दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—দেৱতা আৰু ঋষিসকল দক্ষৰ যজ্ঞোৎসৱলৈ আগবাঢ়ে, কিন্তু সতী গন্ধমাদনত এটা মণ্ডপত সখীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া-বিহাৰত থাকে। তেওঁ চন্দ্ৰৰ প্ৰস্থান দেখি বিশ্বাসী সখী বিজয়াক ৰোহিণীৰ ওচৰলৈ পঠায়—চন্দ্ৰ ক’লৈ গৈ আছে সুধি আহিবলৈ। বিজয়া চন্দ্ৰৰ কাষলৈ গৈ যথোচিত প্ৰশ্ন কৰি দক্ষ-যজ্ঞৰ উৎসৱৰ বিৱৰণ আৰু তেওঁৰ যাত্ৰাৰ কাৰণ জানি সোনকালে ঘূৰি আহি সতীক সকলো জনায়। সতী (কালিকা) বিস্মিত হৈ ভাবে—দক্ষ মোৰ পিতা, বীৰিণী মোৰ মাতৃ; তথাপি প্ৰিয় কন্যা হৈও মোক কিয় নিমন্ত্ৰণ দিয়া নহ’ল? এই অনাহ্বান দক্ষৰ অৱজ্ঞাৰ চিন হৈ পৰৱৰ্তী সংঘাতৰ ভূমি ৰচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । यदा ययुर्दक्षमखमुत्सवेन सुरर्षयः । तस्मिन्नैवांतरे देवो पर्वते गंधमादने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—যেতিয়া দেৱসকল আৰু দেৱৰ্ষিসকল দক্ষৰ যজ্ঞোৎসৱলৈ যাত্ৰা কৰিলে, সেই সময়তে প্ৰভু গন্ধমাদন পৰ্বতত অৱস্থিত আছিল।
Verse 2
धारागृहे वितानेन सखीभिः परिवारिता । दाक्षायणी महाक्रीडाश्चकार विविधास्सती
বৰ্ষাগৃহত, বিতানৰ তলত সখীসকলে ঘেৰাও কৰা দাক্ষায়ণী সতীয়ে নানাবিধ মনোহৰ ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 3
क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ मुदा सती । दक्षयज्ञे प्रयांतं च रोहिण्या पृच्छ्य सत्वरम्
তেতিয়া ক্ৰীড়াত আসক্তা দেৱী সতীয়ে আনন্দে দেখিলে—কোনোৱে দক্ষৰ যজ্ঞলৈ যাত্ৰা কৰিছে। তেওঁ তৎক্ষণাৎ ৰোহিণীক সুধি সেই ঘটনাত মন নিবিষ্ট কৰিলে।
Verse 4
दृष्ट्वा सीमंतया भूतां विजयां प्राह सा सती । स्वसखीं प्रवरां प्राणप्रियां सा हि हितावहाम्
সীমন্ত-অলংকাৰৰে ভূষিতা বিজয়াক দেখি সতীয়ে ক’লে—সেয়া তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ সখী, প্ৰাণসম প্ৰিয় আৰু সত্যই হিতকাৰিণী।
Verse 5
सत्युवाच । हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये त्वं विजये मम । क्व गमिष्यति चन्द्रोयं रोहिण्यापृच्छ्य सत्वरम्
সতী ক’লে— হে সখীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠে, প্ৰাণপ্ৰিয়ে! মোৰ বিজয়ত তুমিয়েই মোৰ আশ্ৰয়। সোনকালে ৰোহিণীক সুধা— এই চন্দ্ৰ ক’লৈ গৈ আছে?
Verse 6
ब्रह्मोवाच । तथोक्ता विजया सत्या गत्वा तत्सन्निधौ द्रुतम् । क्व गच्छसीति पप्रच्छ शशिनं तं यथोचितम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে— এইদৰে আদিষ্ট হৈ সত্যৱতী বিজয়া সোনকালে তেওঁৰ সন্নিধিলৈ গৈ, যথোচিতভাৱে সেই শশীক সুধিলে— “তুমি ক’লৈ গৈ আছা?”
Verse 7
विजयोक्तमथाकर्ण्य स्वयात्रां पूर्वमादरात् । कथितं तेन तत्सर्वं दक्षयज्ञोत्सवादिकम्
বিজয়াই কোৱা কথা শুনি সতীয়ে প্ৰথমে আদৰেৰে সোনকালে নিজৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। তাৰ পাছত দক্ষৰ যজ্ঞোৎসৱ আদি পৰা আৰম্ভ কৰি সকলো কথা ক্ৰমে তেওঁক ক’লে।
Verse 8
तच्छ्रुत्वा विजया देवीं त्वरिता जातसंभ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना सतीम्
এই কথা শুনি দেৱী বিজয়া তৎক্ষণাৎ ব্যাকুল হৈ, শশী (চন্দ্ৰ) কোৱা সকলো কথা সতীক জনালে।
Verse 9
तच्छ्रुत्वा कालिका देवी विस्मिताभूत्सती तदा । विमृश्य कारणं तत्राज्ञात्वा चेतस्यचिंतयत्
সেই বাক্য শুনি সেই সময়ত দেৱী সতী বিস্মিত হ’ল। তাত কাৰণ চিন্তা কৰিও নুবুজি, অন্তৰত ভাবনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 10
दक्षः पिता मे माता च वीरिणी नौ कुतस्सती । आह्वानं न करोति स्म विस्मृता मां प्रियां सुताम्
দক্ষ মোৰ পিতা আৰু বীৰিণী মোৰ মাতা—তেন্তে মই সতী কেনেকৈ অনুপস্থিত থাকোঁ? তথাপি তেওঁ মোক, প্ৰিয় কন্যাক, পাহৰি আহ্বান নপঠায়।
Verse 11
पृच्छेयं शंकरं तत्र कारणं सर्वमादरात् । चिंतयित्वेति सासीद्वै तत्र गंतुं सुनिश्चया
সেয়ে ভাবিলে, “তাত মই আদৰেৰে শংকৰক এই সকলো কাৰণ সুধিম।” এইদৰে চিন্তা কৰি সতীয়ে তাত যোৱাৰ দৃঢ় সিদ্ধান্ত ল’লে।
Verse 12
अथ दाक्षायणी देवी विजयां प्रवरां सखीम् । स्थापयित्वा द्रुतं तत्र समगच्छच्छिवांतिकम्
তেতিয়া দাক্ষায়ণী দেৱী (সতী) নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ সখী বিজয়াক তাত স্থাপন কৰি, দ্ৰুত শিৱৰ সন্নিধিলৈ গ’ল।
Verse 13
ददर्श तं सभामध्ये संस्थितं बहुभिर्गणैः । नंद्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपै
তাই তেওঁক সভামধ্যত আসীন দেখিলে; নন্দী আদি মহাবীৰ, শ্ৰেষ্ঠ দলনায়ক আৰু বহু গণে তেওঁক পৰিবেষ্টন কৰি আছিল।
Verse 14
दृष्ट्वा तं प्रभुमीशानं स्वपतिं साथ दक्षजा । प्रष्टुं तत्कारणं शीघ्रं प्राप शंकरसंनिधिम्
নিজ স্বামী পৰমেশ্বৰ ঈশানক দেখি দাক্ষকন্যা সতী সেই কাৰণ সোনকালে সুধিবলৈ শীঘ্ৰে শংকৰৰ সন্নিধিলৈ গ’ল।
Verse 15
शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया । प्रमोदिता वचोभिस्सा बहुमानपुरस्सरम्
প্ৰীতিযুক্ত শিৱে নিজৰ প্ৰিয়াক নিজৰ কোলাত স্থাপন কৰিলে। তাই মহামানত সন্মানিত হৈ, তেওঁৰ স্নেহময় বাক্যত আনন্দিত হ’ল।
Verse 16
अथ शंभुर्महालीलस्सर्वेशस्सुखदस्सताम् । सतीमुवाच त्वरितं गणमध्यस्थ आदरात्
তেতিয়া আশ্চৰ্য মহালীলাধাৰী, সৰ্বেশ্বৰ, সৎসকলক সুখ দান কৰা শম্ভু—গণসমূহৰ মাজত আসীন হৈ—আদৰে সৈতে তৎক্ষণাৎ সতীক ক’লে।
Verse 17
शंभुरुवाच । किमर्थमागतात्र त्वं सभामध्ये सविस्मया । कारणं तस्य सुप्रीत्या शीघ्रं वद सुमध्यमे
শম্ভুৱে ক’লে—কিহৰ উদ্দেশ্যে তুমি বিস্ময়ে ভৰা হৈ এই সভামধ্যলৈ আহিছা? হে সুমধ্যমে, স্নেহসহ তাৰে কাৰণ শীঘ্ৰে কোৱা।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता तदा तेन महेशेन मुनीश्वर । सांजलिस्सुप्रणम्याशु सत्युवाच प्रभुं शिवा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনীশ্বৰ, মহেশে এনেদৰে কোৱাত সতীয়ে তৎক্ষণাৎ অঞ্জলি বেঁধি গভীৰ প্ৰণাম কৰি প্ৰভু শিৱক উত্তৰ দিলে।
Verse 19
सत्युवाच । पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम् । तत्रोत्सवो महानस्ति समवेतास्सुरर्षयः
সতীয়ে ক’লে—মই শুনিছোঁ যে মোৰ পিতাৰ মহাযজ্ঞ চলিছে। তাত মহোৎসৱ হৈছে; দেৱতা আৰু ঋষিসকল একেলগে সমবেত হৈছে।
Verse 20
पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो
মোৰ পিতাৰ মহাযজ্ঞলৈ যাবলৈ তোমাৰ কিয় মন নাযায়? হে দেৱদেৱেশ, হে প্ৰভু, তাত নাযোৱাৰ কাৰণসহ সকলো কথা মোক কোৱা।
Verse 21
सुहृदामेष वै धर्मस्सुहृद्भिस्सह संगतिः । कुर्वंति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्द्धिनीम्
সত্য সুহৃদসকলৰ এইয়েই ধৰ্ম—সুহৃদসকলৰ সৈতে সংগতি ৰখা; হে মহাদেৱ, পৰস্পৰৰ প্ৰীতি আৰু সদ্ভাৱ বাঢ়ে এনেকুৱা কৰ্ম কৰা।
Verse 22
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मयागच्छ सह प्रभो । यज्ञवाटं पितुर्मेद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम
সেয়ে হে প্ৰভু, সকলো প্ৰচেষ্টাৰে মোৰ সৈতে আহা—আজি মোৰ পিতাৰ যজ্ঞবাটলৈ। হে স্বামী, প্ৰাৰ্থনা কৰি মই তোমাক বিনয় কৰোঁ।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः । दक्ष वागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সতীৰ সেই বাক্য শুনি দেৱ মহেশ্বৰ, দক্ষৰ বাক্যবাণে হৃদয় বিদ্ধ হ’লেও, উত্তৰত মৃদু আৰু সত্য বাক্য ক’লে।
Verse 24
महेश्वर उवाच । दक्षस्तव पिता देवी मम द्रोही विशेषतः
মহেশ্বৰে ক’লে—হে দেৱী, তোমাৰ পিতা দক্ষ বিশেষকৈ মোৰ বিৰোধী আৰু দ্ৰোহী।
Verse 25
यस्य ये मानिनस्सर्वे ससुरर्षिमुखाः परे । ते मूढा यजनं प्राप्ताः पितुस्ते ज्ञानवर्जिताः
দক্ষপক্ষৰ অন্য ঋষিসকলসহ সেই সকলো অহংকাৰী লোক মোহগ্ৰস্ত আৰু জ্ঞানবর্জিত হৈ তোমাৰ পিতাৰ যজ্ঞলৈ আহিল।
Verse 26
अनाहूताश्च ये देवी गच्छंति परमंदिरम् । अवमानं प्राप्नुवंति मरणादधिकं तथा
হে দেৱী, নিমন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ আনৰ পৰম নিবাসলৈ যোৱা লোকসকলে অপমান ভোগ কৰে; সেই অপমান মৃত্যুতকৈও অধিক বুলি গণ্য।
Verse 27
परालयं गतोपींद्रो लघुर्भवति तद्विधः । का कथा च परेषां वै रीढा यात्रा हि तद्विधा
প্ৰলয়স্থানলৈ গৈও ইন্দ্ৰ সেই অৱস্থাত তুচ্ছ হৈ পৰে। তেন্তে আন প্ৰাণীৰ কথা কি? সিহঁতৰ গতি আৰু ভ্ৰমণো তেনেকুৱাই—অনিশ্চিত আৰু প্ৰলয়াধীন।
Verse 28
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीयात्रावर्णनं नामाष्टविंशोध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় সংকলন ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় বিভাগ সতীখণ্ডত ‘সতীয়াত্ৰাৱৰ্ণন’ নামৰ অষ্টাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 29
तथारिभिर्न व्यथते ह्यर्दितोपि शरैर्जनः । स्वानांदुरुक्तिभिर्मर्मताडितस्स यथा मतः
সেইদৰে শত্রুৰ শৰৰে আঘাত পাইলেও মানুহ বেছি বিচলিত নহয়; কিন্তু নিজৰ লোকৰ কঠোৰ বাক্য মর্মস্থানত বিঁধিলে সি নিশ্চয়েই দুখত দগ্ধ হয়—এইয়েই স্থিৰ সত্য।
Verse 30
विद्यादिभिर्गुणैः षड्भिरसदन्यैस्सतां स्मृतौ । हतायां भूयसां धाम न पश्यंति खलाः प्रिये
প্ৰিয়ে, কেৱল বিদ্যা আদি ছয় গুণ—যিবোৰ প্ৰকৃত সদ্গুণ নহয়—সেইবোৰে সজ্জনৰ স্মৃতি নষ্ট কৰিলে, খল লোকসকলে মহাজনে আকাঙ্ক্ষা কৰা পৰম ধাম দেখা নাপায়।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই মহাত্মা মহেশে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, সতী ৰোষে সংযুক্ত হৈ বাক্যবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ শিৱক ক’লে।
Verse 32
सत्युवाच । यज्ञस्स्यात्सफलो येन स त्वं शंभोखिलेश्वर । अनाहूतोसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा
সতীয়ে ক’লে—হে শম্ভু, অখিলেশ্বৰ! যাঁৰ দ্বাৰা যজ্ঞ সফল হয়, সেয়া তুমি; কিন্তু আজি মোৰ দুষ্কৰ্মী পিতাই তোমাক নিমন্ত্ৰণ নকৰিলে।
Verse 33
तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भावं दुरात्मनः । सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम्
হে ভৱ! মই সেই সকলো জানিব বিচাৰোঁ—সেই দুষ্টমন লোকসকলৰ অন্তৰ্ভাৱো, আৰু তাত আহি উপস্থিত হোৱা সকলো দেৱৰ্ষিৰো, যদিও তেওঁলোকৰ হৃদয় কলুষিত হয়।
Verse 34
तस्माच्चाद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो । अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गंतुं महेश्वर
সেয়ে, হে প্ৰভু, মই আজিেই মোৰ পিতাৰ যজ্ঞলৈ যাম। হে নাথ, হে মহেশ্বৰ, তাত যোৱাৰ বাবে মোক অনুমতি দিয়া।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तौ भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवस्स्वयम् । विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—দেৱীয়ে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, সৰ্বজ্ঞ সৰ্বদৰ্শী ভগৱান ৰুদ্ৰ, স্বয়ং শিৱ, দক্ষকন্যা সতীক ক’লে।
Verse 36
शिव उवाच । यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गंतुमवश्यकम् । सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम्
শিৱে ক’লে—হে দেৱী, যদি এইয়েই তোমাৰ ইচ্ছা হয়, তেন্তে তাত যোৱা অৱশ্য। হে সুৱ্ৰতে, মোৰ বাক্য অনুসৰি শীঘ্ৰে পিতাৰ মখলৈ যোৱা।
Verse 37
एतं नंदिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् । महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता
শ্ৰদ্ধাৰে সি সাজু হৈ থকা নন্দী বৃষভত আৰোহণ কৰিলে; আৰু মহাৰাজোচিত সন্মান-উপচাৰ গ্ৰহণ কৰি, বহু সদ্গুণে বিভূষিতা হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 38
भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती । सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितुमंदिरम्
ৰুদ্ৰে তাইক ক’লে—“হে বৃষভাৰূঢ়ে, ভূষিতা হোৱা।” তেতিয়া সতী সুন্দৰ অলংকাৰৰে সুশোভিতা হৈ, যথাযথ প্ৰস্তুতি লৈ, পিতাৰ ভবনলৈ গ’ল।
Verse 39
महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना । सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च
পৰমাত্মাই ৰাজোচিত উপচাৰ দান কৰিলে—সুন্দৰ ছত্ৰ, চামৰ আদি, লগতে উৎকৃষ্ট বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰো।
Verse 40
गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्रा जग्मुश्शिवाज्ञया । कुतूहलयुताः प्रीता महोत्सवसमन्विताः
শিৱৰ আজ্ঞাৰে ষাঠি হাজাৰ ৰৌদ্ৰ গণ আগবাঢ়িল। কৌতূহলযুক্ত, আনন্দিত, মহোৎসৱৰ সহভাগী হৈ তেওঁলোকে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 41
तदोत्सवो महानासीद्यजने तत्र सर्वतः । सत्याश्शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः
সেই উৎসৱ মহোৎসৱ হৈ উঠিল আৰু সেই যজ্ঞসভাত সৰ্বত্ৰ বিয়পি পৰিল। শিৱপ্ৰিয়া সত্যাৰ সন্মানাৰ্থে বামদেৱগণে ইয়াক আয়োজন কৰিলে।
Verse 42
कुतूहलं गणाश्चक्रुश्शिवयोर्यश उज्जगुः । बालांतः पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराश्शिवप्रियाः
কৌতূহলে ভৰি গণসকলে হৰ্ষিত হৈ শিৱ-সতীৰ যশ উচ্চস্বৰে গালে। শিৱপ্ৰিয়া সেই মহাবীৰ সেৱকসকল শিশুৰ দৰে প্ৰীতিতে লাফাই উঠিল।
Verse 43
सर्वथासीन्महाशोभा गमने जागदम्बिके । सुखारावस्संबभूव पूरितं भुवनत्रयम्
জগদম্বিকা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰোঁতে সৰ্বদিশে মহাশোভা দেখা দিল। মঙ্গলময় হৰ্ষধ্বনি উঠিল আৰু সেই নাদে ত্ৰিভুবন পূৰ্ণ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The immediate prelude to the Dakṣa-yajña conflict: Satī discovers that the gods are traveling to Dakṣa’s sacrificial festival and realizes she has not been invited.
It functions as a narrative sign of adharmic ritualism—yajña performed for status while excluding/insulting the Śiva-centered principle embodied by Satī—thereby foreshadowing the collapse of sacrificial legitimacy.
Satī is also referred to as Kālikā in the sampled verses, signaling her śakti-identity and the intensity of her response as the narrative moves toward confrontation.