कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা আৰু ঋষিসকলৰ অধিকাৰপূর্ণ বচনে কামদেৱৰ পৰিচয়, উৎপত্তি আৰু জগতত তেওঁৰ স্থান কাৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। কেৱল অৱলোকনে মৰীচি আদি স্ৰষ্টা-ঋষিসকলে নতুনকৈ উদ্ভৱ হোৱা কাম-তত্ত্বৰ নাম আৰু কাৰ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে—মনমথ, কাম, মদন আৰু কন্দর্প; এই নামসমূহ সমাৰ্থক নহয়, ইচ্ছাৰ ভিন্ন ভিন্ন কাৰ্যৰূপ সূচায়। তেওঁক সকলো স্থানতে ব্যাপ্ত বুলি স্থিৰ কৰি দক্ষৰ বংশৰ সৈতে সম্পৰ্ক দেখুৱাই দক্ষই তেওঁক পত্নী দিব বুলি কোৱা হয়। সেই পত্নী ‘সন্ধ্যা’ নামৰ সুন্দৰী কন্যা, ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা জন্মা (মনোভবা) বুলি বৰ্ণিত। শিৰোনাম অনুসাৰে পৰৱৰ্তী কালত শাপে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অনুগ্ৰহে সৃষ্টিৰ ব্যৱস্থাত একীভূতকৰণৰ ইঙ্গিত দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततस्ते मुनयः सर्वे तदाभिप्रायवेदिनः । चक्रुस्तदुचितं नाम मरीचिप्रमुखास्सुताः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পাছত সেই অভিপ্ৰায় বুজা সকলো মুনি, মৰীচি প্ৰমুখ আদ্য ঋষিসকলৰ পুত্ৰসকলে, তদনুযায়ী উপযুক্ত এক নাম স্থিৰ কৰিলে।
Verse 2
मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तांतमन्यतः । दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीं च ते ददुः
কেৱল তেওঁৰ মুখ দৰ্শন কৰিয়েই তেওঁলোকে অন্য উৎসৰ পৰাও সত্য বৃত্তান্ত জানিলে। সেয়ে দক্ষ আদি স্ৰষ্টাসকলে তেওঁক মান্য স্থান আৰু পত্নীও প্ৰদান কৰিলে।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामशापानुग्रहो नाम तृतीयोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় গ্ৰন্থ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় অংশ সতীখণ্ডত ‘কামশাপানুগ্ৰহ’ নামৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 4
ऋषय ऊचुः । यस्मात्प्रमथसे तत्त्वं जातोस्माकं यथा विधेः । तस्मान्मन्मथनामा त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि
ঋষিসকলে ক’লে—বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ বিধান অনুসাৰে আমাৰ মথনৰ পৰা তুমি উদ্ভৱ হ’লা; সেয়ে তুমি জগতত ‘মন্মথ’ নামে খ্যাত হ’বা।
Verse 5
जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते । अतस्त्वं कामनामापि ख्यातो भव मनोभव
সকলো জগততে তুমিয়েই কাম-স্বৰূপ; তোমাৰ সমান কোনো নাই। সেয়ে হে মনোভৱ, ‘কাম’ নামেও তুমি খ্যাত হওক।
Verse 6
मदनान्मदनाख्यस्त्वं जातो दर्पात्सदर्पकः । तस्मात्कंदर्पनामापि लोके ख्यातो भविष्यसि
মদনৰ পৰা জন্ম হোৱা বাবে তুমি ‘মদন’ নামে খ্যাত হ’বা; আৰু দৰ্পৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বাবে তুমি সদায় দৰ্পযুক্ত থাকিবা। সেয়ে লোকত ‘কন্দৰ্প’ নামেও প্ৰসিদ্ধ হ’বা।
Verse 7
त्वत्समं सर्वदेवानां यद्वीर्यं न भविष्यति । ततः स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवांस्ततः
সকলো দেৱতাৰ মাজত কাৰো শক্তি তোমাৰ সমান নহ’ব। সেয়ে সকলো স্থান আৰু ধাম তোমাৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত হ’ব; তুমি সৰ্বব্যাপী হ’বা।
Verse 8
दक्षोयं भवते पत्नी स्वयं दास्यति कामिनीम् । आद्यः प्रजापतिर्यो हि यथेष्टं पुरुषोत्तमः
হে পুৰুষোত্তম, এই দক্ষে স্বয়ং তোমাক নিজৰ প্ৰিয় কন্যাক পত্নীৰূপে দিব। কিয়নো সি আদ্য প্ৰজাপতি আৰু নিজৰ ইচ্ছামতে কৰ্ম কৰে।
Verse 9
एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा । संध्या नाम्नेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति
এই কন্যা চাৰুৰূপা, ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা জন্মলাভ কৰা। ‘সন্ধ্যা’ নামে তাই সকলো লোকতে খ্যাত হ’ব।
Verse 10
ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात्सम्यग्जाता वरांगना । अतस्संध्येति विख्याता क्रांताभा तुल्यमल्लिका
ব্ৰহ্মা ধ্যানৰত থাকোঁতে যিহেতু সেই উৎকৃষ্ট কন্যা সম্যকভাৱে জন্মিল, সেয়ে তাই ‘সন্ধ্যা’ নামে খ্যাত হ’ল। তাইৰ কান্তি মোহনীয়, আৰু তাই মল্লিকা (জুঁই) ফুলৰ দৰে সুন্দৰী।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । कौसुमानि तथास्त्राणि पंचादाय मनोभवः । प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिंतयामास निश्चयम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মনোভৱ (কামদেৱ) নিজৰ পাঁচটা কুসুমাস্ত্ৰ লৈ, গোপন ৰূপ ধৰি, তাতেই থাকি নিজৰ সংকল্পৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 12
हर्षणं रोचनाख्यं च मोहनं शोषणं तथा । मारणं चेति प्रोक्तानि मुनेर्मोहकराण्यपि
হৰ্ষণ, ‘ৰোচন’ নামে জনা ক্ৰিয়া, মোহন, শোষণ আৰু মাৰণ—এইবোৰ বুলিয়েই কোৱা হৈছে; এইবোৰ মুনিকোও মোহিত কৰা কৰ্ম বুলিও কথিত।
Verse 13
ब्रह्मणा मम यत्कर्म समुद्दिष्टं सनातनम् । तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधे
হে ব্ৰহ্মা! তুমি মোৰ বাবে যি সনাতন কৰ্ম নিৰ্দিষ্ট কৰিছা, মই সেয়া ইয়াতেই এই মুনিসকলৰ সান্নিধ্যত বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিম।
Verse 14
तिष्ठंति मुनयश्चात्र स्वयं चापि प्रजापतिः । एतेषां साक्षिभूतं मे भविष्यंत्यद्य निश्चयम्
ইয়াত মুনিসকল উপস্থিত আছে, আৰু স্বয়ং প্ৰজাপতিও আছে; নিশ্চয় আজ তেওঁলোকেই মোৰ সাক্ষী হ’ব।
Verse 15
संध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्ता चेदानीं प्रेषयेद्वचः । इह कर्म परीक्ष्यैव प्रयोगान्मोहयाम्यहम्
যদিও ব্ৰহ্মাই সন্ধ্যা উপাসনাৰ নিৰ্দেশ দিছে, তেওঁ যদি এতিয়া তেওঁৰ আদেশ পঠায়, তেন্তে মই প্ৰথমে ইয়াত কৰা অনুষ্ঠানটো পৰীক্ষা কৰিম; আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগত বাধা দি মই তেওঁলোকক মোহগ্ৰস্ত কৰিম।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इति संचित्य मनसा निश्चित्य च मनोभवः । पुष्पजं पुष्पजातस्य योजयामास मार्गणैः
ব্ৰহ্মাই ক’লে: এইদৰে মনতে চিন্তা কৰি আৰু দৃঢ় সংকল্প লৈ, মনোভৱে (কামদেৱে) পুষ্পধনুৰ সৈতে পুষ্পবাণ যোজনা কৰিলে আৰু সেইবোৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে সাজু কৰিলে।
Verse 17
आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः । चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा
তেতিয়া শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ কামদেৱে আলীঢ় মুদ্ৰাত অৱস্থান কৰি আৰু যত্নসহকাৰে ধনুখন টানি তাক বৃত্তাকাৰ ৰূপ দিলে।
Verse 18
संहिते तेन कोदंडे मारुताश्च सुगंधयः । ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठ सम्यगाह्लादकारिणः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই সুসংযোজিত কোদণ্ডত সুগন্ধি বতাহ ব’বলৈ ধৰিলে, যি সম্পূৰ্ণ আনন্দদায়ক—শিৱকাৰ্যৰ পবিত্ৰ প্ৰকাশৰ শুভ লক্ষণ।
Verse 19
ततस्तानपि धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् । पृथक् पुष्पशरैस्तीक्ष्णैर्मोहयामास मोहनः
তাৰ পিছত সেই মোহন কামদেৱে তীক্ষ্ণ পুষ্পশৰে পৃথক পৃথককৈ ধাত্ৰ আদি সকলো দেৱতাক আৰু মনৰ পৰা জন্মা সকলো মানসজ সত্তাকো মোহিত কৰিলে।
Verse 20
ततस्ते मुनयस्सर्वे मोहिताश्चाप्यहं मुने । सहितो मनसा कंचिद्विकारं प्रापुरादितः
তাৰ পিছত সেই সকলো মুনি মোহিত হ’ল—আৰু হে মুনি, মইও। তেওঁলোকৰ সৈতে মোৰ মনো আদিৰ পৰাই এক প্ৰকাৰ বিকাৰত পৰিল।
Verse 21
संध्यां सर्वे निरीक्षंतस्सविकारं मुहुर्मुहुः । आसन् प्रवृद्धमदनाः स्त्री यस्मान्मदनैधिनी
তেওঁলোকে সকলোৱে বাৰে বাৰে সন্ধ্যাক বিকাৰযুক্ত মনৰে চাই থাকিল; কিয়নো তেওঁ মদনক জ্বলাই তোলা নাৰী আছিল, সেয়ে তেওঁলোকৰ ভিতৰত কাম অতি প্ৰবল হ’ল।
Verse 22
ततः सर्वान्स मदनो मोहयित्वा पुनःपुनः । यथेन्द्रियविकारं त प्रापुस्तानकरोत्तथा
তাৰ পিছত মদনে সকলোকে পুনঃপুনঃ মোহিত কৰি, তেওঁলোকে যি ইন্দ্ৰিয়-বিকাৰ অনুভৱ কৰিছিল, সেই বিকাৰতেই তেওঁলোকক তেনে কৰি পেলালে।
Verse 23
उदीरितेंद्रियो धाता वीक्ष्याहं स यदा च ताम् । तदैव चोनपंचाशद्भावा जाताश्शरीरतः
ইন্দ্ৰিয় উদ্দীপ্ত হৈ ধাতা (সৃষ্টিকৰ্তা) যেতিয়া তাক দৰ্শন কৰিলে, তেতিয়া ক’লে—“মই তাক অৱলোকন কৰোঁ।” সেই মুহূৰ্ততে তেওঁৰ নিজৰ দেহৰ পৰা ঊনপঞ্চাশ ভাব-তত্ত্ব জন্মিল।
Verse 24
सापि तैर्वीक्ष्यमाणाथ कंदर्पशरपातनात् । चक्रे मुहुर्मुहुर्भावान्कटाक्षावरणादिकान्
তেওঁও, তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত পৰি, কন্দৰ্প (কামদেৱ)ৰ শৰবিদ্ধ হৈ, বাৰে বাৰে প্ৰেমৰ কোমল ভাব প্ৰকাশ কৰিলে—কটাক্ষ নিক্ষেপ, তাৰ পিছত লাজেৰে ঢাকি লোৱা আদি।
Verse 25
निसर्गसुंदरी संध्या तान्भावान् मानसोद्भवान् । कुर्वंत्यतितरां रेजे स्वर्णदीव तनूर्मिभिः
স্বভাৱতে সুন্দৰী সেই সন্ধ্যা, মনৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই ভাবসমূহ প্ৰকাশ কৰি, নিজৰ দেহৰ জ্যোতি-তৰংগত সোণালী দীপৰ দৰে অতিশয় দীপ্তিময় হৈ উঠিল।
Verse 26
अथ भावयुतां संध्यां वीक्ष्याकार्षं प्रजापतिः । धर्माभिपूरित तनुरभिलाषमहं मुने
তাৰ পিছত ভাবযুত সেই সন্ধ্যাক দেখি প্ৰজাপতি (ব্ৰহ্মা) অন্তৰে তাৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হ’ল। হে মুনি, ধৰ্মে পৰিপূৰ্ণ দেহ থাকিলেও তেওঁৰ অন্তঃকৰণত কামনা জাগিল।
Verse 27
ततस्ते मुनयस्सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि । दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठ प्रापुर्वेकारिकेन्द्रियम्
তেতিয়া সেই সকলো মুনি—মৰীচি, অত্রি আদি—আৰু দক্ষাদিসকলেও, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, বৈকাৰিক ইন্দ্ৰিয় (সূক্ষ্ম পৰিশুদ্ধ ইন্দ্ৰিয়শক্তি) লাভ কৰিলে।
Verse 28
दृष्ट्वा तथाविधा दक्षमरीचिप्रमुखाश्च माम् । संध्यां च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा
মোক সেই অৱস্থাত দেখি, দক্ষ আৰু মৰীচি-প্ৰমুখ মুনিসকলে নিজৰ সন্ধ্যাবন্দনা আৰু নিয়ত কৰ্মত শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰবৃত্ত হ’ল; সেই সময়তে মদন (কামদেৱ)ও নিজৰ নিয়ুক্ত কাৰ্যত লাগিল।
Verse 29
यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् । कर्तुं शक्यमिति ह्यद्धा भावितं स्वभुवा तदा
“ব্ৰহ্মাই মোক যি কৰ্ম নিৰ্দেশ কৰিছে, সেয়া মইও সম্পাদন কৰিব পাৰোঁ”—এইদৰে তেতিয়া স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা নিঃসন্দেহে দৃঢ় নিশ্চিত হ’ল।
Verse 30
इत्थं पापगतिं वीक्ष्य भ्रातॄणां च पितुस्तथा । धर्मस्सस्मार शंभुं वै तदा धर्मावनं प्रभुम्
এইদৰে ভাতৃসকল আৰু পিতাৰ পাপময় গতি দেখি ধৰ্মে তেতিয়া ধৰ্মৰক্ষক প্ৰভু শম্ভু মহেশ্বৰক স্মৰণ কৰি তেওঁৰ শৰণ ল’লে।
Verse 31
संस्मरन्मनसा धर्मं शंकरं धर्मपालकम् । तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्दीनो भूत्वाजसंभवः
মনতে ধৰ্মস্বৰূপ আৰু ধৰ্মপালক শংকৰক স্মৰণ কৰি অজসম্ভৱ (ব্ৰহ্মা) দীন আৰু ব্যাকুল হৈ নানা ধৰণৰ বিনয়বচনেৰে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 32
धर्म उवाच । देवदेव महादेव धर्मपाल नमोस्तु ते । सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता शंभो त्वमेव हि
ধৰ্মে ক’লে—হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, হে ধৰ্মপাল, আপোনাক নমস্কাৰ। হে শম্ভো, সৃষ্টি-স্থিতি-বিনাশৰ কৰ্তা সঁচাকৈ আপুনি একাই।
Verse 33
सृष्टौ ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः प्रलये हररूपधृक् । रजस्सत्त्वतमोभिश्च त्रिगुणैरगुणः प्रभो
সৃষ্টিত আপুনি ব্ৰহ্মা, স্থিতিত বিষ্ণু, আৰু প্ৰলয়ত হৰৰূপ ধাৰণ কৰে; ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃ এই ত্ৰিগুণেৰে কাৰ্য কৰিলেও, হে প্ৰভু, আপুনি সঁচাকৈ নিৰ্গুণ।
Verse 34
निस्त्रैगुण्यः शिवः साक्षात्तुर्यश्च प्रकृतेः परः । निर्गुणो निर्विकारी त्वं नानालीलाविशारदः
আপুনি সাক্ষাৎ শিৱ—ত্ৰিগুণাতীত, তুৰ্য অৱস্থাত স্থিত আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত। আপুনি নিৰ্গুণ, নিৰ্বিকাৰ; তথাপি অসংখ্য দিৱ্য লীলাত পৰম নিপুণ।
Verse 35
रक्षरक्ष महादेव पापान्मां दुस्तरादितः । मत्पितायं तथा चेमे भ्रातरः पापबुद्धयः
হে মহাদেৱ! ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা—এই দুস্তৰ পাপৰ পৰা মোক উদ্ধাৰ কৰা। ইয়াত মোৰ পিতা আৰু এই মোৰ ভ্ৰাতাসকলও পাপবুদ্ধিসম্পন্ন।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो महेशानो धर्मेणैव परः प्रभुः । तत्राजगाम शीघ्रं वै रक्षितुं धर्ममात्मभूः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে স্তৱিত হৈ ধৰ্মনিষ্ঠ পৰম প্ৰভু মহেশান, ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ স্বয়ম্ভূ হৈ তাত অতি শীঘ্ৰে আহিল।
Verse 37
जातो वियद्गतश्शंभुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् । मां दक्षाद्यांश्च मनसा जहासोपजहास च
প্ৰকাশিত হৈ আকাশপথে গমন কৰা শম্ভুৱে, বিধি (ব্ৰহ্মা)ক সেই অৱস্থাত দেখি, মনতে মনতে মোৰ ওপৰত আৰু দক্ষ আদি সকলৰ ওপৰতও হাঁহিলে; নিজে নিজে মৃদু হাঁহি হাঁহিল।
Verse 38
स साधुवादं तान् सर्वान्विहस्य च पुनः पुनः । उवाचेदं मुनिश्रेष्ठ लज्जयन् वृषभध्वजः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱে সকলোৰে সাধুবাদ শুনি পুনঃপুনঃ হাঁহিলে, আৰু লজ্জিত যেন হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 39
शिव उवाच । अहो ब्रह्मंस्तव कथं कामभावस्समुद्गतः । दृष्ट्वा च तनयां नैव योग्यं वेदानुसारिणाम्
শিৱে ক’লে—হায় ব্ৰহ্মন! তোমাৰ ভিতৰত এই কামভাব কেনেকৈ উদিত হ’ল? নিজৰ কন্যাক দেখিও এনে চিন্তা বেদানুসাৰীসকলৰ বাবে একেবাৰে অনুচিত।
Verse 40
यथा माता च भगिनी भ्रातृपत्नी तथा सुता । एतः कुदृष्ट्या द्रष्टव्या न कदापि विपश्चिता
মাতৃ, ভগ্নী, ভ্ৰাতৃপত্নী আৰু কন্যা—তেওঁলোকক তেনেদৰেই ভাবিব লাগে; বিবেকীয়ে কেতিয়াও কুদৃষ্টিৰে তেওঁলোকক নাচাব।
Verse 41
एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखे स्थितः । कथं तु काममात्रेण स ते विस्मारितो विधे
বেদমাৰ্গৰ এই দৃঢ় সিদ্ধান্ত তোমাৰেই মুখত স্থিত। তেন্তে হে বিধাতা ব্ৰহ্মা, কেৱল কামনাৰ কাৰণে ই তোমাৰ কেনেকৈ বিস্মৃত হ’ল?
Verse 42
धैर्ये जागरितं ब्रह्मन्मनस्ते चतुरानन । कथं क्षुद्रेण कामेन रंतुं विगटितं विधे
হে ব্ৰহ্মন, হে চতুৰানন! ধৈৰ্যত জাগ্ৰত তোমাৰ মন স্থিৰ। তেন্তে হে বিধাতা, তুচ্ছ কামনাৰে ৰমণ কৰিবলৈ সি কেনেকৈ শিথিল হ’ল?
Verse 43
एकांतयोगिनस्तस्मात्सर्वदादित्यदर्शिनः । कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः
সেয়ে একান্তযোগীসকল, সদায় অন্তঃস্থিত আদিত্য—চৈতন্যসূৰ্য—দৰ্শন কৰা, তেওঁলোকৰ মন নাৰীৰ পিছে কেনেকৈ ধাবিত হ’ব? তেন্তে দক্ষ, মৰীচি আদি ঋষিসকল নাৰীৰ প্ৰতি কেনেকৈ লোলুপ হ’ব পাৰে?
Verse 44
कथं कामोपि मंदात्मा प्राबल्यात्सोधुनैव हि । विकृतान्बाणैः कृतवानकालज्ञोल्पचेतनः
কামদেৱ মন্দবুদ্ধি হ’লেও বল আৰু দম্ভৰ প্ৰাবল্যত প্ৰেৰিত হৈ সি এতিয়াই বিকৃত বাণ নিক্ষেপ কৰিলে; অকালজ্ঞ আৰু অল্পচেতন হৈ সি কেনেকৈ এনে কৰিলে?
Verse 45
धिक्तं श्रुतं सदा तस्य यस्य कांता मनोहरत् । धैर्यादाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि मानसम्
যাৰ মনোহৰা পত্নীয়ে নিজৰ মোহনীয় আকর্ষণে তাৰ মনক ধৈৰ্যৰ পৰা টানি চঞ্চল লালসাত ডুবাই দিয়ে, সেই পুৰুষৰ সকলো শ্ৰুতজ্ঞান ধিক্কাৰযোগ্য।
Verse 46
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा लोके सोहं शिवस्य च । व्रीडया द्विगुणीभूतस्स्वेदार्द्रस्त्वभवं क्षणात्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই কথা শুনি, লোকসমক্ষে আৰু শিৱৰ সমক্ষে, মই লজ্জাত দ্বিগুণ হ’লোঁ; আৰু ক্ষণতে মোৰ দেহ ঘামে সিক্ত হ’ল।
Verse 47
ततो निगृह्यैंद्रियकं विकारं चात्यजं मुने । जिघृक्षुरपि तद्भीत्या तां संध्यां कामरूपिणीम्
তাৰ পাছত, হে মুনি, ইন্দ্ৰিয়জাত বিকাৰ দমন কৰি সি সেই প্ৰবৃত্তি ত্যাগ কৰিলে; ধৰি ল’ব খুজিলেও, তাৰ ভয়ত, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰা সেই সন্ধ্যাক সি এৰি দিলে।
Verse 48
मच्छरीरात्तु घर्मांभो यत्पपात द्विजोत्तम धर्मांभो । अग्निष्वात्ताः पितृगणा जाताः पितृगणास्ततः
হে দ্বিজোত্তম, মোৰ দেহৰ পৰা যি ঘামৰ বিন্দু পৰিল—সেই ধৰ্মময় পবিত্ৰ জল—অগ্নিষ্বাত্ত নামৰ পিতৃগণ হৈ উঠিল; এইদৰে পিতৃগণ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 49
भिन्नांजननिभास्सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः । नितांतयतयः पुण्यास्संसारविमुखाः परे
তেওঁলোক সকলোৱে ভগ্ন অঞ্জনৰ দৰে শ্যামবৰ্ণ, ফুলি উঠা পদ্মৰ দৰে নয়নবিশিষ্ট আছিল। তেওঁলোক অতি সংযমী, পবিত্ৰ আৰু পুণ্যবান যতি—সংসাৰবিমুখ, শিৱমাৰ্গত মোক্ষলক্ষ্যে নিবিষ্ট।
Verse 50
सहस्राणां चतुःषष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिता । षडशीतिसहस्राणि तथा बर्हिषदो मुने
সহস্ৰৰ মাজত চৌষট্টি ‘অগ্নিষ্বাত্ত’ পিতৃ বুলি কীৰ্তিত; আৰু হে মুনি, তেনেদৰে ছিয়াশি হাজাৰ ‘বৰ্হিষদ’ পিতৃও কোৱা হৈছে।
Verse 51
घर्मांभः पतितं भूमौ तदा दक्षशरीरतः । समस्तगुणसंपन्ना तस्माज्जाता वरांगना
তেতিয়া দক্ষৰ দেহৰ পৰা ওলোৱা ঘর্মজল ভূমিত পতিত হোৱাত, সেই বিন্দুৰ পৰাই সকলো গুণে সম্পন্ন এক শ্ৰেষ্ঠ কন্যা জন্মিল।
Verse 52
तन्वंगी सममध्या च तनुरोमावली श्रुता । मृद्वंगी चारुदशना नवकांचनसुप्रभा
সেয়া তন্বঙ্গী আৰু সমমধ্যা আছিল; দেহৰ সূক্ষ্ম ৰোমাৱলীৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ। মৃদু অঙ্গধাৰিণী, সুন্দৰ দন্তযুক্ত, আৰু নবকাঞ্চনৰ দৰে দীপ্তিময়ী আছিল।
Verse 53
सर्वावयवरम्या च पूर्णचन्द्राननाम्बुजा । नाम्ना रतिरिति ख्याता मुनीनामपि मोहिनी
তেওঁ সৰ্ব অংগত মনোমোহিনী আছিল; তেওঁৰ পদ্মমুখ পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত আছিল। ‘ৰতি’ নামে তেওঁ খ্যাত, আৰু তেওঁৰ সৌন্দৰ্য মুনিসকলকো মোহিত কৰিছিল।
Verse 54
मरीचिप्रमुखा षड् वै निगृहीतेन्द्रियक्रियाः । ऋते क्रतुं वसिष्ठं च पुलस्त्यांगिरसौ तथा
মৰীচি-প্ৰমুখ ছয়জন মুনিয়ে ইন্দ্ৰিয়ক্ৰিয়াসমূহ সংযত কৰিছিল; পুলস্ত্য আৰু অঙ্গিৰসেও তদ্ৰূপ—কেৱল ক্রতু আৰু বশিষ্ঠ ব্যতীত।
Verse 55
क्रत्वादीनां चतुर्णां च बीजं भूमौ पपात च । तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे मुनिसत्तम
ক্ৰত্বা আদি চাৰিজনৰ বীজ ভূমিত পৰিল। তাৰ পৰা, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, পিতৃগণৰ আন আন দল জন্মিল।
Verse 56
सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः । हविष्मंतस्तु तास्सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः
তেওঁলোক ‘সোমপা’ আৰু ‘আজ্যপা’ নামে খ্যাত; লগতে নিজৰ নিজৰ শুভ কালত নিয়ত আনসকলেও আছে। হৱিষ্য-সমৃদ্ধ তেওঁলোক সকলেই ‘কব্যবাহ’—পিতৃ-অৰ্পণ বহনকাৰী—বুলি প্ৰখ্যাত।
Verse 57
क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठात्कालिनस्तथा । आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मंतोंगिरस्सुताः
ক্রতুৰ পৰা ‘সোমপা’ নামৰ পুত্ৰসকল জন্মিল; বসিষ্ঠৰ পৰা তদ্ৰূপ ‘কালিন’ জন্মিল। পুলস্ত্যৰ পৰা ‘আজ্যপা’ নামে পৰিচিতসকল, আৰু অঙ্গিৰসৰ পৰা ‘হৱিষ্মন্ত’ পুত্ৰসকল উৎপন্ন হ’ল।
Verse 58
जातेषु तेषु विप्रेन्द्र अग्निष्वात्तादिकेष्वथ । लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाह स समंततः
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! অগ্নিষ্বাত্ত আদি পিতৃবৰ্গ জন্ম হোৱাৰ পিছত, ‘কব্যবাহ’—আহুতি-বাহক—লোকসমূহৰ পিতৃসমূহত সৰ্বত্ৰ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 59
संध्या पितृप्रसूर्भूत्वा तदुद्देशयुताऽभवत् । निर्दोषा शंभुसंदृष्टा धर्मकर्मपरायणा
পিতৃসকলৰ পৰা জন্ম লৈ তেওঁ ‘সন্ধ্যা’ ৰূপে প্ৰকাশ পাই, সেই উদ্দেশ্যতেই নিবিষ্ট ৰ’ল। তেওঁ নিষ্কলুষ; শম্ভু (শিৱ)য়ে তেওঁক দৰ্শন কৰিলে, আৰু তেওঁ ধৰ্ম আৰু কৰ্তব্য-কর্মত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণা আছিল।
Verse 60
एतस्मिन्नंतरे शम्भुरनुगृह्याखिलान्द्विजान् । धर्मं संरक्ष्य विधिवदंतर्धानं गतो द्रुतम्
এই সময়তে ভগৱান শম্ভুৱে সকলো দ্বিজ ঋষিক অনুগ্ৰহ কৰি, বিধিমতে ধৰ্ম সংৰক্ষণ কৰি, দ্ৰুত অন্তৰ্ধান হৈ অদৃশ্য হ’ল।
Verse 61
अथ शंकरवाक्येन लज्जितोहं पितामहः । कंदर्प्पायाकोपिंत हि भ्रुकुटीकुटिलाननः
তাৰ পাছত শংকৰৰ বাক্যত লজ্জিত হৈ মই পিতামহ (ব্ৰহ্মা) কন্দৰ্পৰ প্ৰতি ক্ৰুদ্ধ হ’লোঁ; ভ্ৰূকুটি কুঁচি মুখ বিকৃত হ’ল।
Verse 62
दृष्ट्वा मुखमभिप्रायं विदित्वा सोपि मन्मथः । स्वबाणान्संजहाराशु भीतः पशुपतेर्मुने
(শিৱৰ) মুখ দেখি আৰু তেওঁৰ অন্তৰ্ভাৱ বুজি, মন্মথেও—হে মুনি—পশুপতিক ভয় কৰি নিজৰ বাণসমূহ তৎক্ষণাৎ গুটাই ল’লে।
Verse 63
ततः कोपसमायुक्तः पद्मयोनिरहं मुने । अज्वलं चातिबलवान् दिधक्षुरिव पावकः
তেতিয়া হে মুনি, মই পদ্মযোনি ব্ৰহ্মা ক্ৰোধে পৰিপূৰ্ণ হৈ অতি বলৱান হৈ, সকলো দহিবলৈ উদ্যত অগ্নিৰ দৰে প্ৰজ্বলিত হ’লোঁ।
Verse 64
भवनेत्राग्निनिर्दग्धः कंदर्पो दर्पमोहितः । भविष्यति महादेवे कृत्वा कर्मं सुदुष्करम्
দৰ্পে মোহিত কন্দর্পে মহাদেৱৰ বিৰুদ্ধে অতি দুষ্কৰ কৰ্ম কৰিব; কিন্তু তোমাৰ নয়নাগ্নিত দগ্ধ হৈ সি ভস্মীভূত হ’ব।
Verse 65
इति वेधास्त्वहं काममक्षयं द्विजसत्तम । समक्षं पितृसंघस्य मुनीनां च यतात्मनाम्
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এইদৰে মই বেধা (ব্ৰহ্মা) পিতৃসংঘ আৰু যতাত্ম মুনিসকলৰ প্ৰত্যক্ষ সন্মুখত এই অক্ষয় বৰ দিছোঁ।
Verse 66
इति भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात्त्यक्तमार्गणः । प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम्
অতি দাৰুণ শাপ শুনি ৰতিপতি কাম ভীত হ’ল। তৎক্ষণাৎ বাণ ত্যাগ কৰি, তাৰ পিছত সি প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশ পালে।
Verse 67
ब्रह्माणं मामुवाचेदं स दक्षादिसुतं मुने । शृण्वतां पितृसंघानां संध्यायाश्च विगर्वधीः
হে মুনি, দাক্ষৰ সেই পুত্ৰ—যাৰ বুদ্ধি গৰ্বে ফুলি উঠিছিল—পিতৃসংঘ আৰু সন্ধ্যা শুনি থাকোঁতে, ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখতে মোক এই কথা ক’লে।
Verse 68
काम उवाच । किमर्थं भवता ब्रह्मञ् शप्तोहमिति दारुणम् । अनागास्तव लोकेश न्याय्यमार्गानुसारिणः
কামে ক’লে—হে ব্ৰহ্মন্! আপুনি মোক কিয় ইমান দাৰুণ শাপ দিলে? হে লোকেশ্বৰ! মই নিৰ্দোষ; মই ন্যায়-ধৰ্মৰ পথ অনুসৰণ কৰোঁ।
Verse 69
त्वया चोक्तं नु मत्कर्म यत्तद्ब्रह्मन् कृतं मया । तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यत्कृतं मया
হে ব্ৰহ্মন্! আপুনি কৈছে যে সেই কৰ্ম মোৰ দ্বাৰাই কৰা হৈছিল। তথাপি তাৰ বাবে মই শাপযোগ্য নহয়, কিয়নো তাৰ বাহিৰে মই আন একো কৰা নাই।
Verse 70
अहं विष्णुस्तथा शंभुः सर्वे त्वच्छ रगोचराः । इति यद्भवता प्रोक्तं तन्मयापि परीक्षितम्
মই (ব্ৰহ্মা), বিষ্ণু আৰু শম্ভু (শিৱ)—আমি সকলোৱে তোমাৰ নিৰ্মল, নিৰ্দোষ তেজৰ পৰিসৰৰ ভিতৰতে বিচৰণ কৰোঁ। তুমি যি কৈছা, সেয়া মইও প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰীক্ষা কৰি সত্য বুলি নিশ্চিত কৰিছোঁ।
Verse 71
नापराधो ममाप्यत्र ब्रह्मन् मयि निरागसि । दारुणः समयश्चैव शापो देव जगत्पते
হে ব্ৰহ্মন, ইয়াত মোৰ কোনো অপৰাধ নাই; মই সঁচাকৈ নিৰ্দোষ। তথাপি সময় দাৰুণ, আৰু হে দেব, জগত্পতে—শাপো নিশ্চয়েই ফলিত হৈছে।
Verse 72
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माहं जगतां पतिः । प्रत्यवोचं यतात्मानं मदनं दमयन्मुहुः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ বাক্য শুনি মই, ব্ৰহ্মা, জগতসমূহৰ অধিপতি, সেই জিতাত্মাক উত্তৰ দিলোঁ; আৰু মনত মদন (কামদেৱ)ক বাৰে বাৰে দমন কৰি আছিলোঁ।
Verse 73
ब्रह्मोवाच । आत्मजा मम संध्येयं यस्मादेतत्स कामतः । लक्ष्यीकृतोहं भवता ततश्शापो मया कृतः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—কাৰণ তুমি কামবশে সন্ধ্যাকালত মোৰেই কন্যাক ধ্যান কৰিছিলা, আৰু সেই কাৰণেই মোৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰিছিলা; সেয়েহে মই এই শাপ দিছোঁ।
Verse 74
अधुना शांतरोषोहं त्वां वदामि मनोभव । शृणुष्व गतसंदेहस्सुखी भव भयं त्यज
এতিয়া মোৰ ক্ৰোধ শান্ত হৈছে। হে মনোভৱ (কামদেৱ), মই তোমাক কওঁ—সন্দেহ ত্যাগ কৰি শুনা। সুখী হোৱা; ভয় এৰি দিয়া।
Verse 75
त्वं भस्म भूत्वा मदन भर्गलोचनवह्निना । तथैवाशु समं पश्चाच्छरीरं प्रापयिष्यसि
হে মদন! ভৰ্গ (শিৱ)ৰ নয়নাগ্নিত ভস্মীভূত হৈও, তুমি পাছত যথাকাল অচিৰেই পুনৰ দেহ লাভ কৰিবা।
Verse 76
यदा करिष्यति हरोंजसा दारपरिग्रहम् । तदा स एव भवतश्शरीरं प्रापयिष्यति
যেতিয়া হৰ (শিৱ) স্বইচ্ছাৰে পত্নী গ্ৰহণ কৰি বিবাহ কৰিব, তেতিয়া তেওঁ নিজেই তোমাক দেহ প্ৰাপ্ত কৰাব।
Verse 77
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वाथ मदनमहं लोकपितामहः । अंतर्गतो मुनीन्द्राणां मानसानां प्रपश्यताम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে মদনক কৈ, মই লোকপিতামহ, মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলৰ মানসদৃষ্টিৰ সন্মুখতেই অন্তৰ্হিত হ’লোঁ।
Verse 78
इत्येवं मे वचश्श्रुत्वा मदनस्तेपि मानसाः । संबभूवुस्सुतास्सर्वे सुखिनोऽरं गृहं गताः
মোৰ এই বাক্য শুনি মদন আৰু সেই মানসপুত্ৰসকল সকলো আনন্দিত হ’ল; তৃপ্তচিত্তে সকলেই নিজৰ নিজৰ গৃহলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter formalizes Kāma’s identity through multiple canonical names and assigns his cosmic station, including the statement that Dakṣa will provide him a wife—Sandhyā—thereby integrating desire into the created order.
Each name encodes a functional aspect of desire (agitation of mind, universal desirability, intoxicating fascination, pride-linked erotic force), turning myth into a taxonomy of kāma’s operations across worlds.
Kāma is portrayed as all-pervading in reach, legitimized by Brahmā/ṛṣis, and relationally anchored through Dakṣa and the mind-born maiden Sandhyā, indicating desire’s sanctioned role within progenitive cosmology.