दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् शंभुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ । शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्

নাৰদে ক’লে—হে ব্ৰহ্মন! শম্ভুৰ ভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ প্ৰাজ্ঞ, হে অনঘ! আপুনি সম্যক্ কৈছে। শিৱ-সতীৰ পাৱন চৰিত্ৰ শ্ৰৱণে মোৰ জন্মো পৱিত্ৰ হৈ সত্যই হিতকৰ হ’ল।

Verse 2

इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः । कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाऽभवत्

এতিয়া কওক—দৃঢ়ব্ৰত ধৰি তপস্যা কৰি দক্ষে কোন বৰ লাভ কৰিলে? আৰু দেৱী কেনেকৈ দক্ষৰ কন্যা ৰূপে জন্ম ল’লে?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोखिलैः । यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः

ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; তুমি ধন্য, ভক্তিভাৱে সকলো মুনিয়ে তোমাক সন্মান কৰে। সুব্ৰতধাৰী দক্ষে কেনেকৈ তপস্যা কৰি বৰ লাভ কৰিছিল, মই ক’ম।

Verse 4

मदाज्ञप्तस्सुधीर्दक्षस्समाधाय महाधिपः । अपाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदंबिकाम्

মোৰ আদেশত প্ৰেৰিত হৈ, বুদ্ধিমান মহাধিপতি দক্ষে মন একাগ্ৰ কৰিলে আৰু সেই কামনাৰে জগদম্বিকা সেই দেৱীক নিজৰ (কন্যাৰূপে) লাভ কৰিব বিচাৰিলে।

Verse 5

क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रुष्टुं प्रत्यक्षतोम्बिकाम्

ক্ষীৰোদৰ উত্তৰ তীৰত অধিষ্ঠিতা সেই দেবীক হৃদয়ত স্থাপন কৰি, অম্বিকাক প্ৰত্যক্ষ মুখামুখি দৰ্শন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 6

दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः । तपश्चचार नियतस्सं यतात्मा दृढव्रतः

দক্ষই তেতিয়া তিন হাজাৰ দিব্য বছৰৰ বাবে তপস্যা কৰিলে—নিয়মনিষ্ঠ, আত্মসংযমী, অন্তৰ্মুখী আৰু দৃঢ়ব্ৰতী হৈ।

Verse 7

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तं कालं चिंतयन्तां जगन्मयीम्

কেতিয়াবা বায়ুকেই আহাৰ কৰি, কেতিয়াবা সম্পূৰ্ণ নিৰাহাৰ হৈ, কেতিয়াবা কেৱল জলাহাৰ লৈ, আৰু কেতিয়াবা পাতেৰে জীৱন ধৰি—জগন্ময়ী সতীয়ে সেই সময় শিৱচিন্তনত কটালে।

Verse 8

दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः

দুৰ্গাধ্যানত লীন, দীঘলীয়া কাল তপস্যাত ৰত, আৰু সুৱ্ৰতা হৈ, সি বহু নিয়ম-আচাৰে দেৱীক আৰাধনা কৰিলে।

Verse 9

ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम । जगदम्बा पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा

তেতিয়া, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, যমাদি নিয়ম-সংযমে যুক্ত দক্ষ প্ৰজাপতি যেতিয়া জগদম্বাৰ পূজা কৰি আছিল, তেতিয়া শিৱা দেৱী তেওঁৰ সন্মুখত প্ৰত্যক্ষ ৰূপে প্ৰকাশ পালে।

Verse 10

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

তাৰপিছত জগন্ময়ী জগদম্বাক প্ৰত্যক্ষ দেখি প্ৰজাপতি দক্ষে নিজকে কৃতকৃত্য বুলি মানিলে আৰু ভাবিলে যে জীৱনৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ল।

Verse 11

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् । वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्

দেৱীক কালিকা ৰূপে ধ্যান কৰিব লাগে—সিংহাসীনা, কৃষ্ণবৰ্ণা, সুন্দৰ মুখমণ্ডলা, চতুৰ্ভুজা, মনোহৰা; যাঁৰ হাতে বৰ, অভয়, নীলপদ্ম আৰু খড়্গ শোভা পায়।

Verse 12

आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् । तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्

তাৰপিছত তেওঁ গভীৰ প্ৰণাম কৰি সেই সুপ্ৰভা দেৱীৰ স্তৱ কৰিলে—যাঁৰ নয়ন ৰক্তিম আভাযুক্ত, মুক্ত কেশৰাশি সুন্দৰ, আৰু যিনি জগতৰ জননী—বিচিত্ৰ আৰু অপূৰ্ব বাক্যৰে।

Verse 13

दक्ष उवाच । जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि । कृपां कृत्वा नमस्तेस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम

দক্ষে ক’লে— হে জগতদেৱী, হে মহামায়া, হে জগদীশ্বৰী মহেশ্বৰী! কৃপা কৰি তুমি মোৰ প্ৰণাম গ্ৰহণ কৰিলা; তোমাক নমস্কাৰ, কিয়নো তুমি মোক তোমাৰ স্বৰূপ দৰ্শন কৰালাঁ।

Verse 14

प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणम् । प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोस्तु ते

হে আদ্যা ভগৱতী, প্ৰসন্ন হওক; হে শিৱৰূপিণী, কৃপা কৰক। হে ভক্তবৰদায়িনী জগন্মায়া, আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने

ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে একাগ্ৰচিত্ত দক্ষে স্তৱ কৰি স্তুত কৰিলে মহেশানী (সতী), হে মুনে, দক্ষক জানিও, নিজে তাৰ ইপ্সিত বিষয়ত তাক ক’লে।

Verse 16

देव्युवाच । तुष्टाहं दक्ष भवतस्सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव

দেৱীয়ে ক’লে—হে দক্ষ, তোমাৰ এই সৎভক্তিত মই অতি প্ৰসন্ন। মনৰ অভীষ্ট বৰ বাছি লোৱা; তোমাৰ বাবে মোৰ অদেয় একো নাই।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचश्श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्

ব্ৰহ্মাই ক’লে—জগদম্বাৰ বচন শুনি প্ৰজাপতি দক্ষ অতিশয় আনন্দিত হ’ল আৰু সেই মঙ্গলময়ী শিৱা দেৱীক নামেধৰে বাৰে বাৰে সম্বোধন কৰিলে।

Verse 18

दक्ष उवाच । जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय

দক্ষই ক’লে—হে জগদম্বা, হে মহামায়া! যদি তুমি মোৰ বৰদায়িনী হওঁ, তেন্তে সপ্ৰীতিতে মোৰ কথা শুনা আৰু মোৰ কামনা পূৰ্ণ কৰা।

Verse 19

मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणस्तुतः । रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः

মোৰ স্বামী সেই শিৱ, যি প্ৰকাশ পাই ব্ৰহ্মাই স্তৱ কৰিছিল। তেওঁ ‘ৰুদ্ৰ’ নামে খ্যাত—পৰমাত্মাৰ পূৰ্ণ আৰু পৰিপূৰ্ণ অৱতাৰ।

Verse 20

तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः । तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे

তোমাৰ অৱতাৰ এতিয়াও হোৱা নাই; তেন্তে তেওঁৰ পত্নী কোন হ’ব? সেয়ে হে শিৱে, পৃথিৱীত অৱতৰি নিজৰ দিৱ্যশক্তিৰে মহেশানক মোহিত কৰা।

Verse 21

त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन । तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजायाभवाऽधुना

তোমাৰ বাহিৰে তেওঁক মোহিত কৰিব পৰা আন কোনো শক্তি কেতিয়াও সক্ষম নহয়। সেয়ে মোৰ কন্যা হৈ জন্ম লৈ, এতিয়া হৰ (শিৱ)ৰ পত্নী হোৱা।

Verse 22

इत्थं कृत्वा सुलीला च भव त्वं हर मोहिनी । ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः

“হে সুলীলা দেবী! এইদৰে কৰি তুমি হৰ (শিৱ) কেও মোহিত কৰা মোহিনী হোৱা। দেবী, এই বৰ কেৱল মোৰেই; তোমাৰ আগত মই সত্যই কৈছোঁ।”

Verse 23

केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि । ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्

“(ভাৱি) ‘ই কেৱল স্বাৰ্থৰ বাবেই’—এনেদৰেই সকলো জগততে হয়। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ বিষয়তো, মইও ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণা পাই চলিছোঁ।”

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका । प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्

ব্ৰহ্মাই ক’লে—প্ৰজাপতিৰ বাক্য শুনি জগদম্বিকাই মৃদু হাঁহি দি উত্তৰ দিলে আৰু অন্তৰত শিৱক স্মৰণ কৰিলে।

Verse 25

देव्युवाच । तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा

দেৱী ক’লে—তাত, হে প্ৰজাপতি দক্ষ, মোৰ পৰম বাক্য শুনা। মই সত্য কওঁ; তোমাৰ ভক্তিত মই পৰম প্ৰসন্ন, সৰ্ব্ববৰদায়িনী।

Verse 26

अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न संदेहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी

হে দক্ষ, মই তোমাৰ কন্যা হ’ম—তোমাৰ পত্নীৰ গৰ্ভত মহেশ্বৰী ৰূপে। ইয়াত সন্দেহ নাই; তোমাৰ ভক্তিৰ বশত মই তেনে কৰিম।

Verse 27

तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ

সেয়ে মই নিশ্চয় চেষ্টা কৰিম আৰু অতি দুৰূহ তপস্যা কৰিম। হে অনঘ! সেই বৰ লাভ কৰি মই হৰ (শিৱ)ৰ পত্নী হ’ম।

Verse 28

नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः । विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः

আন কোনো উপায়ে কাৰ্যসিদ্ধি নহয়, কিয়নো সেই প্ৰভু নিৰ্বিকাৰ। সেই পূৰ্ণ সদাশিৱকেই বিধাতা ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৱেও সেবা-আৰাধনা কৰে।

Verse 29

अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि । मम स्वामी स वै शंभुर्नानारूपधरोपि ह

মই সদায় তেওঁৰ দাসী আৰু জন্মে জন্মে তেওঁৰ প্ৰিয়া। মোৰ স্বামী সঁচাকৈ শম্ভুৱেই, যদিও তেওঁ নানা ৰূপ ধাৰণ কৰে।

Verse 30

वरप्रभावाद्भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेस्म च । अहं तद्वरतोपीहावतरिष्ये तदाज्ञया

সেই বৰৰ প্ৰভাৱত মই বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ ভ্ৰূকুটিৰ পৰা অৱতীৰ্ণ হৈছিলোঁ। আৰু সেই বৰ অনুসাৰেই, তেওঁৰ আজ্ঞাত, মই ইয়াতো অৱতাৰ ল’ম।

Verse 31

गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका । हरजाया भविष्यामि भूता ते तनयाचिरात्

হে তাত! তুমি নিজৰ ঘৰলৈ যোৱা; দূতী হিচাপে তোমাৰ বাৰ্তা মই বুজিলোঁ। সময়ত মই হৰ (শিৱ)ৰ পত্নী হ’ম, আৰু অচিৰেই তোমাৰ কন্যাও হ’ম।

Verse 32

इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि । पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

দক্ষক এনেদৰে সত্য আৰু সুশোভিত বাক্য কৈ, হৃদয়ত শিৱৰ আজ্ঞা লাভ কৰি, দেৱীয়ে শিৱপদপদ্ম স্মৰণ কৰি পুনৰ তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 33

परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते । श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा

কিন্তু, হে প্ৰজাপতি, তোমাৰ মন এটা প্ৰতিজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিছে। মই তোমাক সেই সত্যই শুনাম—ইয়াক সত্য বুলি জানা, মিছা নহয়।

Verse 34

यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मंदादरस्तपा । देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्

হে তপস্বী, যেতিয়া তুমি পুনৰ মোৰ প্ৰতি উদাসীন হ’বা, তেতিয়া সত্যই মই এই দেহ ত্যাগ কৰিম। তেতিয়া মই মোৰ স্বাত্মস্বৰূপত স্থিত থাকিম—নচেৎ অন্যত্ৰ গ’ম।

Verse 35

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

হে প্ৰজাপতি, প্ৰতিটো সৃষ্টিচক্ৰত তোমাক এই বৰ দিয়া হ’ল। মই তোমাৰ কন্যা হৈ জন্ম ল’ম আৰু হৰ (শিৱ)ৰ প্ৰিয়া হ’ম।

Verse 36

ब्रह्मोवाच एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् । अंतर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ মহেশানী সতীয়ে মুখ্য প্ৰজাপতি দক্ষক সম্বোধন কৰিলে; আৰু দক্ষে চাই থাকোঁতেই তেওঁ তৎক্ষণাৎ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 37

अंतर्हितायां दुर्गायां स दक्षोपि निजाश्रमम् । जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा

দুৰ্গা অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত দক্ষো নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল; আৰু “সেই দেৱী মোৰ কন্যা হ’ব” বুলি ভাবি সি মহা আনন্দ লাভ কৰিলে।