
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দ্বাদশী-জাগৰণৰ পৰম মাহাত্ম্য বিধিপূৰ্বক বৰ্ণনা কৰিছে। দ্বাদশী ৰাতি হৰি/বিষ্ণুৰ পূজা কৰি ভাগৱত শ্ৰৱণসহ জাগৰণ পালন কৰা ভক্তৰ পুণ্য মহা বৈদিক যজ্ঞতকৈও বহু গুণ বৃদ্ধি পায়; বন্ধন ছিন্ন হৈ সি শ্ৰীকৃষ্ণধাম লাভ কৰে। ভাগৱত-শ্ৰৱণ আৰু বিষ্ণু-জাগৰণে গম্ভীৰ পাপসঞ্চয়ো শমিত কৰে, আৰু সূৰ্যমণ্ডলৰ সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ মুক্তি-ৰূপকৰ দ্বাৰা মোক্ষৰ ইঙ্গিত দিয়া হৈছে। পঞ্জিকা-নির্ণয়ৰ সূক্ষ্মতাও উল্লেখ আছে—একাদশী যেতিয়া দ্বাদশীত প্ৰৱেশ কৰে, বিশেষকৈ শুভ সংযোগত, জাগৰণ আৰু উপাসনা অধিক ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। দ্বাদশী দিন বিষ্ণুলৈ আৰু পিতৃলোকলৈ দিয়া দান ‘মেৰু-সম’ মহামূল্য বুলি বৰ্ণিত। মহানদীৰ তীৰত তৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হৈ বৰ দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। দ্বাদশী-জাগৰণৰ ফলক সত্য, শৌচ, সংযম, ক্ষমা আদি ধৰ্মাচৰণ, মহাদান আৰু প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থকর্মৰ সমতুল্য কৰি, জাগৰণক সংক্ষিপ্ত কিন্তু সৰ্বসাধনসাৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। নাৰদৰ বাণী উদ্ধৃত কৰি কোৱা হয়—একাদশীৰ সমান কোনো ব্ৰত নাই; অৱহেলাত দুঃখ চলি থাকে, আৰু পালন কৰিলে কলিযুগত ভক্তিমাৰ্গৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায় লাভ হয়।
Verse 1
ईश्वर उवाच । स्थित्वा द्वादशिजागरे क्रतु समे दुःखापहे पुण्यदे रम्यं भागवतं शृणोति पुरुषः कृत्वा हरेः पूजनम् । पुण्यं वाजिमखस्य कोटिगुणितं संप्राप्य भक्तोत्तमश्छित्त्वा पाशसमूह पक्षनिचयं प्राप्नोति कृष्णालयम्
ঈশ্বৰ ক’লে: দ্বাদশীৰ জাগৰত স্থিত হৈ—যি মহাযজ্ঞসম, দুঃখনাশক আৰু পুণ্যদায়ক—মানুহে হৰিৰ পূজা কৰি ৰম্য ভাগৱত শ্ৰৱণ কৰে। সেই শ্ৰেষ্ঠ ভক্তে অশ্বমেধ যজ্ঞতকৈ কোটি গুণ অধিক পুণ্য লাভ কৰি, বন্ধনৰ পাশসমূহ ছিন্ন কৰি, কৃষ্ণধাম প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 2
हत्यापापसमूहकोटिनिचयैर्गुर्वंगनाकोटिभिःस्तेयैर्लक्षगुणैर्गुरोर्वधकरैः संवेष्टितो यद्यपि । श्रुत्वा भागवतं छिनत्ति सकलं कृत्वा हरेर्जागरं मुक्तिं याति नरेन्द्र निर्मलवपुर्भित्त्वा रवेर्मंडलम्
হে নৰেন্দ্ৰ, যদিও মানুহজন হত্যাপাপৰ কোটি-নিচয়, গুৰুভাৰ্য্যাৰ সৈতে অপৰাধৰ কোটি, লক্ষগুণ চৌৰ্য্য, আৰু গুৰুবধৰ দৰে মহাপাপেৰে আৱৃত থাকে; তথাপি সম্পূৰ্ণ ভাগৱত শ্ৰৱণ কৰি আৰু হৰিৰ জাগৰণ কৰি সেয়া সকলো ছিন্ন কৰে, মুক্তি লাভ কৰে, নিৰ্মল দেহধাৰী হৈ সূৰ্য্যমণ্ডল ভেদি পাৰ হয়।
Verse 3
एकादशी द्वादशिसंप्रविष्टा कृता नभस्ये श्रवणेन युक्ता । विशेषतः सोमसुतेन संगमे करोति मुक्तिं प्रपितामहानाम्
যেতিয়া একাদশীৰ ব্ৰত দ্বাদশীলৈকে প্ৰৱিষ্ট কৰি পালন কৰা হয়, আৰু নভস (ভাদ্ৰপদ) মাহত শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰ-যোগে সম্পন্ন হয়—তেতিয়া সোমাসুত-সঙ্গমত বিশেষকৈ ই প্ৰপিতামহ পৰ্যন্ত পিতৃসকলক মোক্ষ দান কৰে।
Verse 4
यद्दीयते द्वादशिवासरे शुभे विष्णुं समुद्दिश्य तथा पितॄणाम् । पर्य्याप्तमिष्ठैः क्रतुतीर्थदानैर्भक्त्या प्रदत्तं खलु मेरुतुल्यम्
দ্বাদশীৰ শুভ দিনত বিষ্ণুক উদ্দেশ্য কৰি আৰু তদ্ৰূপে পিতৃসকলক সমৰ্পণ কৰি যি দান দিয়া হয়—সেয়া ভক্তিৰে প্ৰদত্ত হ’লে যজ্ঞ, মহাক্ৰতু, তীৰ্থ আৰু দানৰ ফলতকৈও পৰ্যাপ্ত হৈ, পুণ্যত মেরু পৰ্বতৰ সমান হয়।
Verse 5
महानदीं प्राप्य दिनं च विष्णोस्तोयांजलिं यस्तुपितॄन्ददाति । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं यच्छन्ति कामान्पितरः सुतृप्ताः
মহানদীত উপস্থিত হৈ বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ দিনত যি কোনোবাই পিতৃসকলক জলাঞ্জলি (তৰ্পণ) দিয়ে—তেনে কৰিলে সহস্ৰ বছৰলৈ শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন হোৱা বুলি গণ্য হয়; আৰু সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত পিতৃসকলে ইচ্ছিত বৰ দান কৰে।
Verse 6
शरणागतानां परिपालनेन ह्यन्नप्रदानेन शृणुष्व पुत्र । ऋणप्रदाने द्विजदेवतानां तद्वै फलं जागरणेन् विष्णोः
শুনা, পুত্ৰ: শৰণাগতক ৰক্ষা কৰা, অন্নদান কৰা, আৰু দেবতাসদৃশ দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) সকলৰ ঋণ পৰিশোধ কৰাত যি ফল লাভ হয়—সেই একে পুণ্যই দ্বাৰকাত বিষ্ণুৰ বাবে ৰাত্ৰি জাগৰণ কৰিলেই নিশ্চয় লাভ হয়।
Verse 7
यः स्वर्णधेनुं मधुनीरधेनुं कृष्णाजिनं रौप्यसुवर्णमेरु । ब्रह्मांडदानं प्रददाति याति स वै फलं जागरणेन विष्णोः
যি কোনোবাই স্বৰ্ণধেনু, মধু-নীৰধেনু, কৃষ্ণাজিন, ৰূপ্য-স্বৰ্ণে গঠিত মেরু, বা ব্ৰহ্মাণ্ডদান পৰ্যন্ত দান কৰে—সেই একে ফলেই সি বিষ্ণুৰ বাবে ৰাত্ৰি জাগৰণ কৰিলেই লাভ কৰে।
Verse 8
सत्येन शौचेन दमेन यत्फलं क्षमादयादानबलेन षण्मुख । दशाश्वमेधैर्बहुदक्षिणैश्च तेषां फलं जागरणेन विष्णोः
হে ষণ্মুখ! সত্য, শৌচ, দমন, ক্ষমা আদি গুণ আৰু দানৰ মহাবলে যি পুণ্য জন্মে, বহুদক্ষিণাসহ দহটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল যিমানেই হওক—সেই সকলো ফল বিষ্ণু-ভগৱানৰ জাগৰণ পালনে লাভ হয়।
Verse 9
स्नानेन यत्प्राप्य नदीं वीरष्ठां यत्पिंडदानेन पितुर्गयायाम् । यद्धेमदानात्कुरुजांगले च तत्स्यात्फलं जागरणेन विष्णोः
বীৰষ্ঠা নদীত স্নান কৰি, গয়াত পিতৃৰ উদ্দেশ্যে পিণ্ডদান কৰি, আৰু কুরুজাঙ্গলত হেমদান কৰি যি পুণ্য লাভ হয়—সেই একে ফল বিষ্ণুৰ জাগৰণে লাভ হয়।
Verse 10
हत्यायुतानां यदि संचितानिस्तेयानि रुक्मस्य तथामितानि । निहंत्यनेकानि पुराकृतानि श्रीजागरे ये प्रपठंति गीतम्
যদি কোনোবাই দহ হাজাৰো হত্যাৰ পাপ আৰু অসংখ্য স্বৰ্ণচৌৰ্য সঞ্চয় কৰে, তথাপি যিসকলে শ্ৰী-জাগৰণত প্ৰভুৰ স্তোত্ৰ-গীত পাঠ কৰে, তেওঁলোকৰ পূৰ্বে কৃত বহু পাপ বিনষ্ট হয়।
Verse 11
मार्गं न ते सौरपुरस्य दूतान्वनांतरं षण्मुख किंचिदन्यत् । स्वप्ने न पश्यंति च ते मनुष्या येषां गता जागरणेन निद्रा
হে ষণ্মুখ! যিসকল মানুহৰ নিদ্ৰা জাগৰণে দূৰ হৈছে, তেওঁলোকে সপোনতো যমপুৰীৰ দূতক নেদেখে, নেদেখে কোনো অন্য ভয়ংকৰ বনপথো।
Verse 12
काषायवस्त्रैश्च जटाभरैश्च पूर्ताग्निहोत्रैः किमु चान्य मन्त्रैः । धर्मार्थकामवरमोक्षकरीं च भद्रामेकां भजस्व कलिकालविनाशिनीं च
কাষায় বস্ত্ৰ আৰু জটা-ভাৰ লৈ কি প্ৰয়োজন? পূর্তকৰ্ম, অগ্নিহোত্ৰ বা অন্য মন্ত্ৰৰেই বা কি দরকাৰ? সেই একমাত্ৰ মঙ্গলময় ব্ৰত-উপাসনাকেই ভজ—যি ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু পৰম মোক্ষ দান কৰে, আৰু কলিযুগৰ দোষ বিনাশ কৰে।
Verse 13
इत्युक्तपूर्वं किल नारदेन श्रेयोर्थबुद्ध्या विनतासुताय । कृष्णात्परं नान्यदिहास्ति दैवं व्रतं तदह्नः परमं न किंचित्
এইদৰে নাৰদে পূৰ্বতে পৰম মঙ্গলৰ বুদ্ধিৰে বিনতাৰ পুত্ৰ গৰুড়ক কৈছিল— ‘ইয়াত কৃষ্ণতকৈ উচ্চ কোনো দেৱতা নাই, আৰু সেই দিনৰ ব্ৰততকৈ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত একো নাই।’
Verse 14
भोभोः सुराः शृणुत नारद इत्यवोचद्भोभोः खगेन्द्रऋषिसिद्धमुनीन्द्रसंघाः । उत्क्षिप्य बाहुमथ भक्तजनेन चोक्तं नैकादशीव्रतसमं व्रतमस्ति किंचित्
‘শুনা, হে দেৱগণ!’—নাৰদে এইদৰে ক’লে। ‘শুনা, হে খগেন্দ্ৰ গৰুড়, ঋষি, সিদ্ধ আৰু মহামুনিসকলৰ সমূহ!’ তাৰপিছত বাহু উত্তোলন কৰি ভক্তসকলে যি কয় তাক ঘোষণা কৰিলে— ‘একাদশী ব্ৰতৰ সমান কোনো ব্ৰত নাই।’
Verse 15
पक्षीन्द्र पापपुरुषा न हरिं भजंति तद्भक्तिशास्त्रनिरता न कलौ भवंति । कुर्वंति मूढमनसो दशमीविमिश्रामेकादशीं शुभदिनं च परित्यजंति
হে পক্ষীৰাজ! পাপী মানুহে হৰিক ভজনা নকৰে, আৰু কলিযুগত তেওঁৰ ভক্তিশাস্ত্ৰত ৰত নহয়। মূঢ় মনৰে দশমী মিহলাই একাদশীক দুষিত কৰে আৰু সেই শুভ দিন ত্যাগ কৰে।
Verse 16
आर्त्तः सदा चैव सदा च रोगी पापी सदा चैव सदा च दुःखी । सदा कुलघ्नोऽथ सदा च नारकी विद्धं मुरारेर्दिनमाश्रयेत्तु यः
যি মুৰাৰিৰ ‘বিদ্ধ’ দিনৰ আশ্ৰয় লয়, সি সদায় কাতৰ, সদায় ৰোগী, সদায় পাপী, সদায় দুখী হয়; সদায় কুলঘাতক আৰু সদায় নৰকগামী হয়।
Verse 27
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखंडे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वादशीजागरणस्य सर्वतोवरेण्यत्ववर्णनंनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশি হাজাৰ শ্লোকযুক্ত সংহিতাৰ সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডত, চতুৰ্থ দ্বাৰকামাহাত্ম্য অংশত, ‘দ্বাদশী জাগৰণৰ সৰ্বতো-বৰেণ্যত্বৰ বৰ্ণনা’ নামৰ সপ্তবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।