प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
অধ্যায় ২৬ত ব্ৰহ্মাই প্ৰয়াগত বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হোৱা এক প্ৰাচীন মহাযজ্ঞৰ বৰ্ণনা কৰে। তাত সনকাদি সিদ্ধ, মহর্ষি, দেৱতা আৰু প্ৰজাপতি—ব্ৰহ্মদৰ্শী জ্ঞানীসকল—এটা বিশাল সভাত সমবেত হয়। ব্ৰহ্মা নিজ পৰিজনসহ উপস্থিত হয়; নিগম আৰু আগমক ‘মূৰ্তিমান’ দীপ্তিমান প্ৰমাণৰূপে দেখুৱাই শাস্ত্ৰধাৰাৰ সমন্বয় সূচিত কৰা হয়। বিচিত্ৰ সমাজত বহু শাস্ত্ৰৰ পৰা জ্ঞানবাদী আলোচনা উত্থিত হয়। তেতিয়া ভৱানীৰ গণসহ শিৱ—ত্ৰিলোকৰ হিতকাৰী—প্ৰত্যক্ষ হয়, আৰু তেওঁৰ আগমনে সভাৰ মৰ্যাদা-ক্ৰম সলনি হয়। ব্ৰহ্মাসহ দেৱ, সিদ্ধ আৰু ঋষিসকলে প্ৰণাম আৰু স্তৱ কৰে; শিৱাজ্ঞাত সকলোৱে নিজ নিজ স্থানত বহি দৰ্শনত তৃপ্ত হৈ যজ্ঞকৰ্মৰ কথা কয়। পাছত প্ৰজাপতিশ্ৰেষ্ঠ তেজস্বী দক্ষ আহি ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্দেশত আসন গ্ৰহণ কৰে। সুৰ-ঋষিসকলে স্তৱ-প্ৰণামৰে তেওঁক সন্মান কৰে; ইয়াত যজ্ঞক্ৰমত শিৱসন্মানৰ অনিবার্যতা আৰু মান-গৰ্বজনিত সংঘাতৰ বীজ প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् । प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—পূৰ্বকালত প্ৰয়াগত বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন, সকলোৰে হিতাৰ্থে এক মহান অধ্বৰ (যজ্ঞ) হৈছিল; তাত মহাত্মা মুনিসকল সমবেত হৈছিল।
Verse 2
तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः । सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः
তাত সিদ্ধসকল সমাগত হ’ল; সনক আদি দেৱর্ষিসকলো আহিল। প্ৰজাপতিসহ দেৱসকল—জ্ঞানী, ব্ৰহ্মদৰ্শী—তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 3
अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः । निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः
ময়ো তাত মোৰ পৰিজন-পরিচাৰসহ সমাগত হ’লোঁ; আৰু মহাপ্ৰভাৱশালী, মূর্তিমন্ত ৰূপে অৱস্থিত নিগম আৰু আগমো মোৰ সৈতে যুক্ত আছিল।
Verse 4
समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः । ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः
তেওঁলোকৰ সেই সমাৱেশ সঁচাকৈয়ে বিস্ময়কৰ উৎসৱ-সভা হৈ উঠিল। তাত নানা শাস্ত্ৰৰ পৰা উদ্ভূত আধ্যাত্মিক জ্ঞান-আলোচনা সেই সভাতেই জাগ্ৰত হ’ল।
Verse 5
तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः । त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने
সেই সময়তে, হে মুনি, প্ৰভু ৰুদ্ৰ ভৱানী আৰু তেওঁৰ গণসহ তাত উপস্থিত হ’ল। ত্ৰিলোকৰ হিতকর্তা স্বামী শুভ আৰু যথোচিত বাক্য উচ্চাৰণ কৰি আহিল।
Verse 6
दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा । अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्
শিৱক দেখি সকলো দেৱতা, সিদ্ধ আৰু মুনিসকলেও সেই প্ৰভুক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰিলে; মইও তেনেকৈয়ে কৰিলোঁ।
Verse 7
तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः । प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्
শিৱৰ আজ্ঞাৰে সকলোৱে আনন্দসহ নিজ নিজ স্থানত যথাযথভাৱে থিয় হ’ল। প্ৰভুৰ দৰ্শনত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকে পৰস্পৰে নিজৰ ধৰ্ম আৰু সেৱা-বিধি বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 8
तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः । आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया
সেই সময়তে প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি, শক্তিমান প্ৰভু দক্ষ যদৃচ্ছাভাৱে তাত উপস্থিত হ’ল। তেওঁ প্ৰসন্নচিত্ত আৰু উজ্জ্বল তেজে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 9
मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया । ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः
মোক প্ৰণাম কৰি সেই দক্ষ মোৰ আজ্ঞাৰে তাতেই অৱস্থান কৰিলে। ব্ৰহ্মাণ্ডৰ মান্য অধিপতি হ’লেও তেওঁ অহংকাৰী আছিল আৰু তত্ত্বৰ অন্তৰসত্যৰ পৰা বিমুখ হৈ বাহিৰমুখী আছিল।
Verse 10
स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः । पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः
সকলো দেৱ-ঋষিয়ে স্তুতি আৰু প্ৰণিপাতেৰে দক্ষক সন্মান কৰিলে। বৰৰ তেজে দীপ্ত দক্ষক বিনয়ীসকলে কৰযোৰে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে।
Verse 11
नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् । नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः
তেতিয়া নানাবিধ লীলাবিহাৰ কৰা, সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ আৰু পৰমোন্নত মহেশ্বৰ নিজ আসনত আসীন হৈ, নানা অহংকাৰত মত্ত দক্ষক নিৰীক্ষণ কৰিলে।
Verse 12
दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः । अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः
সেই ঠাইত হৰ (শিৱ) ন নমা দেখি মোৰ সেই পুত্ৰ—অপ্ৰসন্নচিত্ত দক্ষ প্ৰজাপতি—হঠাৎ ৰুদ্ৰৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 13
क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् । सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः
মহাপ্ৰভু, পৰম তেজস্বী ৰুদ্ৰক দেখি সেই মহাগৰ্বী ক্রূৰ দৃষ্টিৰে চাই, সকলোকে শুনাবলৈ উচ্চস্বৰে ক’লে; কিয়নো সি সত্য জ্ঞান-বিবেকহীন আছিল।
Verse 14
एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः
এই সকল—দেৱ আৰু অসুৰ—মোক অতি ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰে; শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ আৰু ঋষিসকলেও তেনেকুৱাই কৰে। তেন্তে প্ৰেত-পিশাচেৰে পৰিবৃত সেই মহামনা কেনেকৈ দুৰ্জনৰ দৰে আচৰণ কৰে?
Verse 15
श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना । लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा
‘এই শ্মশানবাসী আৰু সম্পূৰ্ণ নিৰ্লজ্জ—এতিয়াও মোক প্ৰণাম কিয় নকৰে? ইয়াৰ ক্ৰিয়াকৰ্ম লুপ্ত, ভূত-পিশাচে সেবিত; মত্ত মানুহৰ দৰে উচ্ছৃঙ্খল, সদায় নীতিধৰ্মক বিদ্ৰূপ কৰে।’
Verse 16
पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च । वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः
সেই দ্বিজক দেখি—যি পাষণ্ডী, দুর্জন, পাপশীল, অহংকাৰত ফুলি উঠা নিন্দক, আৰু পৰস্ত্ৰীত সদা আসক্ত কামত প্ৰৱীণ—সেয়ে মই তাক শাপ দিবলৈ প্ৰৱৃত্ত হ’লোঁ।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् । शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ সেই মহাখল ক্রোধে আচ্ছন্ন হৈ ৰুদ্ৰক ক’লে: ‘এই শ্ৰেষ্ঠ বিপ্ৰসকল আৰু দেৱসকল শুনক। এই ব্যক্তি বধযোগ্য; সেয়ে মোৰ নিমিত্তে তোমালোকে একে বধ কৰোৱা।’
Verse 18
दक्ष उवाच । रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः । देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः
দক্ষই ক’লে—এই ৰুদ্ৰক মই যজ্ঞৰ পৰা বহিষ্কৃত কৰিলোঁ। তেওঁ বৰ্ণব্যৱস্থাৰ অতীত আৰু প্ৰচলিত মৰ্যাদাচিহ্নবিহীন ৰূপধাৰী। দেৱসকলৰ সৈতে তেওঁ কোনো ভাগ নাপাওক; তেওঁ শ্মশানবাসী আৰু কুল-জন্মে হীন।
Verse 19
ब्रह्मोवाच । इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः । अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—দক্ষৰ কথা শুনি ভৃগু আদি বহু লোক, ৰুদ্ৰক দুষ্টস্বভাৱী বুলি ধৰি আৰু তেওঁক কেৱল আন দেৱতাসকলৰ সমান বুলি ভাবি, তেওঁক নিন্দা কৰিলে।
Verse 20
नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः
সেই কথা শুনি নন্দী ক্ৰোধত চকু লাল হৈ উঠিল। শাপ দিবলৈ মনস্থ কৰা সেই গণে বিলম্ব নকৰি দক্ষক ক’লে।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्
নন্দীশ্বৰে ক’লে—“ধিক্ ধিক্, হে ছলনাময় মহামূঢ় দক্ষ! দুষ্টমতি, তুমি মোৰ স্বামী মহেশ্বৰক যজ্ঞৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিলে কেনেকৈ?”
Verse 22
यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः । तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्
যাঁৰ কেৱল স্মৰণমাত্ৰে যজ্ঞ সফল হয় আৰু তীৰ্থসমূহ পবিত্ৰ হয়—সেই হৰ (শিৱ) কেনেকৈ শাপগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে?
Verse 23
वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते । वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः
হে দক্ষ, দুর্মতি! তোমাৰ ব্রাহ্মণ্য-অহংকাৰ আৰু চঞ্চল গৰ্বৰ বাবে এই শাপ বৃথা। তুমি বৃথাই উপহাস কৰিছা; মহাপ্ৰভু ৰুদ্ৰ কেতিয়াও দুষ্ট নহয়।
Verse 24
येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् । शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम
যাঁৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব পালন হয় আৰু সৃষ্ট বস্তু অন্তত লয় হয়—সেই ৰুদ্ৰ, সেই মহেশ কেনেকৈ শাপগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে? হে ব্রাহ্মণাধম!
Verse 25
एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः । नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः
এইদৰে নন্দীৰ তিৰস্কাৰত প্ৰজাপতি দক্ষ ক্ৰোধেৰে ভৰি উঠিল আৰু নন্দীকেও শাপ দিলে।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় খণ্ড, সতী-উপাখ্যানত, ভগৱান শিৱে কোৱা ‘দক্ষৰ শিৱবিৰোধ’ নামৰ ষড়বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 27
पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः । मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः
তেওঁলোক পাখণ্ড-বাদত নিমগ্ন, শিষ্টাচাৰৰ পৰা বহিষ্কৃত; মদিৰাপানত আসক্ত, জটা ধৰি ভস্ম আৰু অস্থি বহন কৰে।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে দক্ষে শিৱৰ কিঙ্কৰসকলক শাপ দিলে। সেই কথা শুনি শিৱপ্ৰিয় নন্দী তীব্ৰ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 29
प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् । शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः
তেতিয়া শিলাদ-তনয়, তেজস্বী আৰু শিৱৰ প্ৰিয় নন্দীয়ে সেই গৰ্বিত মহাখল পক্ষপাতীক সোনকালে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 30
नन्दीश्वर उवाच । रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः । शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता
নন্দীশ্বৰ ক’লে— হে দক্ষ, শঠ, দুৰ্বুদ্ধি! তুমি শিৱৰ কিঙ্কৰসকলক বৃথাই শাপ দিছা; ব্ৰহ্মাসদৃশ চপলতাত, শিৱতত্ত্ব নাজানি এই শাপ উচ্চাৰিত হৈছে।
Verse 31
भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः । महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते
ভৃগু আদি দুষ্টচিত্ত আৰু মূঢ়সকলে তেওঁক উপহাস কৰিলে; ‘তেওঁ ব্ৰাহ্মণত্ব ধাৰণ কৰিছে’ বুলি অহংমতিত মহাপ্ৰভু মহেশানক অবজ্ঞা কৰা হ’ল।
Verse 32
ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः । रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्
ইয়াত যিসকল তোমাৰ দৰে খল ব্ৰাহ্মণ ৰুদ্ৰবিমুখ, ৰুদ্ৰতেজৰ প্ৰভাৱত মই এতিয়া তেওঁলোকক শাপ দিছোঁ।
Verse 33
वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः । भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः
তোমালোক কেৱল বেদ-তৰ্কত আসক্ত, বেদৰ তত্ত্বৰ পৰা বিমুখ। হে বিপ্ৰসকল, তোমালোক সদায় ‘ইয়াৰ বাহিৰে একো নাই’ বুলি তৰ্ক কৰা লোক হৈ থাকক।
Verse 34
कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः । भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः
সেই ব্ৰাহ্মণসকল কামবশ, স্বৰ্গপৰায়ণ, ক্ৰোধ-লোভ-অহংকাৰযুক্ত হওক। হে বিপ্ৰসকল, তেওঁলোক সদায় নিৰ্লজ্জ ভিক্ষুক হৈ থাকক।
Verse 35
वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः । दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा
যিসকল ব্ৰাহ্মণে বেদমাৰ্গক আগত ৰাখি শূদ্ৰৰ বাবে যজ্ঞ কৰায়, তেওঁলোক নিশ্চয় দৰিদ্ৰ হয়; কিয়নো তেওঁলোক সদায় প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ)ত আসক্ত থাকে।
Verse 36
असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः । भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः
অসৎ প্ৰতিগ্ৰহ (অধৰ্ম দান গ্ৰহণ) কৰা সকলেই নৰকগামী। আৰু হে দক্ষ, তেওঁলোকৰ কিছুমান সদায় ব্ৰহ্মৰাক্ষসো হয়।
Verse 37
यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् । द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्
যি পৰমেশ্বৰ শিৱক দেৱসকলৰ মাজত সাধাৰণ বুলি ভাবি আৰু পাছত তেওঁৰ প্ৰতি দ্বেষ কৰে, সি আত্মতত্ত্বত অজ হ’লেও কুবুদ্ধি হৈ তত্ত্বসত্যৰ পৰা বিমুখ হয়।
Verse 38
कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्
কুটিল আৰু পাখণ্ডী ধৰ্মাচাৰে ভৰা গৃহত, সদায় গ্ৰাম্য ভোগসুখৰ লালসাৰে প্ৰেৰিত হৈ, সিহঁতে কৰ্মকাণ্ডৰ এক যন্ত্ৰ বিস্তাৰ কৰে আৰু বেদবাণীকেই যেন শাশ্বত লক্ষ্য—এইদৰে প্ৰচাৰ কৰে।
Verse 39
विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः । भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्
আনন্দহীন হৈ, আত্মাৰ সত্য গতি পাহৰি, সেই পশুসদৃশ দক্ষ সদায় কৰ্মত ভ্ৰষ্ট আৰু আচৰণত বিভ্ৰান্ত হ’ল; অচিৰেই তাৰ মুখ ছাগলৰ দৰে হ’ল।
Verse 40
शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा । हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः
যেতিয়া তাত ক্ৰুদ্ধ নন্দীয়ে সেই ব্ৰাহ্মণসকলক শাপ দিলে, তেতিয়া মহা হাহাকাৰ উঠিল; আৰু দক্ষেো প্ৰতিশাপস্বৰূপে ঈশ্বৰ (শিৱ)ক শাপ দিলে।
Verse 41
तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः । भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्
সেই ভয়ংকৰ নিন্দা বাক্য বাৰে বাৰে শুনি, শিৱতত্ত্ববিদ বেদজাত প্ৰভু ব্ৰহ্মাই তাক পুনঃপুনঃ নিন্দা কৰিলে; আৰু ভৃগু আদি ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকলকো কঠোৰভাৱে তিৰস্কাৰ কৰিলে।
Verse 42
ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः
নন্দীৰ বচন শুনি, ঈশ্বৰো যেন হাঁহি থকা দৰে, তাক বোধ কৰাই সদাশিৱে মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 43
सदाशिव उवाच । शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि । वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्
সদাশিৱ ক’লে—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ নন্দী, শুনা; তোমাৰ ক্ৰোধ কৰা উচিত নহয়। ভ্ৰমবশত ‘আমি তাকো শাপ দিলোঁ’ বুলি ভাবি ব্ৰহ্মকুল বৃথাই শাপিত হৈছে।
Verse 44
वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्
বেদ সঁচাকৈ মন্ত্ৰাক্ষৰময় আৰু ই বহুলভাৱে সূক্তময়। সেই সূক্তসমূহতেই সকলো দেহধাৰীৰ আত্মা প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 45
तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः । शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन
সেয়ে, হে আত্মবিদ্, ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ শাপ নিদিবা। বেদসমূহ কেতিয়াও কোনোবাই—দুৰ্বুদ্ধিৰ লোকেও—শাপ দিবলৈ যোগ্য নহয়।
Verse 46
अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि । शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः
মই যদি শাপবদ্ধ নহ’লোহেঁতেন, তেন্তে তুমি এতিয়াই তত্ত্বক সত্যসাৰে বুজিবলৈ যোগ্য হ’লা। হে মহাধীমান, সনকাদি ঋষিসকলক জাগ্ৰত কৰোঁতা, শান্ত হওক।
Verse 47
यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः । यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै
মইয়েই যজ্ঞ, মইয়েই যজ্ঞকৰ্ম, আৰু যজ্ঞৰ সকলো অঙ্গ-উপাঙ্গো সকলোভাবে মইয়েই। মই সংযতাত্মা, যজ্ঞত নিবিষ্ট—আৰু যজ্ঞাতীতও নিশ্চয় মইয়েই।
Verse 48
कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः । इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः
বিবেকেৰে চিন্তা কৰা—“ই কোন? তুমি কোন? এইসকল কোন? তত্ত্বতঃ সকলো একেই আত্মা।” এইদৰে বুজি চোৱা; দ্বিজসকলক তুমি বৃথাই শাপ দিছা।
Verse 49
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव । बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः
তত্ত্বজ্ঞানৰে প্ৰপঞ্চ-ৰচনাৰ বন্ধন আঁতৰাই, সংসাৰজাল বুনা লোক নহ’বা। হে মহাবুদ্ধি নন্দিন, ক্ৰোধ আদি ত্যাগ কৰি অন্তঃস্থ সমতাত স্থিত বুধ হওক।
Verse 50
ब्रह्मोवाच । एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः । विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শম্ভু (ভগৱান শিৱ) এইদৰে উপদেশ দিলে নন্দিকেশ্বৰ বিবেকত স্থিত হ’ল; তেওঁ শান্ত, প্ৰশান্ত আৰু ক্ৰোধবর্জিত হ’ল।
Verse 51
शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् । सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः
শিৱেও তৎক্ষণাৎ প্ৰাণসম প্ৰিয় সেই গণক জগাই দিলে। তাৰ পিছত সেই গণ নিজৰ সঙ্গীসকলসহ আনন্দিত হৈ তাতৰ পৰা ওলাই নিজ বাসস্থানলৈ গ’ল।
Verse 52
दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः । स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः
দক্ষো ক্ৰোধাৱিষ্ট হৈ সেই দ্বিজসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত অৱস্থাত নিজৰ স্থানলৈ গ’ল; তাৰ চিত্ত শিৱদ্ৰোহতেই দৃঢ়ভাৱে নিবদ্ধ আছিল।
Verse 53
रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः । श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्
সেই সময় ৰুদ্ৰক নিন্দা কৰি শাপ দিয়া হৈছিল বুলি স্মৰণ কৰি দক্ষ তীব্ৰ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হ’ল। শ্ৰদ্ধা ত্যাগ কৰি সেই মোহগ্ৰস্ত বুদ্ধিৰ লোক শিৱভক্তসকলক নিন্দা কৰাতেই লিপ্ত হ’ল।
Verse 54
इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना । परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्
পৰমাত্মা শম্ভুৱে এইদৰে কোৱাৰ পাছত দুৰ্বুদ্ধি দক্ষক উদ্দেশ কৰি কোৱা হ’ল—“তাত, শুনা; এতিয়া মই তাৰ অতি হঠী আৰু বিভ্ৰান্ত সংকল্পৰ কথা ক’ম।”
Frequently Asked Questions
A grand sacrificial assembly at Prayāga is described, culminating in Śiva’s arrival and the formal reception of Dakṣa—an opening movement that anticipates the Dakṣa-yajña conflict cycle.
By portraying Veda (nigama) and Shaiva revelation (āgama) as authoritative and even personified presences, the chapter frames Shaiva theology as continuous with—yet interpretively guiding—Vedic ritual culture.
Śiva is highlighted as prabhu (sovereign lord) and trilokahita-kṛt (benefactor of the three worlds), whose darśana and command stabilize the assembly; Dakṣa is highlighted as prajāpati-pati (chief among progenitors) whose status becomes ritually visible through public honors.