Adhyaya 43
এই অধ্যায়ত প্ৰহ্লাদৰ বচনৰ জৰিয়তে তুলসীপাতেৰে বিষ্ণুপূজাৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তুলসীদল অৰ্ঘ্য-নিবেদনসহ পূজা সৰ্বকামফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে আৰু পূজাশেষ বস্তুসমূহৰ পবিত্ৰতা আৰু সন্মানৰ কথাও প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত বিষ্ণু-সম্পৰ্কীয় দ্ৰব্যৰ পুণ্য-ক্রম উল্লেখ আছে—পাদোদক, শঙ্খোদক, নৈবেদ্য-শেষ আৰু নিৰ্মাল্য; এইবোৰৰ সেৱন, ধাৰণ আৰু আদৰে মহাযজ্ঞসম ফল লাভ হয় বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে। স্নান-পূজাৰ সময়ত ঘণ্টাবাদনৰ বিধিও কোৱা হৈছে, যি অন্য বাদ্যৰ বিকল্প হৈও মহাপুণ্য উৎপন্ন কৰে। পিছত তুলসীকাষ্ঠ আৰু তুলসীজাত চন্দনৰ শুদ্ধিকাৰক শক্তি, দেবপূজা আৰু পিতৃতৰ্পণত দান-উপযোগ, আৰু দাহসংস্কাৰত তাৰ ব্যৱহাৰে মুক্তিমুখী ফল তথা ভগৱানৰ স্বীকৃতি লাভ হয় বুলি বৰ্ণনা আছে। শেষত সূতে কাহিনী যাত্ৰাৰ আচৰণলৈ লৈ যায়—দ্বাৰকা-মাহাত্ম্যত প্ৰসন্ন মুনিসকল আৰু বলি দ্বাৰকালৈ গৈ গোমতীত স্নান কৰে, শ্ৰীকৃষ্ণক পূজা কৰি বিধিপূৰ্বক যাত্ৰা আৰু দান সম্পন্ন কৰি পুনৰ উভতি আহে; এইদৰে উপদেশ আচৰণৰ ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । सावित्रीं च भवानीं च दुर्गां चैव सरस्वतीम् । योऽर्चयेत्तुलसीपत्रैः सर्वकामसमन्वितः
প্ৰহ্লাদ ক’লে: যি জনে তুলসীৰ পাতৰে সাৱিত্ৰী, ভবানী, দুৰ্গা আৰু সৰস্বতীক অৰ্চনা কৰে, সি সকলো ইচ্ছিত কামনাৰে সমৃদ্ধ হয়।
Verse 2
गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या विष्णुं समर्चयेत् । अर्चितं तेन सकलं सदेवासुरमानुषम्
তুলসীৰ পাত লৈ ভক্তিৰে বিষ্ণুক সমৰ্চনা কৰিব লাগে; সেই অৰ্চনাৰ দ্বাৰা দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ সকলো সত্তা যেন পূজিত হয়।
Verse 3
चतुर्द्दश्यां महेशानं पौर्णमास्यां पितामहम् । येऽर्चयन्ति च सप्तम्यां तुलस्या च गणाधिपम्
যিসকলে চতুৰ্দশীত মহেশানক, পূৰ্ণিমাত পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ক, আৰু সপ্তমীত তুলসীৰে গণাধিপ (গণেশ)ক অৰ্চনা কৰে—তেওঁলোকে তাতেই পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 4
शंखोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठं पादोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठम् । नैवेद्यशेषं क्रतुकोटितुल्यं निर्माल्यशेषं व्रतदानतुल्यम्
শঙ্খোদক তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ; প্ৰভুৰ পাদোদকো তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম। নৈবেদ্যৰ অৱশিষ্ট ক্ৰত-কোটিৰ তুল্য, আৰু নিৰ্মাল্যৰ অৱশিষ্ট ব্ৰত-দানৰ সমান পুণ্যদায়ক।
Verse 5
मुकुन्दाशनशेषं तु यो भुनक्ति दिनेदिने । सिक्थेसिक्थे भवेत्पुण्यं चान्द्रायणशताधिकम्
যি জনে দিনেদিনে মুকুন্দলৈ অৰ্পিত নৈবেদ্যৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ ভোজন কৰে, সি প্ৰতিটো গ্ৰাসতে শত চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰো অধিক পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 6
नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन विष्णोः । योऽश्नाति नित्यं पुरुषो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम्
যি জনে মুৰাৰীৰ নৈবেদ্যৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ নিত্য ভোজন কৰে—তুলসীৰে মিশ্ৰিত আৰু বিশেষকৈ বিষ্ণুৰ চৰণামৃত (পাদজল)ৰে সিক্ত—সি অযুত-কোটি যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 7
यः श्राद्धकाले हरिभुक्तशेषं ददाति भक्त्या पितृदेवतानाम् । तेनैव पिंडात्सुतिलैर्विमिश्रादाकल्पकोटिं पितरः सुतृप्ताः
যি জনে শ্ৰাদ্ধকালত ভক্তিভাৱে পিতৃ-দেৱতাসকলক হৰিয়ে ভোগ কৰা আহাৰৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ দান কৰে, সেই পিণ্ড—সূক্ষ্ম তিলৰে মিশ্ৰিত—দ্বাৰাই তাৰ পিতৃসকল কোটি কল্প পৰ্যন্ত সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত থাকে।
Verse 8
स्नानार्चनक्रियाकाले घंटावाद्यं करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य गवां कोटिफलं लभेत्
যি জনে স্নান-অৰ্চন ক্ৰিয়াৰ সময়ত বাসুদেৱৰ সন্মুখত ঘণ্টা বাজায়, সি কোটি গৰু দান কৰাৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 9
सर्ववाद्यमयी घंटा केशवस्य सदा प्रिया । वादनाल्लभते पुण्यं यज्ञकोटिफलं नरः
সকলো বাদ্যৰ মূৰ্তিস্বৰূপ ঘণ্টা কেশৱৰ সদায় প্ৰিয়; ইয়াক বাজালে মানুহে কোটি যজ্ঞৰ ফলসম পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 10
वादित्राणामभावे तु पूजाकाले च सर्वदा । घंटावाद्यं नरैः कार्य्यं सर्ववाद्यमयी यतः
অন্য বাদ্য নাথাকিলে, আৰু পূজাৰ সময়ত সদায়েই, মানুহে ঘণ্টা বাজাব লাগে; কিয়নো ঘণ্টাধ্বনিত সকলো বাদ্যৰ অৰ্ঘ্য একেলগে নিহিত।
Verse 11
तुलसीकाष्ठसंभूतं चन्दनं यच्छते हरेः । निर्द्दहेत्पातकं सर्वं पूर्वजन्मशतार्जितम्
যি জনে তুলসীকাঠেৰে উৎপন্ন চন্দন হৰিক অৰ্পণ কৰে, সি শত শত পূৰ্বজন্মত সঞ্চিত সকলো পাপ দগ্ধ কৰি পেলায়।
Verse 12
ददाति पितृ पिंडेषु तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां जायते तृप्तिर्गयाश्राद्धेन वै तथा
যদি পিতৃ-পিণ্ডত তুলসীকাঠৰ চন্দন দিয়া হয়, তেন্তে পিতৃসকল গয়াত কৰা শ্ৰাদ্ধৰ দৰেই তৃপ্তি লাভ কৰে।
Verse 13
सर्वेषामेव देवानां तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां च विशेषेण सदाऽभीष्टं हरेः कलौ
তুলসীকাঠৰ চন্দন সকলো দেৱতাক সন্তুষ্ট কৰে, আৰু বিশেষকৈ পিতৃসকলক; কলিযুগত ই হৰিৰ সদায় অতি প্ৰিয়।
Verse 14
हरेर्भागवता भूत्वा तुलसीकाष्ठचन्दनम् । नार्पयति सदा विष्णोर्न ते भागवताः कलौ
যদিও কোনোবাই নিজকে হৰিৰ ভক্ত বুলি কয়, তথাপি যি জনে বিষ্ণুক সদায় তুলসীকাঠৰ চন্দন নাৰ্পণ কৰে, কলিযুগত সি সত্য ভগৱত নহয়।
Verse 15
शरीरं दह्यते यस्य तुलसीकाष्ठवह्निना । नीयमानो यमेनापि विष्णुलोकं स गच्छति
যাৰ শৰীৰ তুলসী-কাঠৰ অগ্নিত দাহ কৰা হয়, সি যমে লৈ গৈ থাকিলেও বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 16
यद्येकं तुलसीकाष्ठं मध्ये काष्ठस्य यस्य हि । दाहकाले भवेन्मुक्तः पापकोटिशतायुतैः
দাহকালত যদি কাষ্ঠৰ মাজত তুলসী-কাঠৰ এটা টুকুৰাও থোৱা হয়, তেন্তে সি কোটিকোটি পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 17
दह्यमानं नरं दृष्ट्वा तुलसीकाष्ठवह्निना । जन्मकोटिसहस्रैस्तु तोषितस्तैर्जनार्दनः
তুলসী-কাঠৰ অগ্নিত দহি থকা নৰক দেখি জনাৰ্দন সন্তুষ্ট হয়, যেন সহস্ৰ কোটিজন্মৰ পুণ্য লাভ কৰা হ’ল।
Verse 18
दह्यमानं नरं सर्वे तुलसीकाष्ठवह्निना । विमानस्थाः सुरगणाः क्षिपंति कुसुमांजलीन्
যেতিয়া নৰক তুলসী-কাঠৰ অগ্নিত দাহ কৰা হয়, তেতিয়া বিমানস্থ দেৱগণে তৎক্ষণাৎ ফুলৰ অঞ্জলি বৰষায়।
Verse 19
नृत्यंत्योऽप्सरसो हृष्टा गीतं गायन्ति सुस्वरम् । ज्वलते यत्र दैत्येन्द्र तुलसीकाष्ठपावकः
হে দৈত্যেন্দ্ৰ! য’ত তুলসী-কাঠৰ পাৱক জ্বলে, ত’ত হৃষ্টা অপ্সৰাসসকলে নৃত্য কৰে আৰু সুমধুৰ স্বৰে গীত গায়।
Verse 20
कुरुते वीक्षणं विष्णुः सन्तुष्टः सह शंभुना
শম্ভু (শিৱ)ৰ সৈতে সন্তুষ্ট হৈ বিষ্ণুৱে সেই বিধি-ক্ৰিয়া আৰু প্ৰয়াত আত্মাৰ ওপৰত কৃপাময় দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰে।
Verse 21
गृहीत्वा तं करे शौरिः पुरुषं स्वयमग्रतः । मार्जते तस्य पापानि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् । महोत्सवं च कृत्वा तु जयशब्दपुरःसरम्
শৌৰি (কৃষ্ণ) নিজে সেই পুৰুষক হাতে ধৰি আগলৈ লৈ যায়; ত্ৰিদিৱবাসীৰ চকুৰ আগতেই তেওঁৰ পাপসমূহ মচি দিয়ে, আৰু তাৰ পাছত ‘জয়’ ধ্বনিৰ অগ্ৰগামী এক মহোৎসৱ কৰে।
Verse 22
सूत उवाच । प्रह्लादेनोदितं श्रुत्वा माहात्म्यं द्वारकाभवम् । प्रहृष्टा ऋषयः सर्वे तथा दैत्येश्वरो बलिः
সূতে ক’লে: প্ৰহ্লাদে ঘোষণা কৰা দ্বাৰকা-মাহাত্ম্য শুনি সকলো ঋষি আনন্দিত হ’ল; তেনেদৰে দৈত্যেশ্বৰ বলিও হৰ্ষিত হ’ল।
Verse 23
ततः सर्वेऽभिनन्द्यैनं प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम् । उद्युक्ता द्वारकां गत्वा द्रष्टुं कृष्णमुखाम्बुजम्
তাৰ পাছত সকলোৱে দৈত্যপুঙ্গৱ প্ৰহ্লাদক অভিনন্দন কৰি, কৃষ্ণৰ পদ্মমুখ দৰ্শনৰ অভিপ্ৰায়ে দ্বাৰকালৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 24
ततस्ते बलिना सार्धं मुनयः संशितव्रताः । आगत्य द्वारकां स्नात्वा गोमत्यां विधिपूर्वकम्
তাৰ পাছত দৃঢ়ব্ৰত মুনিসকল বলিৰ সৈতে দ্বাৰকাত উপস্থিত হৈ, বিধি অনুসাৰে গোমতীত স্নান কৰিলে।
Verse 25
कृष्णं दृष्ट्वा समभ्यर्च्य कृत्वा यात्रां यथाविधि । दत्त्वा दानानि बहुशः कृतकृत्यास्ततोऽभवन्
কৃষ্ণক দৰ্শন কৰি, বিধিমতে আৰাধনা কৰি, নিয়ম অনুসাৰে যাত্ৰা সম্পন্ন কৰিলে। বহু বাৰ দান-ধৰ্ম কৰিলে; তাৰ পাছত তেওঁলোকে নিজকে কৃতকৃত্য, অৰ্থাৎ উদ্দেশ্য সিদ্ধ, বুলি ভাবিলে।
Verse 26
जग्मुः स्वीयानि स्थानानि बलिः पातालमाययौ । प्रह्लादं च प्रणम्याशु मेने स्वस्य कृतार्थताम्
তাৰ পাছত সকলোৱে নিজৰ নিজৰ বাসস্থানলৈ গ’ল। বলি পাতাললৈ নামি গ’ল; আৰু প্ৰহ্লাদক শীঘ্ৰে প্ৰণাম কৰি, তেওঁ নিজকে কৃতাৰ্থ, অৰ্থাৎ উদ্দেশ্য সিদ্ধ, বুলি মানিলে।
Verse 43
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यश्रवणादिफलश्रुतिवर्णनपुरःसरतुलसीपत्रकाष्ठमहिमवर्णनपूर्वकं प्रह्लादद्विजसंवाद समाप्त्यनंतरं बलिना सह द्विजकृतद्वारकायात्राविधिवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীস্কান্দ মহাপুৰাণত—একাশীতিসাহস্ৰ্য সংহিতাৰ অন্তৰ্গত—সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ চতুৰ্থ দ্বাৰকামাহাত্ম্য অংশত ত্ৰিচত্বাৰিংশত্তম (৪৩তম) অধ্যায় সমাপ্ত হয়: দ্বাৰকামাহাত্ম্য শ্ৰৱণ আদি কৰ্মৰ ফলশ্ৰুতিৰ বৰ্ণনা, তুলসী পাত আৰু কাঠৰ মহিমাৰ পূৰ্ববৰ্ণনাসহ; আৰু প্ৰহ্লাদ-দ্বিজ সংলাপ সমাপ্তিৰ পাছত বলিসহ দ্বিজে কৰা দ্বাৰকা যাত্ৰাৰ বিধি-বৰ্ণনা।