उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই দাক্ষযজ্ঞমণ্ডপত বীৰভদ্ৰ শিৱগণসহ আগবাঢ়োতে দেখা দিয়া ভয়ংকৰ উৎপাতসমূহ বৰ্ণনা কৰে। দাক্ষৰ দেহত কঁপনি আদি অশুভ লক্ষণ, যজ্ঞস্থলত ভূমিকম্প, মধ্যাহ্নতে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ বিকৃতি, সূৰ্যৰ বৰ্ণ সলনি আৰু বহু বলয়, উল্কাপাত আৰু অগ্নিবৃষ্টি, তৰাৰ বেঁকা বা তললৈ গতি, গিধ-শিয়াল আদিৰ অমঙ্গল ধ্বনি, ধূলিভৰা কঠোৰ বতাহ, ঘূৰ্ণিবতাহ আৰু জ্বলা বস্তুৰ বৰষুণ—এই সকলো যজ্ঞধ্বংসৰ পূৰ্বলক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে। অৰ্থাৎ ধৰ্ম-ঋতব্যৱস্থাৰ ব্যত্যয় ঘটিলে প্ৰকৃতি-আকাশতো সেই অশান্তি উৎপাতৰূপে প্ৰতিফলিত হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं प्रचलिते चास्मिन् वीरभद्रे गणान्विते । दुष्टचिह्नानि दक्षेण दृष्टानि विबुधैरपि
ব্ৰহ্মাই ক’লে—গণসহ বীৰভদ্ৰ এইদৰে আগবাঢ়িলে, দক্ষে আৰু দেবতাসকলেও ধ্বংস-সূচক অশুভ চিহ্ন দেখিলে।
Verse 2
उत्पाता विविधाश्चासन् वीरभद्रे गणान्विते । त्रिविधा अपि देवर्षे यज्ञविध्वंससूचकाः
হে দেৱর্ষি! গণসহিত বীৰভদ্ৰ উপস্থিত হোৱাত নানাবিধ উৎপাত দেখা দিলে—সেয়া ত্ৰিবিধো—যজ্ঞবিধ্বংসৰ সূচক আছিল।
Verse 3
दक्षवामाक्षिबाहूरुविस्पंदस्समजायत । नानाकष्टप्रदस्तात सर्वथाऽशुभसूचकः
তেতিয়া দক্ষৰ বাওঁ চকু, বাহু আৰু ঊৰু কঁপিবলৈ ধৰিলে। হে প্ৰিয়! সেয়া সৰ্বথা অশুভৰ সূচক, নানাকষ্টপ্ৰদ আছিল।
Verse 4
भूकंपस्समभूत्तत्र दक्षयागस्थले तदा । दक्षोपश्यच्च मध्याह्ने नक्षत्राण्यद्भुतानि च
তেতিয়া দেৱযজ্ঞস্থলত ভূমিকম্প হ’ল। আৰু দক্ষে মধ্যাহ্নতো নক্ষত্ৰত অদ্ভুত, অস্বাভাৱিক লক্ষণ দেখিলে।
Verse 5
दिशश्चासन्सुमलिनाः कर्बुरोभूद्दिवाकरः । परिवेषसहस्रेण संक्रांतश्च भयंकरः
দিশাবোৰ অতি মলিন হৈ পৰিল, সূৰ্য ছোপছোপ আৰু ম্লান হ’ল; সহস্ৰ পৰিবেষে ঘেৰ খাই ভয়ংকৰ সংক্রান্তিৰ দৰে পৰিৱর্তিত হ’ল।
Verse 6
नक्षत्राणि पतंति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च । नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा
তেতিয়া নক্ষত্ৰবোৰ যেন পতিত হ’বলৈ ধৰিলে, বিদ্যুৎ আৰু অগ্নিপ্ৰভাৰ দৰে ঝলমল কৰি; নক্ষত্ৰৰ গতি বেঁকা হ’ল আৰু চলন তলমুখী হৈ পৰিল।
Verse 7
गृध्रा दक्ष शिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः । आसीद्गृध्रपक्षच्छायैस्सच्छायो यागमंडपः
গৃধ্ৰই দক্ষৰ ছিন্ন মূৰ স্পৰ্শ কৰোঁতেই সহস্ৰশঃ উত্থিত হ’ল; তেওঁলোকৰ পাখিৰ ছায়াৰে যাগমণ্ডপ ঘন অশুভ ছায়াৰে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 8
ववाशिरे यागभूमौ क्रोष्टारो नेत्रकस्तदा । उल्कावृष्टिरभूत्तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवा
তেতিয়া যজ্ঞভূমিত শিয়ালবোৰে হাউলি উঠিল, আৰু চকুৰ আগত ভয়ংকৰ অমঙ্গল-লক্ষণ দেখা দিল। তাত শ্বেত বৃশ্চিকৰ পৰা জন্মা যেন উল্কাৰ বৃষ্টি হ’ল॥
Verse 9
खरा वाता ववुस्तत्र पांशुवृष्टिसमन्विताः । शलभाश्च समुद्भूता विवर्तानिलकंपिताः
সেখানে ধূলিবৃষ্টিৰ সৈতে প্ৰচণ্ড বতাহ বলিবলৈ ধৰিলে। ঘূৰ্ণিবায়ুৰ জোকাৰতে কঁপা কঁপা কৰি পঙ্গপালৰ ঝাঁকো উঠি আহিল॥
Verse 10
रीतैश्च पवनै रूर्द्ध्वं स दक्षाध्वरमंडपः । दैवान्वितेन दक्षेण यः कृतो नूतनोद्भुतः
তেতিয়া উচ্ছৃঙ্খল প্ৰচণ্ড বতাহে দেৱতাসকলৰ সৈতে দক্ষে নিৰ্মাণ কৰা সেই আশ্চৰ্য নৱনির্মিত দক্ষ-যজ্ঞমণ্ডপক ওপৰলৈ নিক্ষেপ কৰি ছিন্নভিন্ন কৰিলে।
Verse 11
वेमुर्दक्षादयस्सर्वे तदा शोणितमद्भुतम् । वेमुश्च मांसखण्डानि सशल्यानि मुहुर्मुहुः
তেতিয়া দক্ষ আদি সকলোৱে আশ্চৰ্যৰূপে ৰক্তধাৰা বমি কৰিলে; আৰু বাৰে বাৰে শল্য-কাঁটাযুক্ত মাংসখণ্ডো উগলি দিলে—শিৱাপৰাধজনিত বিনাশৰ ভয়ংকৰ লক্ষণ।
Verse 12
सकंपाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव
সকলোয়ে বতাহত প্ৰদীপৰ দৰে কঁপিবলৈ ধৰিলে; আৰু অস্ত্ৰধাৰাত কাটা পৰাৰ দৰে সকলেই শোকাকুল হ’ল।
Verse 13
तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनांतरे
তেতিয়াই সেই ক্ষণতে আৰ্তনাদ উঠাৰ লগে লগে অশ্ৰুবৃষ্টি নামিল—যেন বনান্তৰত প্ৰভাতে শিশিৰবৃষ্টিত পদ্মফুল টোপ টোপকৈ তিতি উঠে।
Verse 14
दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे
দক্ষ আদি সকলৰ চকুও হঠাৎ ক্ষীণ, ফেঁকুৰা আৰু দীপ্তিহীন হৈ পৰিল; আৰু দিনত ফুলি উঠা কমল-মুখো ৰাতিত ম্লান—যেন প্ৰভাতে কুমুদফুল সঙ্কুচিত হয়।
Verse 15
असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः । दिग्दाहोभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्
তেতিয়া এক ভয়ংকৰ অমঙ্গল উঠিল—ৰক্তবৃষ্টি হ’ল, দিশাসমূহ তিমিৰে আৱৃত হ’ল, আৰু সকলো দিশে বিশেষকৈ দিগ্দাহ জ্বলি উঠি সকলো জনক ত্ৰাসিত কৰিলে।
Verse 16
एवं विधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । भयमापेदिरेऽत्यंतं मुने विष्ण्वादिकास्तदा
এনেকুৱা অশুভ লক্ষণ দেখি দেৱগণ আৰু অন্য দিৱ্যসত্তাসকল অতিশয় ভয়াক্ৰান্ত হ’ল; হে মুনি, তেতিয়া বিষ্ণু আদি সকলেও মহাভয়ত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 17
भुवि ते मूर्छिताः पेतुर्हा हताः स्म इतीरयन् । तरवस्तीरसंजाता नदीवेगहता इव
‘হায়! আমি নিহত!’ বুলি চিঞৰি তেওঁলোকে মূৰ্ছিত হৈ মাটিত পৰিল—যেন বানৰ প্ৰবল সোঁতত নদীতীৰৰ গছ উভালি পৰে।
Verse 18
पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कंदुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः
পৰি গৈ তেওঁলোকে মাটিত নিহত ক্ৰূৰ সাপৰ দৰে পৰি থাকিল; তাৰ পাছত আকৌ বলৰ দৰে লাফাই বাৰে বাৰে পৰিল আৰু উঠিল।
Verse 19
ततस्ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रातोरुक्तिप्रत्युक्तिका इव
তাৰ পাছত তপ আৰু শোকৰ দাহে দগ্ধ হৈ তেওঁলোকে কুৰৰী পখীৰ দৰে কান্দিলে; তেওঁলোকৰ ক্ৰন্দনৰ ধ্বনি আকাশত প্ৰতিধ্বনিৰ দৰে—আহ্বান আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ দৰে—গুঞ্জৰিত হ’ল।
Verse 20
सवैकुंठास्ततस्सर्वे तदा कुंठितशक्तयः । स्वस्वोपकंठमाकंठं लुलुठुः कमठा इव
তেতিয়া তেওঁলোক সকলেই—নিজ নিজ বৈকুণ্ঠাদি ধামত থাকিলেও—শক্তি কুণ্ঠিত হৈ পৰিল। নিজ নিজ স্থানৰ ওচৰত কণ্ঠ পৰ্যন্ত তললৈ ঢলি, কচ্ছপৰ দৰে অসহায় হৈ লুটাই পৰিল।
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र संजाता चाशरीरवाक् । श्रावयत्यखिलान् देवान्दक्षं चैव विशेषतः
সেই মুহূৰ্ততে তাত এক অশৰীৰী বাণী উদিত হ’ল। ই সকলো দেৱতাক শুনাই বিশেষকৈ দক্ষক উদ্দেশ কৰি ক’লে।
Verse 22
आकाशवाण्युवाच । धिक् जन्म तव दक्षाद्य महामूढोसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम्
আকাশবাণী ক’লে—“ধিক্ তোৰ জন্ম, হে দক্ষ আদি! তই মহামূঢ়, পাপবুদ্ধিসম্পন্ন। হৰ (শিৱ)ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অনিবার্য মহাদুঃখ নিশ্চয় ঘটিব।”
Verse 23
हाहापि नोत्र ये मूढास्तव देवादयस्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः
“হাহা! ইয়াত তোৰ পক্ষত থিয় হৈ থকা মূঢ় দেৱ আদি সকলৰো মহাদুঃখ হব; ইয়াত সন্দেহ নাই।”
Verse 24
ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोपि ह
ব্ৰহ্মাই ক’লে—আকাশবাণী শুনি আৰু সেই অমঙ্গল লক্ষণ দেখি, দক্ষ অতি ভয়ত পৰিল; আন দেৱ আদি সকলেও ভীত হ’ল।
Verse 25
वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः
তেতিয়া দক্ষ কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু মনত অতি বিকল হৈ, নিজৰ প্ৰভু ইন্দিৰাপতি বিষ্ণুৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 26
सुप्रणम्य भयाविष्टः संस्तूय च विचेतनः । अवोचद्देवदेवं तं विष्णुं स्वजनवत्सलम्
সেই ভয়ত বিহ্বল হৈ গভীৰ প্ৰণাম কৰিলে; চিত্ত অস্থিৰ হ’লেও স্তৱ কৰি, স্বভক্তবৎসল দেৱদেৱ বিষ্ণুক ক’লে।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सती खंडे दुश्शकुनदर्शनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতীখণ্ডত ‘দুশ্শকুনদৰ্শন’ নামৰ চৌত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The emergence of pervasive omens at Dakṣa’s sacrificial arena as Vīrabhadra and Śiva’s gaṇas advance—signals that the dakṣayajña is fated to be disrupted and ruined.
They portray ṛta (cosmic order) reacting to ritual-moral disorder: a yajña performed with pride and disrespect toward Śiva becomes cosmically unsustainable, and nature itself ‘speaks’ the impending correction.
Bodily inauspicious tremors in Dakṣa, earthquake at the yajña-site, midday astral anomalies, a discolored sun with many halos, falling fiery lights, abnormal star-movements, vultures and jackals at the arena, meteor-like showers, dust-storm winds, and swarming insects.