सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
এই অধ্যায়ত নাৰদ আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ জৰিয়তে দক্ষৰ অপমানৰ পাছত সতীদেৱীৰ আচৰণ বৰ্ণিত হৈছে। সতী মৌনীভূতা হৈ অন্তৰ্মুখী হয়, আচমন আদি শুদ্ধি কৰি যোগাসনত স্থিত হয়। তাৰ পাছত প্ৰাণ-আপানৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমতা, উদানৰ জাগৰণ, নাভিদেশৰ পৰা ওপৰলৈ অন্তঃকেন্দ্ৰসমূহেৰে চেতনাৰ আৰোহ ঘটাই শিৱস্মৰণত একাগ্ৰ হয়। যোগধাৰণা আৰু অন্তৰাগ্নিৰ দ্বাৰা তেওঁ স্বইচ্ছাৰে দেহত্যাগ কৰে; তেওঁৰ সংকল্পত দেহ ভস্মীভূত হয়। এই ঘটনাই দেৱতা আৰু অন্যান্য সত্তাৰ মাজত বিস্ময়-ভীতিৰ হাহাকাৰ তোলে—শম্ভুৰ পৰমপ্ৰিয়া কেনেকৈ প্ৰাণত্যাগ কৰিলে, কাৰ প্ৰৰোচনাত? অধ্যায়টি পৰৱৰ্তী দিৱ্য পৰিণামৰ সূচনা আৰু যোগৰ সার্বভৌম শক্তি তথা অধৰ্মজনিত অপমান আৰু যজ্ঞদৰ্পৰ নিন্দা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा । चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्
নাৰদে ক’লে—শংকৰৰ প্ৰিয়া সতী যেতিয়া মৌন হ’ল, তেতিয়া তাত কি ঘটনা ঘটিল? হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), শ্ৰদ্ধাৰে কওক।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात । क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—নিজ স্বামী শিৱক আদৰে স্মৰণ কৰি দেৱী সতী মৌন হ’ল; প্ৰশান্ত বুদ্ধিৰে তেওঁ হঠাৎ উত্তৰমুখে ভূমিত বহিল।
Verse 3
जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः । दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्
বিধিমতে আচমন কৰি, শুচি হৈ আৰু বস্ত্ৰে লজ্জাৰে আৱৃত হৈ, সতীয়ে চকু মুদিলে; স্বামী-ৰূপ ভগৱান শিৱক স্মৰণ কৰি তেওঁ যোগমাৰ্গত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 4
कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना । उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः
তাৰ পিছত শুভ্ৰমুখী সতীয়ে প্ৰাণ আৰু অপান—এই দুয়ো বায়ুক সমান অৱস্থাত স্থিৰ কৰিলে; আৰু নাভিচক্ৰৰ পৰা উদান-বায়ুক যত্নেৰে ওপৰলৈ উঠালে।
Verse 5
हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती । अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा
শংকৰৰ প্ৰাণপ্ৰিয়া, নিৰ্দোষ সতীয়ে চিত্তক হৃদয়ত স্থাপন কৰিলে; তাৰ পিছত বক্ষত, তাত পৰা কণ্ঠত, আৰু শেষত ভ্ৰূমধ্যলৈ নিলে।
Verse 6
एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती । दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः
এইদৰে দক্ষৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰি নিজৰ দেহ তৎক্ষণাৎ ত্যাগ কৰিবলৈ ইচ্ছুক সতী প্ৰাণনিয়মে শুদ্ধ হৈ যোগমাৰ্গে ধাৰণাত প্ৰৱেশ কৰিলে; ফলত তেওঁৰ অঙ্গ দগ্ধ হ’ল।
Verse 7
ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् । अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः
তাৰ পাছত সতীয়ে কেৱল নিজৰ স্বামীৰ চৰণেই ধ্যান কৰিলে, আন একো নহয়। যোগমাৰ্গত স্থিৰচিত্ত হৈ তেওঁ তাতেই প্ৰভুক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 8
हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना । भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया
সেই দেহৰ কল্মষ নাশ হৈছিল; সি সেই অগ্নিত পতিত হ’ল। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তেওঁৰ ইচ্ছামাত্ৰে সি তৎক্ষণাৎ ভস্মীভূত হ’ল।
Verse 9
तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा । हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः
তেওঁলোকে চাই থাকোঁতেই সেই মুহূৰ্ততে আকাশত আৰু পৃথিৱীত এক মহা কোলাহল উঠিল। “হা! হা!” ধ্বনিৰ সেই আশ্চৰ্য আৰু বিচিত্ৰ গর্জনে দেৱতাসকল আদি ভীত হ’ল।
Verse 10
हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि । अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता
“মই শম্ভুৰ পৰম প্ৰিয়া দেৱী—দেৱতাসকলৰো অধিষ্ঠাত্রী দেৱশক্তি। কোন মহাদুষ্টে সতীক প্ৰকোপিত কৰিলে যে তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে?”
Verse 11
अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत । चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः
হায়! দক্ষৰ এই মহা অযোগ্যতা আৰু আত্মবিবেকহীনতা চাওক। যাৰ পৰা স্থাৱৰ-জংগম সকলো প্ৰজা উৎপন্ন—প্ৰজাপতিৰ পুত্ৰ হৈও তেওঁ এনে মোহত পতিত হ’ল।
Verse 12
अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी । वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा
হায়! সেই দিন মনস্বিনী দেৱী সতীৰ মন দ্বিধাগ্ৰস্ত হ’ল। বৃষধ্বজ (শিৱ)ৰ নিত্যপ্ৰিয়া হৈও, তেওঁ সজ্জনসকলৰ মাজত সদায় মান আৰু পূজাৰ যোগ্যা আছিল।
Verse 13
सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः । महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे
এই প্ৰজাপতি দক্ষ—অসহিষ্ণু হৃদয়ৰ অধিকারী আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰতি বিদ্বেষী—নিশ্চয়েই এই সমগ্ৰ জগতত মহা অপকীৰ্তি লাভ কৰিব।
Verse 14
यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् । महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः
তুমি নিজৰ দেহজাত, শিৱভক্তিত নিমগ্ন কন্যাক ত্যাগ কৰিলা; সেয়ে শম্ভু-দ্বেষী মহা নৰকৰ ঘোৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰিব—তাৰ মৃত্যু কেৱল অপৰাধফল।
Verse 15
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् । द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः
সতীয়ে জনসমক্ষে এইদৰে ক’লে; সেই আশ্চৰ্য আত্মত্যাগ দেখি শিৱৰ পাৰ্ষদসকল ক্ৰোধে দ্ৰুত অস্ত্ৰ হাতে উঠি দাঁড়াল।
Verse 16
द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा । शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः
দুৱাৰত থিয় হৈ থকা সকলো গণ ক্ৰোধৰসে উন্মত্ত হৈ উঠিল। তেওঁলোক আছিল নিজৰ স্বামী প্ৰভু শংকৰৰ অতিমহাবলবান অনুচৰ, সেয়ে তীব্ৰ ৰুষ্ট হ’ল।
Verse 17
हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः । उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः
শংকৰৰ গণসকলৰ সেই বীৰ নেতা সকলে বাৰে বাৰে উচ্চস্বৰে ‘হা হা’ কৰি হাহাকাৰ কৰিলে আৰু পুনঃপুন ক’লে—“ধিক্ ধিক্! নহয়, এইটো হ’ব নালাগে!”
Verse 18
हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् । सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः
সেই মহা ‘হা হা’ হাহাকাৰে দিগন্ত সৰ্বত্র ভৰি পৰিল। সকলো দেৱতা ভয়াক্ৰান্ত হ’ল; তাত উপস্থিত মুনিসকল আৰু আনসকলেও কঁপি কঁপি থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 19
गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः । कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्
সকলো গণে পৰামৰ্শ কৰি ক্ৰোধেৰে অস্ত্ৰ উঠালে। যুদ্ধবাদ্যৰ গর্জন আৰু অস্ত্ৰৰ ঝলকত দিগন্ত ভৰি পেলাই, যেন প্ৰলয়ৰ দৰে দৃশ্য সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 20
शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः । शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः
হে দেৱৰ্ষি, তাত শোকত আতুৰ হৈ কোনো কোনোৱে নিজৰ অংগত অস্ত্ৰৰে আঘাত কৰিছিল; আৰু অত্যন্ত তীক্ষ্ণ, প্ৰাণঘাতী অস্ত্ৰৰে তেওঁলোকে নিজৰ মূৰ আৰু মুখমণ্ডলকো ক্ষত-বিক্ষত কৰিছিল।
Verse 21
इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा । गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्
এইদৰে সেই সময়তে দাক্ষায়ণী (সতী)ৰ সৈতে তেওঁলোকো বিনাশপ্ৰাপ্ত হ’ল। তেতিয়া শিৱগণৰো দুই অযুত নষ্ট হ’ল; সেই দৃশ্য অদ্ভুত (ভয়ংকৰ) যেন লাগিল।
Verse 22
गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः । दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः
মহাত্মা শংকৰৰ গণসকলৰ মাজত নাশৰ পাছত যিসকল অৱশিষ্ট আছিল, তেওঁলোকে অস্ত্ৰ উচলাই আনন্দেৰে থিয় হৈ থাকিল, ক্ৰুদ্ধ দক্ষক বধ কৰিবলৈ উদ্যত।
Verse 23
तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने
হে মুনি! তেওঁলোকৰ ধাৱমান বেগ শুনি ভগবান ভৃগুৱে যজ্ঞঘাতকক ঘাত কৰা যজুষ্-মন্ত্ৰে দক্ষিণাগ্নিত আহুতি দিলে।
Verse 24
हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः । ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः
ভৃগুৱে আহ্বান চলাই থাকোঁতেই মহাসুৰসকল উদ্ভূত হ’ল—‘ঋভৱ’ নামৰ প্ৰবল বীৰসকল, তাত সহস্ৰে সহস্ৰে।
Verse 25
तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर । अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्
হে মুনীশ্বৰ, তাত প্ৰমথসকলে জ্বলি থকা অগ্নিশস্ত্ৰক অস্ত্ৰ কৰি অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ কৰিলে; সেই কথা শুনিলেই ৰোমাঞ্চ উঠে।
Verse 26
ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः । अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा
সেই মহাবীৰ ঋভুগণে চাৰিওফালে আঘাত কৰাত প্ৰমথগণ পূৰ্বৰ স্বচ্ছন্দতা হেৰুৱাই, প্ৰতিপক্ষৰ ব্ৰহ্মসম দীপ্ত তেজে দগ্ধপ্ৰায় হৈ দুখ-কষ্টত পৰিল।
Verse 27
एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् । शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्
এইদৰে শিৱগণ সোনকালে নিহত হৈ ছত্ৰভঙ্গ হল। শিৱৰ ইচ্ছাৰে, তেওঁৰ মহাশক্তিৰ দ্বাৰা, সেই ঘটনা অতি আশ্চৰ্য যেন লাগিল।
Verse 28
तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः । विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्
সেয়া দেখি ঋষি আৰু দেৱ—ইন্দ্ৰ আদি—মৰুদ্গণসহ, বিশ্বেদেৱ আৰু লোকপালসকলো তেতিয়া নীৰৱ হৈ পৰিল।
Verse 29
केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः । उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः
তাত কিছুমানে চাৰিওফালৰ পৰা প্ৰভু বিষ্ণুক প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকে উদ্বিগ্ন হৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুপস্থিতিৰ বিষয়ে বাৰে বাৰে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলে।
Verse 30
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতিকণ্ডত, সত্যোপাখ্যানৰ অন্তৰ্গত ‘সতীৰ দেহত্যাগৰ পিছত উদ্ভৱ হোৱা উপদ্ৰৱৰ বৰ্ণনা’ নামৰ ত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 31
एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः । ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने
হে মুনি, তেতিয়া সেই যজ্ঞত বিঘ্ন উঠি অস্থিৰতা জন্মিল; শংকৰদ্ৰোহী, দুষ্টচিত্ত ‘ব্ৰহ্মবন্ধু’ দক্ষৰ কাৰণেই সেই বাধা হ’ল।
Frequently Asked Questions
Satī’s yogic withdrawal from the body (dehatyāga), culminating in the body being consumed and reduced to ash, followed by a widespread cosmic outcry among devas and other beings.
They present Satī’s death not as ordinary demise but as deliberate yogic mastery: regulated vital currents and focused dhāraṇā enable a sovereign exit from embodiment, reinforcing yoga as a mode of spiritual authority.
The chapter highlights Satī as Śiva’s prāṇavallabhā (life-beloved) and emphasizes the supremacy of Śiva-bhakti; it also foregrounds the moral gravity of insulting Śiva, shown by the devas’ fear and astonishment.