence of All Tīrthas and the Assembly of Devas)
এই অধ্যায়ত নাৰদে হৰি-প্ৰিয়া দ্বাৰকাৰ পৰম পবিত্ৰতা আৰু শ্ৰেষ্ঠতা ক্ৰমে প্ৰকাশ কৰে। প্ৰয়াগ, পুষ্কৰ, গৌতমী, ভাগীৰথী-গঙ্গা, নর্মদা, যমুনা, সৰস্বতী, সিন্ধু আদি নদী-তীৰ্থ; আৰু বাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, মথুৰা, অযোধ্যা আদি ক্ষেত্ৰ; লগতে মেৰু, কৈলাস, হিমালয়, বিন্ধ্য আদি পৰ্বত—সকলো দ্বাৰকাত আহি তাৰ চৰণত প্ৰণাম কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত দিৱ্য বাদ্যনাদ আৰু জয়ধ্বনি উঠে; ব্ৰহ্মা, মহেশ (ভৱানীসহ), ইন্দ্ৰাদি দেৱগণ আৰু ঋষিসমাজ প্ৰকট হৈ দ্বাৰকাক স্বৰ্গতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰে আৰু চক্ৰতীৰ্থ তথা চক্ৰচিহ্নিত শিলাৰ মহিমা গায়। ব্ৰহ্মা আৰু মহেশে শ্ৰীকৃষ্ণদৰ্শন প্ৰাৰ্থনা কৰিলে দ্বাৰকা তেওঁলোকক দ্বাৰকেশ্বৰলৈ লৈ যায়। গোমতী আৰু সাগৰত স্নান, পঞ্চামৃত-অভিষেকৰ ভাবযুক্ত বিধি, তুলসী-ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য অৰ্পণ, আৰু গীত-নৃত্য-বাদ্যসহ উৎসৱ সম্পন্ন হয়; ভগৱান প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—তাঁৰ চৰণত স্থিৰ আৰু স্নেহময় ভক্তি। শেষত ব্ৰহ্মা আৰু ঈশানে দ্বাৰকাৰেই ৰাজাভিষেক সদৃশ অভিষেক কৰে; বিষ্ণুৰ পাৰ্ষদ (বিশ্বক্ষেণ, সুনন্দ আদি) প্ৰকট হয়। যাৰ পূজা যথাবিধি সম্পন্ন হয়, তাৰ মনত দ্বাৰকাগমনৰ আকাঙ্ক্ষা জাগে—ই দেৱানুগ্ৰহৰ লক্ষণ বুলি উপসংহাৰত কোৱা হৈছে।
Adhyaya 33
द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवासवर्णनम् (Residence of All Tīrthas and Kṣetras at Dvārakā)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে বিষ্ণুৰ পাৰ্ষদসকলৰ কথাৰ পৰা দ্বাৰকাৰ মাহাত্ম্য শুনি, তাৰ বিস্তৃত বিৱৰণ বিচাৰে। তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু মহেশে উত্তৰ দিয়ে—দ্বাৰকা সকলো তীৰ্থ আৰু মোক্ষদায়ক ক্ষেত্ৰৰ মাজত ৰাজকেন্দ্ৰসদৃশ শ্ৰেষ্ঠ; প্ৰয়াগ আৰু কাশীৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ তুলনাতো তাৰ মহিমা বিশেষভাৱে প্ৰশংসিত। তাৰ পাছত দিশানুসাৰে ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা আহে যে কোটি কোটি নদী আৰু তীৰ্থ দ্বাৰকাৰ চাৰিওফালে নিবাস কৰি ভক্তিভাৱে সেৱা কৰে আৰু পুনঃপুনঃ শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শন লাভ কৰে। তাৰ পিছত বাৰাণসী, অৱন্তী, মথুৰা, অযোধ্যা, কুৰুক্ষেত্ৰ, পুৰুষোত্তম, ভৃগুক্ষেত্ৰ/প্ৰভাস, শ্ৰীৰংগ আদি মুখ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ তালিকা, লগতে শাক্ত, সৌৰ আৰু গণপত্য পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ উল্লেখ, আৰু কৈলাস, হিমৱৎ, শ্ৰীশৈল আদি পৰ্বতে দ্বাৰকাক ঘেৰি থকাৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। শেষত কোৱা হয়—এই মহাসমাগম শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰ বলতেই ঘটে; আৰু বৃহস্পতি কন্যা ৰাশিত থাকোঁতে দেৱতা আৰু ঋষিসকলে আনন্দেৰে দৰ্শনৰ বাবে দ্বাৰকাত আহে। এইদৰে দ্বাৰকাক সকলো তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰ একত্ৰিত কৰা কেন্দ্ৰৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 34
Vajralepa-vināśaḥ — The Dissolution of Hardened Wrongdoing through Dvārakā-Pathika Darśana
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে ঋষিসকলক দ্বাৰকাৰ অপূৰ্ব পাৱন-শক্তি আৰু পাপনাশক মহিমা বৰ্ণনা কৰে, তাৰ পিছত এটা পুৰাতন ইতিৱৃত্ত উত্থাপন কৰে—ৰাজা দিলীপ আৰু মহর্ষি বসিষ্ঠৰ সংলাপ। ‘কাশী বজ্ৰলেপ’ নামৰ কঠোৰ নৈতিক মলিনতাও শমাই পাৰে’ বুলি শুনি দিলীপে সুধে—কোন ক্ষেত্ৰত পাপ “পুনৰ অঙ্কুৰিত” নহয়? বসিষ্ঠে কাশীত থকা এজন সন্ন্যাসীৰ সাৱধানীকৰণ কাহিনী কয়: তেওঁ অধৰ্মত পতিত হৈ নিষিদ্ধ আচৰণত লিপ্ত হয়, আৰু গুৰুপাপৰ ফলত বহু যোনিত দীঘলীয়া দুখ ভোগে। কাশীয়ে তৎক্ষণাৎ নৰকফল ৰোধ কৰিলেও, অৱশিষ্ট বজ্ৰলেপে দীঘল সময় ক্লেশ দিয়ে। তাৰ পিছত কাহিনীৰ মোড় আহে দ্বাৰকা-পথিকৰ দৰ্শনত—গোমতীত শুদ্ধ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ-দৰ্শনচিহ্নিত এজন যাত্ৰীয়ে এজন ৰাক্ষসক লগ পায়। সেই পথিকক কেৱল দেখা-মাত্ৰতেই ৰাক্ষসৰ বজ্ৰলেপ ভস্মীভূত হয়। ৰাক্ষসে দ্বাৰকাত গৈ গোমতী তীৰত দেহত্যাগ কৰি বৈষ্ণৱ পদ লাভ কৰে; দেৱগণে প্ৰশংসা কৰে। শেষত দ্বাৰকাক ‘ক্ষেত্ৰৰাজ’ বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰা হয়—য’ত পাপ পুনৰ উদয় নহয়; আৰু দিলীপেও তীৰ্থযাত্ৰা কৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ সান্নিধ্যত সিদ্ধি লাভ কৰে।
Adhyaya 35
Dvārakā-kṣetra-māhātmya: Darśana, Dāna, Gomati-snānaphala, and Vaiṣṇava-nindā-doṣa (द्वारकाक्षेत्रमाहात्म्य—वैष्णवनिन्दादोषः)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰূপে প্ৰহ্লাদে দ্বাৰকা-ক্ষেত্ৰৰ অপূৰ্ব পৱিত্ৰতা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কয় যে তাত থকা চতুৰ্ভুজ বৈষ্ণৱ ভক্ত আৰু নিবাসীসকলৰ দৰ্শনমাত্ৰেই মন পৰিবৰ্তিত হয়; দ্বাৰকাৰ মহিমা ইমান বিস্তৃত যে দেবতাসকলেও তাক প্ৰত্যক্ষ দেখে। পাথৰ, ধূলিকণা আৰু ক্ষুদ্ৰ জীৱো মুক্তিৰ উপায়ৰূপে উল্লেখিত হৈ ক্ষেত্ৰৰ ত্ৰাণশক্তি অধিক উজ্জ্বল কৰা হৈছে। তাৰ পিছত নৈতিক নিয়ম আহে—দ্বাৰকাৰ বৈষ্ণৱসকলক নিন্দা কৰা (বৈষ্ণৱ-নিন্দা) মহাদোষ। জয়ন্তৰ দণ্ড-প্ৰসঙ্গ দেখুৱাই কোৱা হৈছে যে নিন্দকে ঘোৰ দুঃখ ভোগ কৰে। তাৰপিছত দ্বাৰকাত শ্ৰীকৃষ্ণসেৱা, ভক্তিসহ বাস আৰু অল্প দানেও অন্য তীৰ্থৰ বৃহৎ কৰ্মতকৈ অধিক ফলদায়ক—কুৰুক্ষেত্ৰৰ দান বা গোদাৱৰীৰ পুণ্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ—বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। গুরু সিংহ ৰাশিত থাকোঁতে গোমতীত স্নানৰ বিশেষ ফল আৰু কিছুমান মাহত পুণ্যবৃদ্ধিৰ উল্লেখ আছে। শেষত লোকহিত ধৰ্ম—আশ্ৰয়শালা, জলব্যৱস্থা, বিশ্ৰামগৃহ, পুখুৰী-কুঁৱা মেৰামতি আৰু বিষ্ণুমূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা—ইয়াৰ ফলত ক্ৰমে স্বৰ্গসুখ আৰু অৱশেষত বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি হয়; আৰু দ্বাৰকাত পুণ্য কিয় সোনকালে বাঢ়ে আৰু পাপৰ ‘অংকুৰ’ কিয় ৰোধ হয় বুলি প্ৰশ্নেৰে অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 36
द्वारकाक्षेत्रवैभववर्णनम् / Theological Praise of Dvārakā and its Pilgrimage Fruits
সূতই ৰাজসভাৰ সংলাপৰ পৰিৱেশ বৰ্ণনা কৰে—প্ৰহ্লাদৰ বাক্যত প্ৰেৰিত হৈ বলিয়ে দ্বাৰকাক্ষেত্ৰৰ বৈভৱ আৰু তীৰ্থফল সুধে। প্ৰহ্লাদে ক্ৰমবদ্ধ মাহাত্ম্য কয়: দ্বাৰকাৰ দিশে প্ৰতিটো পদক্ষেপে পুণ্য বৃদ্ধি পায়, আৰু যাবলৈ কৰা সংকল্পমাত্ৰেও শুদ্ধি হয়। কলিযুগৰ কঠোৰ দোষো শ্ৰীকৃষ্ণৰ সান্নিধ্য লাভ কৰা জনক স্পৰ্শ নকৰে—বিশেষকৈ চক্ৰতীৰ্থ আৰু কৃষ্ণপুৰীৰ মহিমা উল্লেখ কৰি। অন্য পবিত্ৰ নগৰসমূহৰ তুলনাত কৃষ্ণ-ৰক্ষিত দ্বাৰকাৰ দৰ্শনেই তাৰ সৰ্বোচ্চতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত দ্বাৰকাত বাস, দৰ্শন, গোমতীত স্নান আৰু ৰুক্মিণীদৰ্শনৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা কোৱা হয়। গৃহস্থৰ বাবেও দ্বাৰকাস্মৰণ আৰু কেশৱপূজা ধৰ্ম্য, লগতে ত্ৰিস্পৃশা দ্বাদশী আদি ব্ৰতৰ কাল-নিয়ম ব্যাখ্যা কৰা হয়। কলিযুগত উপবাস, জাগৰণ, কীৰ্তন-নৃত্য আদিৰ ফল বিশেষ বৃদ্ধি পায়—দ্বাৰকাত কৃষ্ণৰ ওচৰত অধিক। গোমতী-সমুদ্ৰ সঙ্গমৰ পৱিত্ৰতা, চক্ৰাঙ্কিত শিলাৰ মহিমা, অন্য তীৰ্থৰ সৈতে সমতা/অধিক্য, কৃষ্ণৰ ৰাণীসকলৰ পূজাত সন্তান-কল্যাণ আৰু দ্বাৰকাদৰ্শনত ভয়-অমঙ্গল নাশৰ কথা আছে। শেষত কোৱা হয়, পথৰ কষ্টো অপুনৰাৱৃত্তিৰ ফলদায়িনী বুলি দৃঢ় ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 37
Sudarśana–Cakra-cihna-aṅkita-pāṣāṇa Māhātmya (Glory of Chakra-Marked Stones at Dvārakā)
এই অধ্যায়ত দ্বাৰকা-ক্ষেত্ৰত সুদৰ্শন-চক্ৰচিহ্নাঙ্কিত পাষাণৰ মাহাত্ম্য সুসংলগ্নভাৱে বৰ্ণিত। প্ৰহ্লাদে কলিযুগত নামজপৰ প্ৰাধান্য ঘোষণা কৰে—“কৃষ্ণ” নামৰ নিৰন্তৰ জপে চিত্তশুদ্ধি, মহাপুণ্য আৰু আশ্চৰ্য ফল প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত একাদশী-দ্বাদশী ব্ৰতৰ তিথি-বিশেষ সূক্ষ্ম বিধান—উন্মীলিনী আদি অৱস্থা, ৰাত্ৰি-জাগৰণৰ অধিক পুণ্য, আৰু কলিযুগত দুৰ্লভ বঞ্জুলী-যোগৰ উল্লেখ—বিৱৰণ দিয়া হয়। তাৰপিছত চক্ৰতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে—সেখানে স্নান কৰিলে পাপমল দূৰ হয় আৰু সাধক নিৰ্বিঘ্নে পৰম পদৰ দিশে আগবাঢ়ে; পৰম্পৰা মতে শ্ৰীকৃষ্ণে তাত নিজৰ চক্ৰ ধুইছিল। তাৰ পিছত একৰ পৰা বাৰটা পৰ্যন্ত চক্ৰচিহ্ন থকা শিলাৰ তালিকা দিয়া হয়—চিহ্নসংখ্যা অনুসাৰে দিৱ্য ৰূপ নিৰ্দেশ কৰি ফলসমূহো স্তৰে স্তৰে কোৱা হৈছে: স্থিৰতা-সমৃদ্ধিৰ পৰা ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য, আৰু শেষত নিৰ্বাণ/মোক্ষলৈকে। শেষত ফলশ্ৰুতি দৃঢ়—চক্ৰচিহ্নিত পাষাণ স্পৰ্শ বা পূজা কৰিলেই মহাপাপ ক্ষয় হয়, আৰু মৃত্যুকালত স্মৰণো তাৰক। গোমতী-সঙ্গম আৰু ভৃগুতীৰ্থত স্নান ঘোৰ অশৌচ/অপবিত্ৰতা শমায় বুলি কোৱা হৈছে; মিশ্ৰ ভাবেও কৰা ভক্তিক শাস্ত্ৰে সাত্ত্বিক শুদ্ধিৰ দিশে উন্নীত কৰে।
Adhyaya 38
Dvārakā-Māhātmya: Dvādaśī-Jāgaraṇa, Gomati–Cakratīrtha Merit, and Service to Vaiṣṇavas
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে উপদেশ দিয়ে কয় যে শ্ৰীকৃষ্ণৰ সান্নিধ্যৰ বাবে দ্বাৰকা অতি পুণ্যক্ষেত্ৰ; ইয়াত সৰু কৰ্মও বহুগুণ ফল দিয়ে। দ্বাৰকাৰ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তনক মোক্ষসাধন বুলি কোৱা হৈছে। বিদ্বান ব্ৰাহ্মণক বহুবার গোধন আদি ব্যয়বহুল দান দিলে যি ফল হয়, গোমতীত স্নান কৰিলে—বিশেষকৈ মধুসূদনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত তিথিত—সেই সমান ফল লাভ হ’ব পাৰে; এইদৰে ধৰ্মফলৰ আধাৰ ব্যয়ৰ পৰা তীৰ্থ-কালমহিমালৈ সৰাই দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত নৈতিক জোৰ: দ্বাৰকাত এজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাও মহাপুণ্য; আৰু যতি/সন্ন্যাসী তথা বৈষ্ণৱসকলক অন্ন-বস্ত্ৰ দি সেৱা কৰা সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, এই কৰ্তব্য ‘য’তেই থাকক’ পালনীয় বুলি পুনঃপুনঃ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। বৈশাখত দ্বাদশী ব্ৰত, কৃষ্ণপূজা আৰু ৰাতি জাগৰণৰ মহিমা বৰ্ণিত; জাগৰণ আৰু ভাগৱত পাঠে সঞ্চিত পাপ দহি দীঘলীয়া স্বৰ্গবাস দিয়ে—এনে ফলশ্ৰুতি আছে। শুদ্ধিৰ ‘মানচিত্ৰ’ও দিয়া হৈছে: য’ত ভাগৱত পাঠ, শালগ্ৰাম পূজা বা বৈষ্ণৱ ব্ৰত নাই, সেই দেশ কৰ্মদৃষ্টিত হীন; কিন্তু য’ত ভক্তৰ বাস, সীমান্তভূমিও পুণ্যৱতী হয়। গোপীচন্দন তিলক, শঙ্খোদ্ধাৰ মাটি, তুলসীৰ সান্নিধ্য আৰু পাদোদকক ৰক্ষাকাৰী-মঙ্গলচিহ্ন বুলি কোৱা হৈছে। শেষত কলিযুগত দ্বাৰকাত কৃষ্ণনিবাসৰ ঘোষণা আৰু গোমতী–চক্ৰতীৰ্থত একদিন স্নান ত্ৰিলোকৰ তীৰ্থস্নানসম ফলদায়ক বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 39
Dvādāśī-Jāgaraṇa, Dvārakā-Smaraṇa, and Vaiṣṇava Ācāra (द्वादशी-जागरण, द्वारका-स्मरण, वैष्णव-आचार)
অধ্যায় ৩৯ত প্ৰহ্লাদে দ্বাদশীৰ শুভ নামসমূহ উল্লেখ কৰি কয় যে প্ৰতিদিন পুণ্য বৃদ্ধি পায় হৱিষ্-সদৃশ নৈবেদ্য অৰ্পণ আৰু বিষ্ণুৰ ৰাত্ৰি-জাগৰণ (জাগৰণ)ৰ দ্বাৰা, বিশেষকৈ শালগ্ৰাম-শিলাৰ সন্মুখত। ঘিঅৰ দীপ (যুগ্ম বতিসহ), শালগ্ৰামক পুষ্পেৰে আচ্ছাদন, আৰু চক্ৰচিহ্নিত বৈষ্ণৱ প্ৰতিমাৰ অভ্যংগসহ পূজা—চন্দন, কৰ্পূৰ, কৃষ্ণাগৰু, কস্তূৰী আদি দ্ৰব্যেৰে—বিধিৰূপে বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতিত দ্বাদশী-জাগৰণৰ ফল মহাতীৰ্থৰ পুণ্য, যজ্ঞ-ব্ৰত, বেদাধ্যয়ন, পুৰাণশ্ৰৱণ/অধ্যয়ন, তপস্যা আৰু আশ্ৰমধৰ্মাচৰণৰ সমষ্টিগত পুণ্যৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে, আৰু এই উপদেশ প্ৰমাণবক্তাৰ পৰম্পৰাৰে প্ৰচাৰিত বুলি উল্লেখ আছে। সূতে শ্ৰদ্ধাৰে এই আচাৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। তাৰ পিছত দ্বাৰকাৰ মাহাত্ম্য বিস্তাৰিত হয়—যাত্ৰা অসম্ভৱ হ’লেও মনত স্মৰণ, জপ আৰু ঘৰত পাঠ কৰিলে ফল লাভ হয়। বৈষ্ণৱসকলক দান, শ্ৰৱণ, আৰু দ্বাদশীৰ জাগৰণকালত বিশেষ পাঠৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে; নিৰন্তৰ ভক্তিৰে ঘৰত বহু তীৰ্থ আৰু দেৱতাৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য থাকে বুলিও কোৱা হৈছে। শেষত বৈষ্ণৱৰ অপমান, শোষণমূলক কৰ্ম, আৰু পবিত্ৰ গছ—বিশেষকৈ অশ্বত্থ—ক ক্ষতি কৰা নিষিদ্ধ; বিপৰীতে ন্যগ্ৰোধ, ধাত্ৰী আৰু তুলসী ৰোপণ-ৰক্ষণ মহাপুণ্য বুলি প্ৰশংসিত। কলিযুগত নিত্য বিষ্ণুপাঠ আৰু ভাগৱতগান শ্ৰেষ্ঠ ধৰ্ম, গোপীচন্দন তিলক (ধাৰণ-দান) আৰু দ্বাদশী-জাগৰণৰ মহিমা, আৰু প্ৰতিদিন “দ্বাৰকা” নাম উচ্চাৰণে তীৰ্থসদৃশ পুণ্য হয় বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 40
कार्तिके चक्रतीर्थस्नानदानश्राद्धादिमाहात्म्यवर्णनम् (Kartika Observances at Cakratīrtha: Bathing, Gifts, and Śrāddha)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে শ্ৰীকৃষ্ণ-উপাসনা-কেন্দ্ৰিক মহাপুণ্যদায়ক বিধান আৰু দ্বাৰকা-তীৰ্থৰ আচাৰধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰিছে। আৰম্ভণিতে পাত-অৰ্চনাৰ কথা—নিজ নামাঙ্কিত পাতৰে শ্ৰীপতিক পূজা কৰা, আৰু বিশেষকৈ লক্ষ্মী-সম্পৰ্কিত শ্ৰীবৃক্ষৰ পাতৰে কৰা পূজা অতি মহাফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; অধ্যায়ৰ ভিতৰুৱা মূল্যায়নত ইয়াক তুলসীৰো ওপৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি উল্লেখ কৰা হয়। লগতে ৰবিবাৰৰ সৈতে যুক্ত দ্বাদশীৰ বিশেষ ফলপ্ৰদতা আৰু ‘হৰিৰ দিন’ত পুণ্য একত্ৰিত হোৱাৰ কথাও আছে। তাৰ পাছত দ্বাৰকাৰ দান-ধৰ্মৰ সামাজিক-আচাৰিক ব্যৱস্থা—যতি/সন্ন্যাসীক ভোজন দিয়া, বস্ত্ৰ আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী দান, আৰু অন্য ঠাইত বৃহৎ ভোজৰ যি ফল, সেয়া দ্বাৰকাত এজন ভিক্ষুকক আহাৰ দিলেও লাভ হয় বুলি বিশেষভাবে প্ৰশংসা কৰা হৈছে। কৃষ্ণকীৰ্তনৰ তাৰক শক্তি, দ্বাৰকাবাসী আৰু আশ্ৰিত জীৱলৈকে বিস্তৃত ৰক্ষাকবচো বৰ্ণিত। কাৰ্তিক মাহৰ অনুশাসন—গোমতী আৰু ৰুক্মিণী-হ্ৰদত স্নান, একাদশীত উপবাস, দ্বাদশীত চক্ৰতীৰ্থত শ্ৰাদ্ধ, নিৰ্দিষ্ট আহাৰে ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দক্ষিণা দান—ইয়াৰ দ্বাৰা পিতৃসন্তুষ্টি আৰু ভগৱৎপ্ৰসাদ নিশ্চিত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে তীৰ্থত শুদ্ধ হৈ কাৰ্তিক-ব্ৰত পালনকাৰীয়ে অক্ষয় পুণ্য লাভ কৰে।
Adhyaya 41
गोमतीस्नान–कृष्णपूजन–यतिभोजन–दान–श्राद्धादि सत्फलवर्णनम् (Merits of Gomatī Bathing, Kṛṣṇa Worship, Feeding Ascetics, Gifts, and Śrāddha)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে কোৱা ধৰ্ম‑সংবাদৰ জৰিয়তে দ্বাৰকা আৰু গোমতীৰ বিশেষ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। গোমতীত স্নান কৰি কেতকী, তুলসী আদি অৰ্পণসহ শ্ৰীকৃষ্ণৰ পূজা কৰিলে অপূৰ্ব মঙ্গল লাভ হয়, ঘোৰ সংসাৰচক্ৰৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়; ফলশ্ৰুতিত ইয়াক অমৃতত্বসদৃশ পুণ্য বুলি কোৱা হৈছে। কেৱল মনত দ্বাৰকাৰ স্মৰণেও ভূত‑বৰ্তমান‑ভৱিষ্য পাপ দগ্ধ কৰে, আৰু কলিযুগত দ্বাৰকাভিমুখ ভক্তিভাৱক মানৱজীৱনৰ সাৰ্থকতাৰ লক্ষণ বুলি দেখুওৱা হৈছে। আৰু কোৱা হৈছে যে দ্বাৰকাত এজনক ভোজন দান কৰাৰ ফল অন্য ঠাইত বহুজনক ভোজন কৰোৱাতকৈও অধিক। যতি‑ভোজন, দান আদি সৎকৰ্মৰ মহিমাও উল্লেখিত। পিতৃগণ দ্বাৰকাত বাস কৰে বুলি কৈ, গোমতীস্নানপূৰ্বক তিলোদক প্ৰদান, শ্ৰাদ্ধ আৰু পিণ্ডদান কৰিলে অক্ষয় ফল হয় আৰু পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয়। গ্ৰহণ, ব্যতীপাত, সংক্রান্তি, বৈধৃতি আদি কালবিশেষে কৰ্মকাল নিৰ্ণয়ৰ প্ৰসঙ্গ আনে, আৰু তীৰ্থতালিকাৰ জৰিয়তে দ্বাৰকাৰ শ্ৰেষ্ঠতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 42
द्वारकाक्षेत्रे वृषोत्सर्गादिक्रियाकरण-द्वारकामाहात्म्यश्रवणादि-फलवर्णनम् (Chapter 42: Results of bull-release and related rites; fruits of hearing/reciting Dvārakā Māhātmya)
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদে ফলশ্ৰুতি-প্ৰধান উপদেশ সুসংগঠিতভাৱে দিছে। দ্বাৰকাত—বিশেষকৈ বৈশাখ আৰু কাৰ্তিক মাহত—বৃষোৎসৰ্গ (বিধিপূৰ্বক ষাঁড় মুক্তি) কৰিলে পৰলোকত উন্নতি আৰু দুৰ্গতিৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, চৌৰ্য, গুৰু-সম্পৰ্কীয় অপৰাধ আদি মহাপাপ উল্লেখ কৰি দেখুওৱা হৈছে যে গোমতীত স্নান আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ দৰ্শনে দীঘলীয়া সময় সঞ্চিত পাপো নাশ পায়। কলিযুগত ভক্তিমূলক আচৰণৰ বিশেষ মাহাত্ম্য—ভক্তিভৰে ৰুক্মিণী দৰ্শন, নগৰ পৰিক্ৰমা আৰু সহস্ৰনাম জপ। দ্বাদশীত বিষ্ণুৰ সন্নিধিত দ্বাৰকা-মাহাত্ম্য পাঠৰ বিধান কৰি, তাৰ ফলস্বৰূপে দিব্য গমন আৰু স্বৰ্গীয় মান-সম্মান লাভৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত “এনে সাধক আমাৰ কুলত জন্ম লওক” বুলি বংশাভিলাষা প্ৰকাশ কৰি আদৰ্শ সাধকৰ লক্ষণ কোৱা হৈছে: গোমতী–সমুদ্ৰ সঙ্গমত স্নান, সপিণ্ড-সহ শ্ৰাদ্ধ, বৈষ্ণৱৰ সৎকাৰ (গোপীচন্দন দানসহ), আৰু মাহাত্ম্য পঢ়া-শুনা-লিখা আৰু ঘৰত সংৰক্ষণ। লিখিত-ধাৰণক মহাদান আৰু তপস্যাৰ সমান নিত্যপুণ্যদায়ক, ভয়নাশক আৰু বিধিৰ ত্ৰুটি শমক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত দ্বাৰকাক বিষ্ণু, সৰ্ব তীৰ্থ, দেৱ, যজ্ঞ, বেদ আৰু ঋষিসকলৰ সন্নিধিস্থান বুলি ঘোষণা কৰি, মাহাত্ম্য-শ্ৰৱণ নকৰিলে গুণ নিষ্ফল; শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে নিৰ্দিষ্ট সময়ত সমৃদ্ধি আৰু সন্তানলাভ হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰা হৈছে।
Adhyaya 43
तुलसीपत्रकाष्ठमहिमा तथा द्वारकायात्राविधिवर्णनम् | The Glory of Tulasī (Leaf & Wood) and the Procedure of the Dvārakā Pilgrimage
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদৰ বচনৰ জৰিয়তে তুলসীপাতেৰে বিষ্ণুপূজাৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তুলসীদল অৰ্ঘ্য-নিবেদনসহ পূজা সৰ্বকামফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে আৰু পূজাশেষ বস্তুসমূহৰ পবিত্ৰতা আৰু সন্মানৰ কথাও প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত বিষ্ণু-সম্পৰ্কীয় দ্ৰব্যৰ পুণ্য-ক্রম উল্লেখ আছে—পাদোদক, শঙ্খোদক, নৈবেদ্য-শেষ আৰু নিৰ্মাল্য; এইবোৰৰ সেৱন, ধাৰণ আৰু আদৰে মহাযজ্ঞসম ফল লাভ হয় বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে। স্নান-পূজাৰ সময়ত ঘণ্টাবাদনৰ বিধিও কোৱা হৈছে, যি অন্য বাদ্যৰ বিকল্প হৈও মহাপুণ্য উৎপন্ন কৰে। পিছত তুলসীকাষ্ঠ আৰু তুলসীজাত চন্দনৰ শুদ্ধিকাৰক শক্তি, দেবপূজা আৰু পিতৃতৰ্পণত দান-উপযোগ, আৰু দাহসংস্কাৰত তাৰ ব্যৱহাৰে মুক্তিমুখী ফল তথা ভগৱানৰ স্বীকৃতি লাভ হয় বুলি বৰ্ণনা আছে। শেষত সূতে কাহিনী যাত্ৰাৰ আচৰণলৈ লৈ যায়—দ্বাৰকা-মাহাত্ম্যত প্ৰসন্ন মুনিসকল আৰু বলি দ্বাৰকালৈ গৈ গোমতীত স্নান কৰে, শ্ৰীকৃষ্ণক পূজা কৰি বিধিপূৰ্বক যাত্ৰা আৰু দান সম্পন্ন কৰি পুনৰ উভতি আহে; এইদৰে উপদেশ আচৰণৰ ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।
Adhyaya 44
स्कन्दमहापुराणश्रवणपठन-पुस्तकप्रदान-व्यासपूजनमाहात्म्य तथा उपसंहार (Chapter 44: Merit of Listening/Reciting, Gifting the Text, Honoring Vyāsa; Concluding Frame)
এই অধ্যায়ত দ্বাৰকা-মাহাত্ম্যৰ ভিতৰত স্কন্দপুৰাণৰ উপসংহাৰ-ৰূপ ফলশ্ৰুতি আৰু সমাপ্তিৰ পৰিসৰ বৰ্ণিত। সূতে প্ৰথমে স্কন্দৰ পৰা ভৃগু, অঙ্গিৰস, চ্যৱন, ঋচীক আদি অধিকৃত পৰম্পৰা উল্লেখ কৰি শাস্ত্ৰজ্ঞানৰ প্ৰমাণ গুৰুশিষ্য পৰম্পৰাত নিহিত বুলি স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফল—পাপক্ষয়, আয়ুবৃদ্ধি, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মত মঙ্গল, পুত্ৰ-ধন-দাম্পত্যসুখ লাভ, আত্মীয়সমাগম, আৰু শ্লোকৰ এক পাদমাত্ৰ শুনিলেও শুভগতি—বুলি কোৱা হয়। পিছত নীতিশিক্ষা: পাঠক/বক্তাৰ পূজা ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰ পূজাৰ সমান; গুৰুৱে এক অক্ষৰ উপদেশ দিলেও সেই ঋণ শোধ কৰিব নোৱাৰি, সেয়ে দান, সৎকাৰ, অন্ন-বস্ত্ৰ আদিৰে শ্ৰদ্ধাৰে সেৱা কৰিব লাগে। শেষত ব্যাস-প্ৰসঙ্গত ঋষিসকলে সূতক প্ৰশংসা কৰে যে তেওঁ সৃষ্টি-প্ৰতিসৃষ্টি, বংশ, মন্বন্তৰ, লোকবিন্যাস আদি পুৰাণবিষয় সম্যক্ বৰ্ণনা কৰিলে; বস্ত্ৰ-অলংকাৰ দি সন্মান কৰে, আশীৰ্বাদ দিয়ে আৰু নিজ নিজ কৰ্মানুষ্ঠানলৈ উভতি যায়—এইদৰে গ্ৰন্থসমাপ্তি আৰু কৃতজ্ঞতাৰ ধৰ্ম দৃঢ় হয়।
FAQs about Dvaraka Mahatmya
It emphasizes Dvārakā as a sanctified civilizational and devotional center tied to Kṛṣṇa’s presence and legacy, with Prabhāsa functioning as a consequential sacred node where epic-era transitions are narrated and ritually remembered.
The section’s typical purāṇic logic associates merit with remembrance, recitation, and tīrtha-contact that reinforce dharma and devotion—especially framed as accessible supports when formal religious capacities are portrayed as diminished in Kali-yuga.
Key legends include Kṛṣṇa’s life-cycle recollections (from Vraja and Mathurā to Dvārakā), the Yādava lineage’s terminal events, the sea’s inundation motif around Dvārakā, and the subsequent re-siting of sacred habitation and memory.