Satikhanda
सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative
অধ্যায় ১ত সতীখণ্ডৰ আৰম্ভণি হয়। নাৰদে আগতে শিৱ-সম্পৰ্কীয় কাহিনী শুনি সূতক অধিক বিস্তৃত আৰু মঙ্গলময় শিৱকথা বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তেওঁ তাত্ত্বিক দ্বিধা উত্থাপন কৰে—নিৰ্বিকাৰ, নিৰদ্বন্দ্ব যোগী শিৱ কেনেকৈ দেৱপ্ৰেৰণাত পৰাশক্তিক বিবাহ কৰি গৃহস্থ হ’ল? তাৰ পিছত বংশগত প্ৰশ্ন তোলে—সতীক প্ৰথমে দক্ষৰ কন্যা দাক্ষায়ণী, আৰু পাছত হিমৱান/পৰ্বতৰ কন্যা পাৰ্বতী বুলি কোৱা হয়; একে শক্তি কেনেকৈ দুটা বংশৰ কন্যা গণ্য হয়, আৰু সতী পাৰ্বতীৰূপে পুনৰ শিৱক কেনেকৈ লাভ কৰিলে? সূতে প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰি ব্ৰহ্মাৰ উত্তৰ জনায়। ব্ৰহ্মাই এই শ্ৰৱণক ‘সফল জন্ম’ ফলদায়ক বুলি অনুমোদন কৰি সেই শুভ কাহিনী আৰম্ভ কৰে, যিয়ে পৰিচয়-ধাৰাবাহিকতা আৰু শিৱৰ বিবাহ-লীলাৰ তত্ত্ব স্পষ্ট কৰে।
कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
অধ্যায় ২ত নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলৰ প্ৰতি সূতে কয়—পূৰ্বৰ কথন শুনাৰ পাছত এজন শ্ৰেষ্ঠ ঋষিয়ে পাপ-প্ৰণাশিনী বৃত্তান্ত বিচাৰে। তাৰ পাছত সংলাপ নাৰদ আৰু ব্ৰহ্মাৰ ফালে ঘূৰে; নাৰদে ভক্তিভাৱে ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰি শম্ভুৰ মঙ্গলকথা শুনিবলৈ অতৃপ্ত আকাঙ্ক্ষা প্ৰকাশ কৰে আৰু সতীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শিৱৰ পবিত্ৰ লীলাসমূহৰ সমগ্ৰ ব্যাখ্যা বিচাৰে। তেওঁ ক্ৰমে সোধে—দক্ষগৃহত সতীৰ উৎপত্তি, শিৱৰ মন বিবাহলৈ কেনেকৈ প্ৰবৃত্ত হ’ল, দক্ষৰ ক্ৰোধত সতীৰ দেহত্যাগ আৰু হিমৱানৰ কন্যা ৰূপে পুনর্জন্ম, পাৰ্বতী ৰূপে পুনৰ আগমন আৰু ঘোৰ তপস্যাৰ কাৰণ, বিবাহ কেনেকৈ হ’ল, আৰু স্মৰহন্তা শিৱৰ সৈতে অৰ্ধাঙ্গিনী-ভাব কেনেকৈ লাভ হ’ল। ব্ৰহ্মাই উত্তৰ আৰম্ভ কৰি এই কাহিনী পৰম পবিত্ৰ, দিব্য আৰু ‘ৰহস্যৰো ৰহস্যতম’ বুলি চিহ্নিত কৰে। উপসংহাৰত অধ্যায়ৰ নাম ‘কামপ্ৰাদুৰ্ভাৱ’ বুলি দিয়া হৈছে, যাৰ দ্বাৰা সতী–পাৰ্বতী চক্রত কামদেৱৰ ভূমিকা আৰু শিৱৰ প্ৰতিক্ৰিয়া সংযুক্ত হ’ব বুলি সূচিত হয়।
कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা আৰু ঋষিসকলৰ অধিকাৰপূর্ণ বচনে কামদেৱৰ পৰিচয়, উৎপত্তি আৰু জগতত তেওঁৰ স্থান কাৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। কেৱল অৱলোকনে মৰীচি আদি স্ৰষ্টা-ঋষিসকলে নতুনকৈ উদ্ভৱ হোৱা কাম-তত্ত্বৰ নাম আৰু কাৰ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে—মনমথ, কাম, মদন আৰু কন্দর্প; এই নামসমূহ সমাৰ্থক নহয়, ইচ্ছাৰ ভিন্ন ভিন্ন কাৰ্যৰূপ সূচায়। তেওঁক সকলো স্থানতে ব্যাপ্ত বুলি স্থিৰ কৰি দক্ষৰ বংশৰ সৈতে সম্পৰ্ক দেখুৱাই দক্ষই তেওঁক পত্নী দিব বুলি কোৱা হয়। সেই পত্নী ‘সন্ধ্যা’ নামৰ সুন্দৰী কন্যা, ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা জন্মা (মনোভবা) বুলি বৰ্ণিত। শিৰোনাম অনুসাৰে পৰৱৰ্তী কালত শাপে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অনুগ্ৰহে সৃষ্টিৰ ব্যৱস্থাত একীভূতকৰণৰ ইঙ্গিত দিয়া হৈছে।
कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
অধ্যায় ৪ সংলাপৰূপে গঠিত। শিৱ স্বধামলৈ গমন কৰাৰ পাছৰ বৃত্তান্ত আগবঢ়াবলৈ নাৰদে ব্ৰহ্মাক অনুৰোধ কৰে। ব্ৰহ্মাই কয়—পূৰ্বোক্ত বাক্য স্মৰণ কৰি দক্ষে কাম (মনমথ)ক সম্বোধন কৰি নিজৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন, শুভলক্ষণ-গুণসম্পন্ন কন্যাক তেওঁৰ উপযুক্ত পত্নী হিচাপে দান কৰে। কন্যাৰ নাম ‘ৰতি’; বিধিপূৰ্বক বিবাহ সম্পন্ন হয়। ৰতিক দেখি কাম আনন্দিত আৰু মোহিত হয়; ইয়াত কামক কেৱল বিঘ্নকাৰী বাসনা নহয়, ধৰ্মৰ ভিতৰত বিবাহ, বংশধাৰা আৰু অনুমোদিত সংযোগেৰে নিয়ন্ত্রিত তত্ত্ব হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। ৰতিৰ সৌন্দৰ্যবৰ্ণনা আৰু কামৰ আসক্তিয়ে আগলৈ শিৱৰ তপঃশক্তি আৰু বিশ্ব-শাসনৰ সৈতে কামতত্ত্বৰ সংযোগ-সংঘাতৰ পূৰ্বাভাস দিয়ে।
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
এই অধ্যায়ত সূতে কয় যে পূৰ্ব ঘটনা শুনি নাৰদে ব্ৰহ্মাক সুধে—মানসপুত্ৰসকল নিজ নিজ ধামলৈ গ’লে সন্ধ্যা ক’লৈ গ’ল, তাৰ পিছত কি কৰিলে, আৰু কাক বিয়া কৰিলে। তত্ত্ববিদ ব্ৰহ্মাই শংকৰক স্মৰণ কৰি বংশ-তত্ত্বৰ ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে। সন্ধ্যা ব্ৰহ্মাৰ মানসকন্যা আছিল; তেওঁ তপস্যা কৰি দেহ ত্যাগ কৰে আৰু পুনর্জন্মত অৰুন্ধতী ৰূপে জন্ম লয়। এইদৰে তপস্যা আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-মহেশৰ দেৱবিধানৰ দ্বাৰা সন্ধ্যাৰ আদিকথা অৰুন্ধতীৰ পতিব্ৰতা আদৰ্শৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”
ব্ৰহ্মাই বিদ্বান শ্ৰোতাক ক’লে যে সন্ধ্যাৰ মহাতপস্যাৰ শ্ৰৱণ সঞ্চিত পাপ তৎক্ষণাৎ নাশ কৰে আৰু অতি পবিত্ৰ। বশিষ্ঠ গৃহলৈ উভতি যোৱাৰ পাছত সন্ধ্যা তপস্যাৰ অন্তৰ্মৰ্ম আৰু নিয়ম বুজি বৃহল্লোহিত নদীৰ তীৰত তপ আৰম্ভ কৰে। বশিষ্ঠ-উপদিষ্ট মন্ত্ৰক সাধনাৰ উপায় কৰি একাগ্ৰ ভক্তিৰে শংকৰক পূজা কৰে আৰু চতুৰ্যুগকাল শম্ভুত মন স্থিৰ ৰাখি ঘোৰ তপস্যা কৰে। তপত প্ৰসন্ন হৈ শিৱে কৃপা কৰি নিজৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰে—অন্তৰত, বাহিৰত আৰু আকাশতো। সন্ধ্যাই যি ৰূপ ধ্যান কৰিছিল সেই ৰূপতেই প্ৰভু প্ৰত্যক্ষ হৈ ধ্যান আৰু প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনৰ সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰে। শান্ত স্নিগ্ধ-স্মিত মুখ প্ৰভুক দেখি সন্ধ্যা আনন্দিত হলেও ভক্তিসংকোচে কি দৰে স্তৱ কৰিব ভাবি চকু মুদি অন্তৰ্মুখী হয় আৰু স্তোত্ৰ/আদেশ গ্ৰহণৰ বাবে সাজু হয়।
संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই এজন মুনিক বৰ দান কৰি মেধাতিথিৰ স্থানলৈ গমন কৰে। শম্ভুৰ কৃপাৰে সন্ধ্যা আনসকলে চিনিব নোৱাৰে; তথাপি তপস্যাৰ উপদেশ দিয়া ব্ৰাহ্মণ-ব্ৰহ্মচাৰী তপস্বীক তেওঁ স্মৰণ কৰে—এই উপদেশ পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)ৰ আজ্ঞাত বশিষ্ঠে দিছিল। সেই গুৰুক মনত স্থিৰ কৰি সন্ধ্যা তেওঁৰ প্ৰতি পতিত্বভাব গ্ৰহণ কৰে। মহাযজ্ঞত প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ মাজত তেওঁ মুনিসকলৰ অগোচৰে থাকে; শিৱানুগ্রহে মাত্ৰ ধৰা পৰি যজ্ঞত প্ৰৱেশ কৰে। ‘পুৰোডাশময়’ দেহ ক্ষণতে দগ্ধ হয়; অগ্নিয়ে শিৱাজ্ঞাৰে শুদ্ধ অৱশেষ সূৰ্যমণ্ডললৈ লৈ যায়। সূৰ্যই সেই ৰূপ তিনিভাগ কৰি পিতৃ আৰু দেৱতাৰ তৃপ্তিৰ বাবে স্থাপন কৰে; ঊৰ্ধ্বভাগ প্ৰাতঃসন্ধ্যা হয় আৰু সন্ধ্যাৰ ত্ৰিবিধ প্ৰকাশ তথা তাৰ যজ্ঞ-জাগতিক অৰ্থ সুশৃঙ্খল হয়।
वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)
এই অধ্যায়ত সূতে কয়—প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ বাক্য শুনি নাৰদে কেনেকৈ উত্তৰ দিলে। নাৰদে ব্ৰহ্মাক ধন্য শিৱভক্ত আৰু পৰম সত্যৰ প্ৰকাশক বুলি স্তৱ কৰে, আৰু শিৱ-সম্পৰ্কীয় অধিক এটা ‘পবিত্ৰ’, পাপ-নাশক আৰু মঙ্গলদায়ক আখ্যান শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰে। কাম আৰু তাৰ সঙ্গীসকল দেখা দি গুচি যোৱাৰ পাছত, সন্ধ্যাকালত কোন তপস্যা বা কৰ্ম কৰা হৈছিল আৰু তাৰ ফল কি হৈছিল—এই কথা তেওঁ স্পষ্টকৈ সোধে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই নাৰদক শুভ শিৱলীলা শুনিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই, তেওঁৰ ভক্তিযোগ্যতা স্বীকাৰ কৰে। ব্ৰহ্মাই মানে—শিৱমায়াৰ আৱৰণ আৰু শম্ভুৰ বাক্যৰ প্ৰভাৱত তেওঁ আগতে মোহগ্ৰস্ত হৈ দীঘলীয়া মননত আছিল, আৰু সেই আৱৰণতে শিৱা (সতী/শক্তি) প্ৰতি ঈৰ্ষা জন্মিছিল; এতিয়া তেওঁ পৰৱৰ্তী ঘটনা বৰ্ণনা কৰে। শিৰোনাম অনুসাৰে, আগলৈৰ ব্যাখ্যা বসন্তৰ স্বৰূপ-প্ৰকাশৰ মাজেৰে শিৱৰ প্ৰকাশক লীলা হিচাপে উপস্থাপিত হয়।
कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
অধ্যায় ৯ত ব্ৰহ্মাই মুনীশ্বৰক এক আশ্চৰ্য ঘটনাৰ বিৱৰণ দিয়ে। মন্মথ (কামদেৱ) পৰিচাৰকসহ শিৱধামলৈ গৈ মোহকাৰক ৰূপে নিজৰ স্বাভাৱিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে; একে সময়তে বসন্ত ঋতুশক্তি প্ৰকাশ কৰি গছবোৰ একেলগে ফুলেৰে ভৰি উঠে আৰু জগতত কামৰস বৃদ্ধি পায়। ৰতিসহ কামদেৱে নানা উপায়ে সাধাৰণ জীৱক বশ কৰে, কিন্তু গণেশসহ শিৱৰ ওপৰত তাৰ প্ৰভাৱ নপৰে। শেষত শিৱৰ সন্মুখত তাৰ সকলো চেষ্টা নিষ্ফল হয়; সি উভতি ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ বিনয়ে স্বীকাৰ কৰে—যোগপৰায়ণ শিৱক কাম বা আন কোনো শক্তিয়ে মোহিত কৰিব নোৱাৰে। এই অধ্যায়ে শিৱৰ যোগচেতনাৰ অজেয়তা আৰু কাম-মোহৰ সীমা বুজায়।
विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ব্ৰহ্মাই কয়—কামদেৱে পৰিবাৰসহ নিজ আশ্ৰমলৈ গ’লৰ পিছত তেওঁৰ অন্তৰত অহংকাৰ শমি যায় আৰু শংকৰৰ স্বৰূপ লৈ বিস্ময় জাগে। শংকৰ নিৰ্বিকাৰ, জিতাত্মা আৰু যোগতৎপৰ হোৱা বাবে সাধাৰণ দাম্পত্য আসক্তিৰ ঊৰ্ধ্বত—এই কথা ব্ৰহ্মাই মননত ধৰে। তাৰ পাছত তেওঁ শিৱাত্মা হৰি/বিষ্ণুৰ শৰণ লৈ ভক্তিভাৱে স্তোত্ৰ-প্ৰাৰ্থনা কৰে। হৰিয়ে তৎক্ষণাৎ চতুৰ্ভুজ, পদ্মনয়ন, পীতাম্বৰধাৰী, গদাধৰ, ভক্তপ্ৰিয় ৰূপে দৰ্শন দি অনুগ্ৰহ কৰে। আগলৈ ভক্তি-স্তোত্ৰে কৃপা লাভ আৰু শিৱৰ পৰত্ব লীলা, শক্তি আৰু ধৰ্মাৰ্থ উদ্দেশ্যৰে কেনেকৈ সমন্বিত হয়—সেয়া উপদেশৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়।
देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā
এই অধ্যায়ত নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—বিষ্ণু প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত কি ঘটিল আৰু ব্ৰহ্মাই কি কৰিলে। ব্ৰহ্মাই দেৱীৰ স্তৱ কৰে; তেওঁক বিদ্যা‑অবিদ্যাত্মিকা, শুদ্ধা, পৰব্ৰহ্মস্বৰূপিণী, জগদ্ধাত্রী, দুৰ্গা, শম্ভুপ্ৰিয়া, ত্ৰিদেৱজননী, চিতি‑পৰমানন্দস্বৰূপা আৰু পৰমাত্মস্বৰূপিণী বুলি মহিমা কৰে। স্তৱত প্ৰসন্ন যোগনিদ্ৰাৰূপিণী দেৱী ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত চণ্ডিকা ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়—চাৰি বাহু, সিংহবাহন, বৰদমুদ্ৰা, দীপ্ত অলংকাৰ, চন্দ্ৰমুখ আৰু ত্ৰিনয়ন। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই পুনৰ নমস্কাৰ কৰি তেওঁক প্ৰবৃত্তি‑নিবৃত্তি, সৰ্গ‑স্থিতি আদি বিশ্বপ্ৰক্ৰিয়াৰ নিত্য শক্তি আৰু চৰাচৰ জগতক মোহিত কৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা অধিষ্ঠাত্রী ৰূপে বৰ্ণনা কৰে; আগলৈ দেৱীৰ উত্তৰ আৰু ব্ৰহ্মাৰ নিবেদন সূচিত হয়।
दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে আছে। নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—দৃঢ়ব্ৰত আৰু তপস্যা কৰি দক্ষে কেনেকৈ বৰ লাভ কৰিলে, আৰু জগদম্বা কেনেকৈ দক্ষজা (দক্ষৰ কন্যা) হ’ল। ব্ৰহ্মাই ক’লে—জগদম্বাক প্ৰাপ্তিৰ দেৱানুমোদিত সংকল্প লৈ দক্ষে তেওঁক হৃদয়স্থ কৰি ক্ষীৰোদৰ উত্তৰ তীৰত তপ আৰম্ভ কৰিলে। তিনি হাজাৰ দিব্যবছৰ ধৰি ক্ৰমে মārutāśী, নিৰাহাৰ, জলাহাৰ, পৰ্ণভুক আদি কঠোৰ নিয়ম আৰু যম-নিয়মসহ দুৰ্গাধ্যান অবিৰত ৰাখিলে। শেষত দেবী শিৱা প্ৰত্যক্ষ হৈ উপাসক দক্ষক দৰ্শন দিলে; দক্ষ কৃতকৃত্য হ’ল। পাছত বৰদানৰ শর্ত আৰু দেবীৰ দক্ষ-কন্যাৰূপে অৱতৰণৰ তত্ত্ব—তপ আৰু অনুগ্ৰহৰ সম্পৰ্ক—ইঙ্গিত কৰা হৈছে।
दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny
অধ্যায় ১৩ত নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—দক্ষ আনন্দে আশ্ৰমলৈ উভতি অহাৰ পাছত কি ঘটিল? ব্ৰহ্মাই কয় যে নিজৰ আদেশ অনুসৰি দক্ষে সংকল্পজন্য/মানস সৰ্গৰ দ্বাৰা বহুপ্ৰকাৰ সৃষ্টি কৰিলে। কিন্তু সৃষ্ট জীৱসমূহৰ অৱস্থা দেখি দক্ষে জনায়—প্ৰজা বৃদ্ধি নোহোৱাকৈ, যিদৰে উৎপন্ন হৈছিল তেনেদৰেই আছে। সি প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে ব্যৱহাৰিক উপায় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে—পঞ্চজন-সম্পৰ্কীয় সুন্দৰী কন্যা অসিক্নীক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰা, যাতে মৈথুন-ধৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰজাসৰ্গ আগবাঢ়ে। তেওঁ আশীৰ্বাদ দিয়ে—এই আদেশ মানিলে মঙ্গল হ’ব; শিৱে তোমাৰ কল্যাণ কৰিব। তাৰ পাছত দক্ষে বিবাহ কৰি পুত্ৰ জন্ম দিয়ে আৰু হৰ্যশ্ব বংশৰ আৰম্ভণি হয়। অধ্যায়টোৱে দেখুৱায় যে প্ৰজনন সৃষ্টিৰ শাসনত ধৰ্মসন্মত পথ, আৰু শুভফলৰ পৰম আশ্ৰয় শিৱ।
दक्षस्य दुहितृविवाहवर्णनम् / The Marriages of Dakṣa’s Daughters (Genealogical Allocation)
অধ্যায় ১৪ত ব্ৰহ্মাই দক্ষ প্ৰজাপতিৰ বংশ-ব্যৱস্থা আৰু কন্যাসকলৰ বিবাহ-বণ্টনৰ বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰহ্মা আহি দক্ষক শান্ত কৰে, তাৰ পিছত দক্ষৰ ষাঠি কন্যাৰ জন্মৰ কথা কোৱা হয়। এই কন্যাসকলক ধৰ্ম, কশ্যপ, সোম/চন্দ্ৰ আৰু অন্যান্য ঋষি-দেৱতালৈ বিবাহত দিয়া হয়; ইয়াৰ দ্বাৰা ত্ৰিলোকত প্ৰজাবৃদ্ধি আৰু সৃষ্টিবিস্তাৰ বংশ-সম্পৰ্কৰ জালৰ মাজেৰে ব্যাখ্যা কৰা হয়। শিৱা/সতীৰ স্থান বা ক্ৰম সম্পৰ্কে কল্পভেদৰ ইঙ্গিতো আছে। শেষত কন্যাজন্মৰ পিছত দক্ষ ভক্তিভাৱে জগদম্বিকা (শিৱা/সতী)ক মনত ধৰি ৰাখে, যি পৰৱৰ্তীকালত যজ্ঞাধিকাৰ আৰু দেৱীৰ শৈৱ পৰিচয়ৰ মাজৰ টানাপোড়েনৰ পূৰ্বাভাস দিয়ে।
सतीचरिते पितृगृहे आशीर्वाद-वचनम् तथा यौवनारम्भः — Satī at her father’s house: blessings and the onset of youth
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই দাক্ষৰ গৃহত সতীচৰিত্ৰ স্মৰণ কৰায়। তেওঁ সতীক পিতাৰ ওচৰত থিয় হৈ থকা ত্ৰিলোকৰ সাৰস্বৰূপা বুলি বৰ্ণনা কৰে। দাক্ষে ব্ৰহ্মা আৰু নাৰদক সন্মান কৰি নমস্কাৰ কৰে; সতীয়ো লোকাচাৰ অনুসৰি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰে। তাৰ পাছত দাক্ষে দিয়া শুভ আসনত সতী উপবিষ্ট হয় আৰু ব্ৰহ্মা-নাৰদ উপস্থিত থাকে। ব্ৰহ্মাই আশীৰ্বাদ দিয়ে—সতী যাক কামনা কৰে আৰু যিয়ে সতীক কামনা কৰে সেয়াই তেওঁৰ স্বামী হওক; তেওঁ সৰ্বজ্ঞ জগদীশ্বৰ, যিয়ে আন পত্নী ন ল’লে, ন লয়, ন ল’ব—ইঙ্গিতে শিৱ। কিছু সময়ৰ পাছত দাক্ষৰ অনুমতিত ব্ৰহ্মা আৰু নাৰদ প্ৰস্থান কৰে। দাক্ষ আনন্দিত হৈ সতীক পৰমদেৱী বুলি মনতে গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত সতী শিশুকাল ত্যাগ কৰি মনোহৰ ক্ৰীড়াৰে যৌৱনৰ আৰম্ভণিত প্ৰৱেশ কৰে; তপস্যা আৰু অন্তৰ্জ্যোতিৰ বাবে তেওঁৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি পায়।
देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras
এই অধ্যায়ত ব্রহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—হৰি (বিষ্ণু) আদি দেৱতাসকলৰ স্তুতি শুনি শংকৰ অতি প্ৰসন্ন হৈ মৃদু হাস কৰে। ব্রহ্মা-বিষ্ণু পত্নীসহ একেলগে আহিলে শিৱে বিধিপূৰ্বক সৎকাৰ কৰি আগমনৰ কাৰণ সোধে। ৰুদ্ৰই দেৱ আৰু ঋষিসকলক সত্যকৈ উদ্দেশ্য আৰু কৰণীয় কাৰ্য জনাবলৈ কয়, কিয়নো স্তুতিয়ে তেওঁক অনুগ্ৰহশীল কৰিছে। বিষ্ণুৰ প্ৰেৰণা মতে ব্রহ্মাই নিবেদন কৰে—ভৱিষ্যতে বহু অসুৰ উদ্ভৱ হ’ব; কিছুমানৰ বধ ব্রহ্মাই, কিছুমানৰ বিষ্ণুৱে, কিছুমানৰ শিৱে কৰিব, আৰু কিছুমান বিশেষকৈ শিৱৰ নিজ বীৰ্যৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰে বিনাশ কৰিব। কিছুমান অসুৰ ‘মায়া-বধ্য’—সাধাৰণ বলত নহয়, দেৱীয় মায়া/কৌশলে জয় কৰিব লাগিব। দেৱহিত আৰু জগতৰ স্থিতি শিৱকৰুণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ; তেওঁৰ অনুগ্ৰহে ভয়ংকৰ অসুৰ নাশ হৈ বিশ্বত অভয় প্ৰতিষ্ঠিত হয়—এইদৰে দেৱসকলৰ আবেদন প্ৰকাশ পায়।
नन्दाव्रत-समाप्तिः तथा शङ्करस्य प्रत्यक्ष-दर्शनम् (Completion of the Nandā-vrata and Śiva’s Direct Appearance)
অধ্যায় ১৭ত সতীদেৱীৰ নন্দাব্ৰতৰ সমাপ্তি বৰ্ণিত। দেৱতাসকলৰ স্তৱনাৰ পাছত সতী আশ্বিন মাহৰ শুক্লপক্ষৰ অষ্টমীত উপবাস কৰি পূজা আৰু ধ্যানত একাগ্ৰ হয়। ব্ৰত সম্পূৰ্ণ হ’তেই হৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দিয়ে—গৌৰ-সুন্দৰ দেহ, পঞ্চমুখ, ত্ৰিনয়ন, চন্দ্ৰশেখৰ, ভস্মোজ্জ্বল, চতুৰ্ভুজ, ত্ৰিশূলধাৰী, অভয়-বৰ মুদ্ৰা আৰু শিৰত গঙ্গাধাৰী। সতী লাজ-ভক্তিৰে তেওঁৰ চৰণত প্ৰণাম কৰে। শিৱে ‘দক্ষকন্যা’ বুলি সম্বোধন কৰি ব্ৰতে সন্তুষ্ট হৈ বৰ বিচাৰিবলৈ কয়; অন্তৰৰ অভিপ্ৰায় জানিও কৃপা আৰু শিক্ষাৰ্থে তাইৰ পৰা অভিমত প্ৰকাশ কৰায়। ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনাই শিৱৰ সার্বভৌমত্ব আৰু উপদেশমূলক উদ্দেশ্য স্পষ্ট কৰে।
सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
এই অধ্যায়ত অন্তঃসংবাদৰ ধৰণ দেখা যায়। নাৰদে নিজৰ প্ৰস্থানৰ পিছত ৰুদ্ৰৰ ওচৰত কি ঘটিল সেয়া ব্ৰহ্মাক সোধে। ব্ৰহ্মা হিমৱত অঞ্চলত মহাদেৱৰ কাষলৈ গৈ দেখে যে শিৱ সতীপ্ৰাপ্তিৰ বিষয়ে বাৰে বাৰে সংশয় আৰু বিৰহব্যাকুলতাৰে অন্তৰত অস্থিৰ। শিৱে লোকগতিমতে যেন প্ৰাকৃতভাৱে কথা কৈ দেৱজ্যেষ্ঠ ব্ৰহ্মাক সোধে—সতীৰ উদ্দেশ্যে কি ব্যৱস্থা কৰা হ’ল, আৰু মোৰ মন্মথতাপ শমোৱা বৃত্তান্ত কোৱা। তেওঁ সতীৰ প্ৰতি একনিষ্ঠা দৃঢ় কৰি আন বিকল্প ত্যাগ কৰে আৰু অভেদভাৱৰ বাবে সতীপ্ৰাপ্তি নিশ্চিত বুলি কয়। তেতিয়া ব্ৰহ্মা শিৱক সান্ত্বনা দিয়ে, সেই বাক্যক লোকাচাৰসঙ্গত বুলি ধৰে আৰু কয়—সতী মোৰ কন্যা, তেওঁক শিৱকেই দিয়া হ’ব; এই বিবাহ দেৱনির্ণীত আৰু পূৰ্বেই স্থিৰ। পৰৱৰ্তী শ্লোকসমূহত আশ্বাস, বিধিক্ৰম আৰু দৈৱ-লোকব্যৱস্থাৰ সামঞ্জস্য বিস্তাৰিত।
विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই দাক্ষৰ ভব্য দান-বিধান বৰ্ণনা কৰে—হৰ (শিৱ) প্ৰতি সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলক কন্যাদানসদৃশ উপহাৰ আৰু দক্ষিণা দান কৰে। তাৰ পাছত গৰুড়ধ্বজ বিষ্ণু লক্ষ্মীৰ সৈতে আনন্দে আহি কৃতাঞ্জলি হৈ শিৱৰ স্তৱ কৰে; শিৱক দেবদেব আৰু কৰুণাসাগৰ বুলি সম্বোধন কৰি কয়—শিৱ সকলো ভূতৰ পিতা, সতী জগন্মাতা। দিৱ্য দম্পতীক ধৰ্মৰক্ষা আৰু দুষ্টনিগ্ৰহৰ বাবে লীলাৱতাৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰি তেওঁ দেব-মানৱৰ নিত্য ৰক্ষা আৰু সংসাৰযাত্ৰীৰ মঙ্গল কামনা কৰে; লগতে সতীৰ প্ৰতি দৃষ্টি বা শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা উদ্ভৱ হোৱা অনুচিত কামনা নিষিদ্ধ কৰাৰ ৰক্ষাবচনো প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱ ‘এৱমস্তু’ বুলি অনুমোদন দিয়ে; বিষ্ণু স্বধামলৈ উভতি গৈ উৎসৱ আয়োজন কৰে আৰু ঘটনাটো গোপনে ৰাখে। শেষত গৃহ্যবিধি আৰু অগ্নিকাৰ্য আদি গৃহকৰ্মৰ বিধান উল্লেখ কৰা হৈছে।
शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)
এই অধ্যায়ত শংকৰে ব্ৰহ্মাক আঘাত নকৰাকৈ বিৰত হোৱাৰ পাছত দেৱসমাজত পুনৰ ধৈৰ্য আৰু আত্মবিশ্বাস স্থাপিত হোৱাৰ কথা বৰ্ণিত। নাৰদৰ প্ৰেৰণা মতে ব্ৰহ্মাই সতী–শিৱৰ পৱিত্ৰ, সৰ্বপাপবিনাশক বৃত্তান্ত প্ৰকাশ কৰে। সভাত দেৱগণ আৰু পাৰ্ষদসকলে কৰযোৰে শংকৰক স্তৱ কৰে আৰু জয়ধ্বনি তোলে; ব্ৰহ্মাইও বিভিন্ন মঙ্গলস্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰে। প্ৰসন্ন বহুলীলাকৰ শিৱে সকলোৰে আগত ব্ৰহ্মাক নিৰ্ভয় হ’বলৈ আজ্ঞা দিয়ে আৰু নিজৰ মস্তক স্পৰ্শ কৰিবলৈ কয়। আজ্ঞা মানোতেই বৃষভধ্বজ-সম্পৰ্কিত এক দিব্য ৰূপ প্ৰকাশ পায়, যাক ইন্দ্ৰ আদি দেৱে দৰ্শন কৰে। এই লীলাই আজ্ঞাপালন, শিৱৰ পৰমত্বৰ জনসম্মুখ প্ৰমাণ আৰু ভয়-অহংকাৰ নাশ কৰি ধৰ্মসমতা পুনঃস্থাপনৰ শিক্ষা দিয়ে।
शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
এই অধ্যায়ত নাৰদে শিৱ‑সতীৰ বিবাহোত্তৰ শুভ আচৰণৰ অধিক বিৱৰণ বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই বিবাহকথাৰ পৰা আগবাঢ়ি কয় যে শিৱে নিজৰ গণসমূহসহ স্বধামলৈ উভতি গৈ ভৱাচাৰ অনুসাৰে উপযুক্ত মৰ্যাদাপূৰ্ণ আচৰণত আনন্দ কৰে; ইয়াত দেৱজীৱনৰ সামাজিক‑যাজ্ঞিক ৰং স্পষ্ট হয়। তাৰ পিছত বীৰূপাক্ষে দাক্ষায়ণীৰ ওচৰলৈ গৈ নন্দী আদি গণক গুহা‑নদীতীৰ আদি প্ৰাকৃতিক স্থানৰ পৰা আহ্বান কৰি তেওঁলোকৰ ক্ৰম‑ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে, নববধূ দেৱীৰ সান্নিধ্যত গণসমূহ পুনৰ্বিন্যাসিত হয়। কৰুণাসাগৰ শিৱে লৌকিক শিষ্টাচাৰ অনুসাৰে অনুচৰসকলক সম্বোধন কৰি দেখুৱায় যে দিৱ্য অধিকাৰ লোকপ্ৰচলিত নিয়মৰ মাজেৰেও প্ৰকাশ পায়। সাৰাংশত, বিবাহোত্তৰ লীলা, সতীক কেন্দ্ৰ কৰি গণৰ শ্ৰেণীবিন্যাস, আৰু সাধাৰণ ভাষা‑সমাজৰূপে ধৰ্মশৃঙ্খলাৰ শিক্ষা এই অধ্যায়ত প্ৰতিপাদিত।
घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)
অধ্যায় ২২ ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনাৰে আৰম্ভ হৈ পাছত সতীদেৱীৰ শিৱক উদ্দেশ্য কৰি সোজা ভাষণ-সংলাপলৈ গতি কৰে। জলদাগম/ঘনাগম—বৰ্ষাৰ মেঘৰ আগমন—ইয়াত ভাব আৰু প্ৰতীকধৰ্মী পৰিবেশ ঘনীভূত কৰাৰ উপায়। সতী ভক্তি-স্নেহভৰা সম্বোধনে মহাদেৱক মাতি মনোযোগেৰে শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তাৰ পাছত বৰ্ষাকালৰ বিস্তৃত চিত্ৰণ—বহুৰঙীয়া মেঘপুঞ্জ, প্ৰবল বতাহ, গর্জন, বিজুলী, সূৰ্য-চন্দ্ৰ ঢাক খোৱা, দিনো ৰাতিৰ দৰে লাগা, আৰু আকাশজুৰি মেঘৰ অস্থিৰ গতি। বতাহত গছ-গছনি নাচি থকা যেন লাগে; আকাশ ভয় আৰু বিৰহৰ মঞ্চ হৈ উঠে। এই দৃশ্য বিৰহজনিত অন্তৰ্দ্বন্দ্ব-ব্যাকুলতাৰ বাহ্য প্ৰতিফলন। সতীখণ্ডৰ বৃহৎ প্ৰবাহত এই ঝড়-বৰ্ণনা আগন্তুক চিন্তাৰ সূচক আৰু কৈলাসক কেন্দ্ৰ কৰি ধৰ্মীয় টানাপোড়েনৰ বাবে মনোভাৱ গঢ়ি তোলা এক অন্তৰাল।
सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
অধ্যায় ২৩ত ব্ৰহ্মাই কয়—শংকৰৰ সৈতে দীঘলীয়া দিব্য-বিহাৰৰ পাছত সতী অন্তৰত তৃপ্ত হৈ বৈৰাগ্যভাব লাভ কৰে। তেওঁ একান্তত শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম আৰু অঞ্জলি কৰি গভীৰ স্তৱ কৰে—দেৱদেৱ, মহাদেৱ, কৰুণাসাগৰ, আৰ্তৰ ত্ৰাতা; লগতে পৰম পুৰুষ, ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃৰ অতীত, নিৰ্গুণো সগুণো, সাক্ষী আৰু অবিকাৰ ঈশ্বৰ। তাৰ পাছত নিজৰ সৌভাগ্য স্মৰণ কৰি সতীয়ে ‘পৰং তত্ত্ব’ৰ জ্ঞান বিচাৰে—যাৰ দ্বাৰা জীৱে সুখ পায় আৰু সংসাৰদুখ সহজে পাৰ হয়; বিষয়াসক্তেও পৰম পদ লাভ কৰি ‘সংসাৰী’ হৈ নাথাকে। জীৱকল্যাণৰ বাবে আদিশক্তিৰ এই জিজ্ঞাসাই অধ্যায়ৰ মূল সাৰ।
सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)
এই অধ্যায়ত নাৰদ শিৱ‑সতীৰ মঙ্গলময় কীৰ্তি শুনি, তেওঁলোকৰ পৰৱৰ্তী দিব্য আচৰণ আৰু ‘উচ্চ’ মহিমাৰ বিস্তৃত বিৱৰণ বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই ক’বলৈ ধৰে যে এই কাহিনী ‘লৌকিকী গতি’—লোকাচাৰ অনুসৃত এক ৰূপ—ত প্ৰকাশ পায়; ই সাধাৰণ কাৰণ‑কাৰ্য নহয়, ভগৱানৰ লীলা। কিছুমানে সতীৰ শংকৰৰ পৰা বিৰহৰ কথা ক’লেও, তৎক্ষণাৎ বাক্‑অৰ্থৰ দৰে তেওঁলোকৰ স্বভাৱসিদ্ধ অবিভাজ্যতা প্ৰতিপাদন কৰি প্ৰকৃত বিচ্ছেদ তত্ত্বগতভাৱে অসংগত বুলি দেখুৱায়। উপদেশাৰ্থে লোকমাৰ্গ অনুসৰি সকলো ঘটনা দেৱসঙ্কল্পে ঘটে। তাৰ পাছত দক্ষযজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গ—দক্ষকন্যা সতী যজ্ঞত শম্ভুৰ অপমান দেখি তাতেই দেহত্যাগ কৰে; পিছত হিমালয়ত পাৰ্বতী ৰূপে প্ৰকাশ পাই মহাতপস্যাৰে শিৱক লাভ কৰি বিবাহত একীভূত হয়। শেষত সূতৰ বৰ্ণনাত নাৰদে পুনৰ বিধাতাক লোকাচাৰানুগুণ আৰু গূঢ়াৰ্থসহ শিৱ‑সতীচৰিত বিস্তাৰে ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে, যাৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী কাহিনিৰ ভূমিকা গঢ়ে।
दिव्य-भवन-छत्र-निर्माणः तथा देवसमाह्वानम् (Divine Pavilion and Canopy; Summoning the Gods)
অধ্যায় ২৫ত ৰামে দেৱীক কয় যে এক সময় শম্ভুৱে নিজৰ দিব্যলোকত মহোৎসৱৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ বিশ্বকৰ্মাক আহ্বান কৰিছিল। বিশ্বকৰ্মাই বিশাল সুন্দৰ ভৱন, শ্ৰেষ্ঠ সিংহাসন আৰু ৰাজাভিষেকৰ প্ৰতীক তথা মঙ্গলৰক্ষক দিব্য ছত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিলে। তাৰ পিছত শিৱে তৎক্ষণাৎ সমগ্ৰ দেৱসভা সমবেত কৰিলে—ইন্দ্ৰাদি দেৱতা, সিদ্ধ-গন্ধৰ্ব-নাগ আদি, ব্ৰহ্মা পুত্ৰ আৰু ঋষিসকলসহ, লগতে দেৱীসকল আৰু অপ্সৰাসকল পূজা-উৎসৱৰ সামগ্ৰী লৈ উপস্থিত হ’ল। ‘ষোল-ষোল’ শুভ কন্যাদল অনা হ’ল; বীণা, মৃদংগ আদি বাদ্য-গীতৰ ব্যৱস্থাই উৎসৱময় পৰিৱেশ গঢ়িলে। অভিষেকৰ বাবে দ্ৰব্য, ঔষধি আৰু তীৰ্থজল পাঁচ কলহত ভৰোৱা হ’ল আৰু উচ্চ ব্ৰহ্মঘোষ উঠিল। শেষত বৈকুণ্ঠৰ পৰা হৰি (বিষ্ণু) আহ্বানিত হোৱাত ভক্তিত তুষ্ট শিৱ পৰিপূৰ্ণ আনন্দ লাভ কৰিলে।
प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
অধ্যায় ২৬ত ব্ৰহ্মাই প্ৰয়াগত বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হোৱা এক প্ৰাচীন মহাযজ্ঞৰ বৰ্ণনা কৰে। তাত সনকাদি সিদ্ধ, মহর্ষি, দেৱতা আৰু প্ৰজাপতি—ব্ৰহ্মদৰ্শী জ্ঞানীসকল—এটা বিশাল সভাত সমবেত হয়। ব্ৰহ্মা নিজ পৰিজনসহ উপস্থিত হয়; নিগম আৰু আগমক ‘মূৰ্তিমান’ দীপ্তিমান প্ৰমাণৰূপে দেখুৱাই শাস্ত্ৰধাৰাৰ সমন্বয় সূচিত কৰা হয়। বিচিত্ৰ সমাজত বহু শাস্ত্ৰৰ পৰা জ্ঞানবাদী আলোচনা উত্থিত হয়। তেতিয়া ভৱানীৰ গণসহ শিৱ—ত্ৰিলোকৰ হিতকাৰী—প্ৰত্যক্ষ হয়, আৰু তেওঁৰ আগমনে সভাৰ মৰ্যাদা-ক্ৰম সলনি হয়। ব্ৰহ্মাসহ দেৱ, সিদ্ধ আৰু ঋষিসকলে প্ৰণাম আৰু স্তৱ কৰে; শিৱাজ্ঞাত সকলোৱে নিজ নিজ স্থানত বহি দৰ্শনত তৃপ্ত হৈ যজ্ঞকৰ্মৰ কথা কয়। পাছত প্ৰজাপতিশ্ৰেষ্ঠ তেজস্বী দক্ষ আহি ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্দেশত আসন গ্ৰহণ কৰে। সুৰ-ঋষিসকলে স্তৱ-প্ৰণামৰে তেওঁক সন্মান কৰে; ইয়াত যজ্ঞক্ৰমত শিৱসন্মানৰ অনিবার্যতা আৰু মান-গৰ্বজনিত সংঘাতৰ বীজ প্ৰকাশ পায়।
दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই দক্ষে আৰম্ভ কৰা ভব্য মহাযজ্ঞৰ বৰ্ণনা কৰে। অগস্ত্য, কশ্যপ, বামদেৱ, ভৃগু, দধীচি, ব্যাস, ভাৰতদ্বাজ, গৌতম আদি বহু দেবর্ষি-মুনি আনুষ্ঠানিক নিমন্ত্ৰণত সমবেত হয়, যজ্ঞৰ বৈদিক প্ৰতিষ্ঠা প্ৰকাশ পায়। দেৱতা আৰু লোকপালসকল শিৱমায়াৰে আৱৃতচিত্ত হৈ আহে—বাহ্য জাঁকজমকৰ আঁৰত অন্তৰ্নিহিত অশান্তিৰ ইংগিত দেখা যায়। ব্ৰহ্মাক সত্যলোকৰ পৰা আনি সন্মান কৰা হয় আৰু বিষ্ণুক বৈকুণ্ঠৰ পৰা পৰিচৰসহ আহ্বান কৰি অনা হয়। দক্ষে অতিথিসকলক পূজা কৰি ত্বষ্টৃ-নিৰ্মিত দিব্য নিবাস প্ৰদান কৰে; শিৱক অস্বীকাৰ কৰাৰ ফলত হ’বলগীয়া ভাঙনৰ পটভূমি ইয়াত গঢ়ি উঠে।
दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—দেৱতা আৰু ঋষিসকল দক্ষৰ যজ্ঞোৎসৱলৈ আগবাঢ়ে, কিন্তু সতী গন্ধমাদনত এটা মণ্ডপত সখীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া-বিহাৰত থাকে। তেওঁ চন্দ্ৰৰ প্ৰস্থান দেখি বিশ্বাসী সখী বিজয়াক ৰোহিণীৰ ওচৰলৈ পঠায়—চন্দ্ৰ ক’লৈ গৈ আছে সুধি আহিবলৈ। বিজয়া চন্দ্ৰৰ কাষলৈ গৈ যথোচিত প্ৰশ্ন কৰি দক্ষ-যজ্ঞৰ উৎসৱৰ বিৱৰণ আৰু তেওঁৰ যাত্ৰাৰ কাৰণ জানি সোনকালে ঘূৰি আহি সতীক সকলো জনায়। সতী (কালিকা) বিস্মিত হৈ ভাবে—দক্ষ মোৰ পিতা, বীৰিণী মোৰ মাতৃ; তথাপি প্ৰিয় কন্যা হৈও মোক কিয় নিমন্ত্ৰণ দিয়া নহ’ল? এই অনাহ্বান দক্ষৰ অৱজ্ঞাৰ চিন হৈ পৰৱৰ্তী সংঘাতৰ ভূমি ৰচনা কৰে।
दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice
এই অধ্যায়ত সতী পিতৃ দক্ষৰ মহাযজ্ঞলৈ আহে; তাত দেৱ, অসুৰ আৰু ঋষিসকল সমবেত। যজ্ঞমণ্ডপৰ ঐশ্বৰ্য দেখি তেওঁ দ্বাৰত অৱতৰণ কৰি শীঘ্ৰে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে। মাতৃ অসিক্নী আৰু ভগ্নীসকলে যথোচিত সন্মান দিয়ে, কিন্তু দক্ষে ইচ্ছাকৃতভাৱে আদৰ নকৰে; আনসকলে শিৱমায়াত বিমূঢ় বা ভয়ত আবদ্ধ হৈ নীৰৱ থাকে। সতীয়ে পিতামাতাক প্ৰণাম কৰিলেও গভীৰ অপমান অনুভৱ কৰে—দেৱতাসকলক ভাগ বণ্টন কৰা হৈছে, কিন্তু শিৱৰ বাবে কোনো ভাগ নিৰ্ধাৰিত নহয়। ক্ৰোধে তেওঁ দক্ষক তীক্ষ্ণ প্ৰশ্ন কৰে: চৰাচৰ জগত পবিত্ৰ কৰা শম্ভুক কিয় নিমন্ত্ৰণ কৰা নহ’ল? তেওঁ শৈৱ যজ্ঞতত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে—শিৱেই যজ্ঞৰ জ্ঞাতা, তাৰ অংগ, দক্ষিণা আৰু সত্য কৰ্তা; সেয়ে শিৱবিহীন যজ্ঞ স্বভাৱতে দোষযুক্ত। অধ্যায়ে দেখুৱায় যে শিৱস্বীকৃতি নাথাকিলে যজ্ঞৰ আড়ম্বৰো আধ্যাত্মিক বৈধতা হেৰুৱায়।
सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
এই অধ্যায়ত নাৰদ আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ জৰিয়তে দক্ষৰ অপমানৰ পাছত সতীদেৱীৰ আচৰণ বৰ্ণিত হৈছে। সতী মৌনীভূতা হৈ অন্তৰ্মুখী হয়, আচমন আদি শুদ্ধি কৰি যোগাসনত স্থিত হয়। তাৰ পাছত প্ৰাণ-আপানৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমতা, উদানৰ জাগৰণ, নাভিদেশৰ পৰা ওপৰলৈ অন্তঃকেন্দ্ৰসমূহেৰে চেতনাৰ আৰোহ ঘটাই শিৱস্মৰণত একাগ্ৰ হয়। যোগধাৰণা আৰু অন্তৰাগ্নিৰ দ্বাৰা তেওঁ স্বইচ্ছাৰে দেহত্যাগ কৰে; তেওঁৰ সংকল্পত দেহ ভস্মীভূত হয়। এই ঘটনাই দেৱতা আৰু অন্যান্য সত্তাৰ মাজত বিস্ময়-ভীতিৰ হাহাকাৰ তোলে—শম্ভুৰ পৰমপ্ৰিয়া কেনেকৈ প্ৰাণত্যাগ কৰিলে, কাৰ প্ৰৰোচনাত? অধ্যায়টি পৰৱৰ্তী দিৱ্য পৰিণামৰ সূচনা আৰু যোগৰ সার্বভৌম শক্তি তথা অধৰ্মজনিত অপমান আৰু যজ্ঞদৰ্পৰ নিন্দা প্ৰকাশ কৰে।
नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness
এই অধ্যায়ত দক্ষ-যজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গত ব্ৰহ্মাই কয় যে যজ্ঞমণ্ডপত দেৱতাসকলৰ সন্মুখত এক অদৃশ্য ‘নভোবাণী’ প্ৰকাশ পাই দক্ষক কঠোৰভাৱে তিৰস্কাৰ কৰে। সি তাৰ কপটতা আৰু অধৰ্মাচৰণক ধৰ্মনাশক আৰু বুদ্ধিমোহজনক বুলি ক’য়, আৰু দধীচি আদি মহর্ষিৰ উপদেশ তথা শৈৱ দৃষ্টিভংগী অমান্য কৰাৰ দোষ দেখুৱায়। এজন ব্ৰাহ্মণে ঘোৰ শাপ উচ্চাৰি যজ্ঞ ত্যাগ কৰিলেও দক্ষৰ মন সংশোধিত নহ’ল—এই কথাও ঘোষণা হয়। তাৰ পাছত সেই বাণীয়ে সতীক নিত্যপূজ্যা, ত্ৰিলোকীমাতা, শংকৰৰ অৰ্ধাঙ্গিনী আৰু সৌভাগ্য-ৰক্ষা-ইষ্টবৰ-যশ, ভুক্তি আৰু মুক্তি দানকাৰিণী মাহেশ্বৰী ৰূপে মহিমামণ্ডিত কৰে। অধ্যায়টোৱে দক্ষৰ অবমাননাৰ ওপৰত স্পষ্ট নৈতিক-যাজ্ঞিক ৰায় স্থাপন কৰি, সতীৰ সন্মান ধৰ্ম আৰু যজ্ঞমঙ্গলসিদ্ধিৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ বুলি প্ৰতিপাদন কৰে।
व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
অধ্যায় ৩২ত দক্ষযজ্ঞৰ সংঘৰ্ষৰ পাছৰ ঘটনা বৰ্ণিত। নাৰদে ব্ৰহ্মাক ‘ব্যোমবাণী’ (দিব্য ঘোষণা)ৰ ফল, দক্ষ আদি লোকে কি কৰিলে আৰু পৰাজিত শিৱগণ ক’লৈ গ’ল—সেই কথা সোধে। ব্ৰহ্মাই কয়, আকাশীয় ধ্বনি শুনি দেবতা আৰু যজ্ঞসভাৰ লোকসকল স্তব্ধ হৈ নীৰৱ থাকে আৰু বিভ্ৰান্ত হয়। ভৃগুৰ মন্ত্ৰশক্তিৰ বাবে আঁতৰি যোৱা বীৰ গণসকল পুনৰ একত্ৰিত হয়; অৱশিষ্ট গণসকল আশ্ৰয়ৰ বাবে শিৱৰ শৰণলৈ যায়। তেওঁলোকে প্ৰণাম কৰি সকলো বিৱৰণ জনায়—দক্ষৰ দৰ্প, সতীৰ অপমান, শিৱৰ যজ্ঞভাগ অস্বীকাৰ, কঠোৰ বাক্য আৰু দেবতাসকলৰ অবজ্ঞা। শিৱক যজ্ঞৰ পৰা বঞ্চিত দেখি সতীৰ ক্ৰোধ, পিতৃনিন্দা আৰু স্বদেহদাহ—ই শকতিৰ এক নিৰ্ণায়ক ঘটনা হিচাপে অহংকাৰী কৰ্মকাণ্ডৰ শূন্যতা প্ৰকাশ কৰে। অধ্যায়টোৱে শিৱশৰণাগতি, দেৱনিন্দাৰ গম্ভীৰতা আৰু অধৰ্মযজ্ঞৰ কৰ্ম-জগতব্যাপী পৰিণামৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে।
वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
অধ্যায় ৩৩ত দক্ষ-যজ্ঞৰ কাহিনী আগবাঢ়ে। শিৱৰ আজ্ঞা পোৱাৰ লগে লগে শিৱগণ তৎক্ষণাৎ সজাগ হৈ উঠি যাত্ৰাৰ বাবে একত্ৰিত হয়। ব্ৰহ্মাই কয়—প্ৰসন্ন আৰু আজ্ঞাকাৰী বীৰভদ্ৰে মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি দ্ৰুতগতিত দক্ষৰ যজ্ঞমণ্ডপ (মখ) অভিমুখে প্ৰস্থান কৰে। শিৱে ‘শোভাৰ্থে’ অসংখ্য গণক অনুচৰ ৰূপে পঠায়; তেওঁলোকে আগত-পিছত অৱস্থান কৰি ৰুদ্ৰসদৃশ স্বভাৱে বীৰভদ্ৰক ঘেৰি ৰাখে। শিৱবেশ-ভূষণে সজ্জিত, বৃহৎ বাহুবিশিষ্ট, সৰ্পাভৰণধাৰী, ৰথাৰূঢ় বীৰভদ্ৰৰ ভয়ংকৰ তেজ বৰ্ণিত হয়। সিংহ, গজ, জলচৰ আৰু মিশ্ৰ জীৱ আদি বাহন-ৰক্ষকৰ তালিকাই এই যাত্ৰাক দিৱ্য যুদ্ধ-শোভাযাত্ৰা ৰূপে বিস্তাৰ কৰে। কল্পবৃক্ষৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি, গণসকলৰ স্তৱ আৰু উৎসৱমুখৰ উল্লাস শুভ লক্ষণ। এই অধ্যায় দেৱাজ্ঞাৰ পৰা যজ্ঞস্থলত আসন্ন সংঘৰ্ষলৈ সেতুস্বৰূপ, আৰু শিৱাধিকার, গণশক্তি তথা শিৱ-অপমানৰ আচারগত পৰিণতি উন্মোচন কৰে।
उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই দাক্ষযজ্ঞমণ্ডপত বীৰভদ্ৰ শিৱগণসহ আগবাঢ়োতে দেখা দিয়া ভয়ংকৰ উৎপাতসমূহ বৰ্ণনা কৰে। দাক্ষৰ দেহত কঁপনি আদি অশুভ লক্ষণ, যজ্ঞস্থলত ভূমিকম্প, মধ্যাহ্নতে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ বিকৃতি, সূৰ্যৰ বৰ্ণ সলনি আৰু বহু বলয়, উল্কাপাত আৰু অগ্নিবৃষ্টি, তৰাৰ বেঁকা বা তললৈ গতি, গিধ-শিয়াল আদিৰ অমঙ্গল ধ্বনি, ধূলিভৰা কঠোৰ বতাহ, ঘূৰ্ণিবতাহ আৰু জ্বলা বস্তুৰ বৰষুণ—এই সকলো যজ্ঞধ্বংসৰ পূৰ্বলক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে। অৰ্থাৎ ধৰ্ম-ঋতব্যৱস্থাৰ ব্যত্যয় ঘটিলে প্ৰকৃতি-আকাশতো সেই অশান্তি উৎপাতৰূপে প্ৰতিফলিত হয়।
दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva
এই অধ্যায়ত দক্ষে বিষ্ণুক যজ্ঞৰ ৰক্ষক বুলি শৰণ লৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে—মোৰ যজ্ঞ ভাঙি নাযাওক, মোক আৰু ধৰ্মনিষ্ঠসকলক ৰক্ষা কৰক। ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে যে ভয়ত নত হৈ দক্ষে বিষ্ণুৰ চৰণত পৰে। বিষ্ণুৱে তেওঁক উঠাই, শিৱ-তত্ত্বজ্ঞানী ৰূপে শংকৰক স্মৰণ কৰি উত্তৰ দিয়ে। হৰিৰ উপদেশ—দক্ষৰ মূল দোষ শংকৰৰ প্ৰতি অৱজ্ঞা; শংকৰেই পৰম অন্তৰাত্মা আৰু সৰ্বেশ্বৰ। ঈশ্বৰ-অৱজ্ঞাৰ ফলত কৰ্ম নিষ্ফল হয় আৰু পুনঃপুনঃ বিপদ আহে। য’ত অযোগ্যক সন্মান দিয়া হয় আৰু যোগ্যক সন্মান নকৰা হয়, ত’ত দাৰিদ্ৰ্য, মৃত্যু আৰু ভয়—এই তিন ফল জন্মে। সেয়ে যজ্ঞ-সঙ্কট কেৱল আচাৰগত ভুল নহয়; ই নৈতিক-আধ্যাত্মিক উলটপালট। বৃষধ্বজ শিৱক পুনৰ সন্মান কৰা উচিত, কিয়নো তেওঁৰ অপমানৰ পৰাই মহাভয় উদ্ভৱ হৈছে।
देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
অধ্যায় ৩৬ত দক্ষৰ যজ্ঞমণ্ডপত বৃদ্ধি পোৱা উত্তেজনা খোলা যুদ্ধলৈ পৰিণত হয়। ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—অহংকাৰী ইন্দ্ৰে দেৱতাসকলক সমবেত কৰি নিজ নিজ বাহনত আহে; ইন্দ্ৰ ঐৰাৱতত, যম মহিষত, কুবেৰ পুষ্পক বিমানে। তেওঁলোকৰ সাজু-সজ্জা দেখি ৰক্তাক্ত আৰু ক্ৰুদ্ধ দক্ষে কয় যে এই মহাযজ্ঞ তোমালোকৰ বলৰ আশ্ৰয়ে আৰম্ভ হৈছে আৰু ইয়াৰ সফলতাৰ ‘প্ৰমাণ’ তোমালোকৰ শক্তিয়েই। দক্ষৰ বাক্যত উদ্দীপ্ত হৈ দেৱগণ যুদ্ধলৈ ধাৱমান হয়। তাৰ পিছত দেৱসেনা আৰু শিৱগণৰ মাজত ভয়ংকৰ সমৰ আৰম্ভ হয়; লোকপালসকল শিৱমায়াৰে মোহিত বুলি কোৱা হয়, সেয়ে তেওঁলোকৰ আক্রমণ ধৰ্মৰক্ষা নহয়, অজ্ঞতাজনিত বুলি বুজোৱা হয়। শূল-বাণ-ভল্ল, শঙ্খ-ভেৰী-দুন্দুভিৰ গর্জনত যজ্ঞভূমি ৰণভূমি হয় আৰু শিৱসান্নিধ্যবিহীন যজ্ঞে বিশ্বব্যৱস্থাত অশান্তি আনে বুলি প্ৰকাশ পায়।
वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
এই অধ্যায়ত দাক্ষযজ্ঞ-উত্তৰ যুদ্ধবৰ্ণনা অধিক তীব্ৰ হয়। ব্ৰহ্মাই কয়—বিপদনাশক শংকৰক হৃদয়ত স্মৰণ কৰি বীৰভদ্ৰে দিব্য ৰথত আৰোহণ কৰি পৰমাস্ত্ৰ সাজি সিংহনাদ কৰে। বিষ্ণুৱে পাঞ্চজন্য শঙ্খ ধ্বনি কৰে; তাতে আগতে পলাই যোৱা দেৱতাসকল পুনৰ ৰণভূমিলৈ ঘূৰি আহে। তাৰ পাছত শিৱগণ আৰু লোকপাল/বসু/আদিত্য আদি দেৱসেনাৰ মাজত ভয়ংকৰ দ্বন্দ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হয়; গর্জন-ঘোষে আকাশ ভৰি উঠে। নন্দীৰ ইন্দ্ৰৰ সৈতে মুখামুখি সংঘৰ্ষ হয়, আন দেৱতাসকলেও নিজ নিজ গণনায়কৰ সৈতে যুঁজে। উভয় পক্ষৰ বীৰত্ব আৰু ‘পৰস্পৰবধ’ সদৃশ বিৰোধাভাসী বৰ্ণনা দেখা যায়—ই সাধাৰণ মৃত্যু নহয়, পুৰাণীয় দিব্যশক্তিৰ নাট্যপ্ৰকাশ। অধ্যায়ে শিৱস্মৰণক ৰক্ষাকাৰী শৰণ, যজ্ঞধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে দেৱশ্ৰেণীৰ সমাবেশ, আৰু গণসকলক শিৱৰ সংশোধক ক্ৰোধৰ উপকৰণ ৰূপে প্ৰতিপাদন কৰে।
दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)
অধ্যায় ৩৮ত নাৰদে প্ৰশ্ন কৰে—দক্ষযজ্ঞত শিৱক অপমান কৰা সত্ত্বেও হৰি (বিষ্ণু) কিয় তাত গ’ল আৰু শিৱগণৰ সৈতে সংঘাতত কিয় জড়াল। শম্ভুৰ প্ৰলয়বিক্ৰম শক্তি জানিও এনে আচৰণ অনুচিত যেন লাগি নাৰদৰ সন্দেহ জন্মে। ব্ৰহ্মাই কাৰণ বুজাই কয়—পূৰ্বে ঋষি দধীচিৰ শাপত বিষ্ণুৰ সম্যক জ্ঞান ভ্ৰষ্ট হৈছিল; সেই মোহাৱস্থাত দেৱতাসকলৰ সৈতে তেওঁ দক্ষযজ্ঞলৈ গ’ল। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই শাপৰ উৎপত্তিৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰে—পৰম্পৰাত স্মৃত ক্ষুৱ ৰজা আৰু দধীচিৰ ঘনিষ্ঠতা, তপস্যা-প্ৰসঙ্গৰ পৰা তিনিও লোকত হানিকাৰক বিতৰ্ক, আৰু বৰ্ণসমূহৰ মাজত কোন শ্ৰেষ্ঠ সেই তর্ক। শিৱভক্ত আৰু বেদজ্ঞ দধীচিয়ে বিপ্ৰ (ব্ৰাহ্মণ)ৰ শ্ৰেষ্ঠতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সেয়ে বিষ্ণুৰ দক্ষযজ্ঞত অংশগ্ৰহণ শিৱবিৰোধ নহয়; পূৰ্বৰ ধৰ্ম-আচাৰ সংঘাতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দধীচিশাপৰ ফল—এই কথাই অধ্যায়টোৱে স্থাপন কৰি অহংকাৰ, ধৰ্ম আৰু ভক্তিৰ তাত্ত্বিক অৰ্থ বুজাবলৈ আগলৈ ভূমিকা গঢ়ে।
दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)
এই অধ্যায়ত দধীচি ঋষিৰ আশ্ৰমত হোৱা সংলাপ ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে। ৰজা ক্ষুৰ প্ৰসঙ্গত জনাৰ্দন হৰি বিষ্ণু ব্ৰাহ্মণবেশ ধৰি দধীচিৰ ওচৰলৈ আহি বৰ বিচাৰে—ই এক দেৱ-ছল (কৌশলগত গোপনতা)। পৰম শৈৱ ভক্ত দধীচি ৰুদ্ৰপ্ৰসাদে ত্ৰিকালজ্ঞ হৈ ছদ্মবেশ তৎক্ষণাৎ চিনাক্ত কৰি প্ৰকাশ কৰে আৰু বিষ্ণুক কয়—ছল ত্যাগ কৰি স্বৰূপ ধাৰণ কৰা, শংকৰক স্মৰণ কৰা। তেওঁ এই ঘটনাক ভয় আৰু সত্যনিষ্ঠাৰ পৰীক্ষা বুলি দেখুৱাই, শিৱপূজা-শিৱস্মৰণত স্থিৰ থাকি দেৱ-দৈত্যৰ সন্মুখতো নিজে নিৰ্ভয় বুলি ঘোষণা কৰে আৰু অতিথিক যিকোনো আশংকা সত্যকৈ ক’বলৈ আহ্বান জনায়। অধ্যায়টোৱে ক্ষুৰ ‘খলবুদ্ধি’ধৰ্মী ৰাজনৈতিক চাতুৰ্যৰ বিপৰীতে ৰুদ্ৰকৃপাজনিত জ্ঞান-অভয় উজাগৰ কৰি আগলৈ বৰ-আলোচনাৰ নৈতিক-ধাৰ্মিক ভূমিকা গঢ়ে।
दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
অধ্যায় ৪০ত দক্ষযজ্ঞ ধ্বংসৰ পাছৰ ঘটনাসমূহ বৰ্ণিত। নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—বীৰভদ্ৰ কৈলাসলৈ উভতি যোৱাৰ পাছত কি ঘটিল? ব্ৰহ্মাই কয় যে ৰুদ্ৰগণৰ হাতত পৰাজিত আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত দেৱতা-মুনিসকল ব্ৰহ্মলোকলৈ আহি প্ৰণাম কৰি নিজৰ দুখ-কষ্ট বিস্তাৰে জনায়। ‘পুত্ৰ’ দক্ষৰ কথা আৰু যজ্ঞ-ব্যৱস্থাৰ ভংগে ব্ৰহ্মা শোকাকুল হৈ দেৱহিতৰ তৎক্ষণাৎ উপায় চিন্তা কৰে—দক্ষক পুনৰ্জীৱিত কৰি বিঘ্নিত যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰা, যাতে বিশ্বযজ্ঞ-ব্যৱস্থা স্থিৰ হয়। সহজ সমাধান নাপাই তেওঁ ভক্তিভাৱে বিষ্ণুৰ শৰণ লয়, সময়োচিত উপদেশ পায়, আৰু দেৱ-ঋষিসকলৰ সৈতে বিষ্ণুলোকলৈ গৈ স্তৱ-স্তুতি কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে—অধ্বৰ সম্পূৰ্ণ হওক, দক্ষ পুনৰ যজমান হওক, আৰু দেৱ-ঋষিসকল কুশল লাভ কৰক; এইদৰে শৈৱ কাহিনীত বিষ্ণু মধ্যস্থ সংৰক্ষক ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
অধ্যায় ৪১ত বিষ্ণু আৰু অন্যান্য দেৱতাই মহাদেৱৰ স্তৱ কৰে। তেওঁলোকে শিৱক ঈশ্বৰ/শম্ভু আৰু পৰব্ৰহ্ম বুলি মানি লয়, লগতে দেহধাৰী জীৱক মোহিত কৰা ‘পৰা মায়া’ শিৱে স্বেচ্ছায় ব্যৱহাৰ কৰে বুলিও উল্লেখ কৰে। শিৱ মন-ৱাণীৰ অতীত হ’লেও নিজৰ শিৱশক্তিৰে জগত সৃষ্টি আৰু পালন কৰে—মাকড়সাৰ জালৰ উপমাৰে। তেওঁ লোক-ৱেদীয় সীমা-মৰ্যাদাৰ সেতু, ক্রতু-যজ্ঞব্যৱস্থাৰ প্ৰৱৰ্তক আৰু সকলো কৰ্মফলৰ নিত্য দাতা। শ্ৰদ্ধা-শুদ্ধি-ধর্মনিষ্ঠ বৈদিক জ্ঞানীৰ প্ৰশংসা কৰি, ঈৰ্ষাপৰায়ণ মোহগ্ৰস্ত নিন্দকসকলে কঠোৰ বাক্যৰে পৰপীড়া কৰে বুলি নিন্দা কৰা হয়; দেৱতাই শিৱকৃপা আৰু এনে বিনাশকাৰী প্ৰবৃত্তি দমন কৰিবলৈ হস্তক্ষেপ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode
এই অধ্যায়ত দক্ষ-যজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গ আগবাঢ়ে। ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে যে ব্ৰহ্মা আৰু ঈশ-সম্পৰ্কীয় দেৱতা-ঋষিসকলে শম্ভু (শিৱ)ক প্ৰসন্ন কৰাত তেওঁ শান্ত হয়। তাৰ পাছত শিৱে কৰুণা আৰু সংশোধনৰ উদ্দেশ্যে বিষ্ণু আৰু দেৱসকলক আশ্বাস দি কয়—দক্ষৰ যজ্ঞভংগ কোনো খেয়ালি বিদ্বেষ নহয়; মায়াবশতঃ জন্মা বৈৰ আৰু মোহৰ নিয়ত ফল; আনক আঘাত বা অপমান কৰা ধৰ্ম নহয়। পিছত যজ্ঞ-সংঘাতৰ অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ফল আৰু আচার-ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্বিন্যাস স্থিৰ হয়—দক্ষৰ মূৰ ছাগলীৰ মূৰেৰে প্ৰতিস্থাপিত হয়, ভাগৰ দৃষ্টি ক্ষয়/নষ্ট হয় (মিত্ৰ-প্ৰসঙ্গত), পূষণৰ দাঁত ভাঙে আৰু তাৰ ভোজনবিধি সলনি হয়, ভৃগুৰ দাড়িত ছাগলীৰ দৰে চিহ্ন পৰে। অশ্বিনদ্বয়ক পূষণ-সম্পৰ্কীয় ভূমিকা দিয়া হয় আৰু অধ্বৰ্যু/ঋত্বিকৰ কৰ্তব্য পুনৰ্নিয়োজিত হয়। এইদৰে শিৱৰ কৰুণাময় অধিকাৰত যজ্ঞ-শৃঙ্খলা পুনঃ প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু দেৱতাসকলৰ বিশেষ লক্ষণৰ পুৰাণীয় কাৰণ প্ৰকাশ পায়।
भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
এই অধ্যায়ত সতীখণ্ডৰ দক্ষ-যজ্ঞোত্তৰ প্ৰসঙ্গ সমাপ্ত কৰি কাহিনিৰ পৰা আঁতৰি স্পষ্ট তত্ত্বোপদেশ দিয়া হৈছে। ব্ৰহ্মাই কয়—ৰমেশ (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা আৰু সমবেত দেৱ-ঋষিসকলৰ স্তৱে মহাদেৱ প্ৰসন্ন হয়। শম্ভুৱে কৰুণাদৃষ্টিৰে সকলোকে চাই দাক্ষক সোজাকৈ সম্বোধন কৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰে—মই সৰ্বস্বতন্ত্ৰ জগদীশ্বৰ হ’লেও স্বেচ্ছায় ‘ভক্তাধীন’ হওঁ। তাৰ পাছত উপাসকৰ চাৰি প্ৰকাৰ—আৰ্ত, জিজ্ঞাসু, অৰ্থাৰ্থী আৰু জ্ঞানী—ক্ৰমে শ্ৰেষ্ঠতা সহ বৰ্ণনা কৰি জ্ঞানীকেই সৰ্বোত্তম আৰু অতি প্ৰিয় বুলি কয়, কিয়নো সি শিৱস্বভাৱৰ সৈতে একাত্ম। বেদান্তশ্ৰুতিনিষ্ঠ আত্মজ্ঞান দ্বাৰাই শিৱপ্ৰাপ্তি হয়; জ্ঞানহীনসকল সীমিত বোধে সাধনা কৰে। কৰ্মবন্ধে কৰা কেৱল বেদপাঠ, যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যা—বাহ্য কৰ্মমাত্ৰ হ’লে—শিৱসাক্ষাৎ নেদেয়, এই সমালোচনাও আছে। সেয়ে যজ্ঞবিধ্বংসৰ প্ৰসঙ্গ আচারবাদৰ নিন্দা আৰু জ্ঞানযুত ভক্তিৰে মুক্তিমাৰ্গ দেখুওৱা ইতিবাচক উপদেশত ৰূপান্তৰিত হয়।