भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
এই অধ্যায়ত সতীখণ্ডৰ দক্ষ-যজ্ঞোত্তৰ প্ৰসঙ্গ সমাপ্ত কৰি কাহিনিৰ পৰা আঁতৰি স্পষ্ট তত্ত্বোপদেশ দিয়া হৈছে। ব্ৰহ্মাই কয়—ৰমেশ (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা আৰু সমবেত দেৱ-ঋষিসকলৰ স্তৱে মহাদেৱ প্ৰসন্ন হয়। শম্ভুৱে কৰুণাদৃষ্টিৰে সকলোকে চাই দাক্ষক সোজাকৈ সম্বোধন কৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰে—মই সৰ্বস্বতন্ত্ৰ জগদীশ্বৰ হ’লেও স্বেচ্ছায় ‘ভক্তাধীন’ হওঁ। তাৰ পাছত উপাসকৰ চাৰি প্ৰকাৰ—আৰ্ত, জিজ্ঞাসু, অৰ্থাৰ্থী আৰু জ্ঞানী—ক্ৰমে শ্ৰেষ্ঠতা সহ বৰ্ণনা কৰি জ্ঞানীকেই সৰ্বোত্তম আৰু অতি প্ৰিয় বুলি কয়, কিয়নো সি শিৱস্বভাৱৰ সৈতে একাত্ম। বেদান্তশ্ৰুতিনিষ্ঠ আত্মজ্ঞান দ্বাৰাই শিৱপ্ৰাপ্তি হয়; জ্ঞানহীনসকল সীমিত বোধে সাধনা কৰে। কৰ্মবন্ধে কৰা কেৱল বেদপাঠ, যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যা—বাহ্য কৰ্মমাত্ৰ হ’লে—শিৱসাক্ষাৎ নেদেয়, এই সমালোচনাও আছে। সেয়ে যজ্ঞবিধ্বংসৰ প্ৰসঙ্গ আচারবাদৰ নিন্দা আৰু জ্ঞানযুত ভক্তিৰে মুক্তিমাৰ্গ দেখুওৱা ইতিবাচক উপদেশত ৰূপান্তৰিত হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो रमेशेन मया चैव सुरर्षिभिः । तथान्यैश्च महादेवः प्रसन्नस्संबभूव ह
ব্ৰহ্মাই ক’লে—ৰমেশ (বিষ্ণু), মই, দেৱৰ্ষিসকল আৰু আনসকলে এইদৰে স্তৱ কৰাত মহাদেৱ অতি প্ৰসন্ন আৰু কৃপাময় হ’ল।
Verse 2
श्रीः । समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतसतीखण्डो द्वितीयः
শ্ৰী। এইদৰে ৰুদ্ৰসংহিতাৰ অন্তৰ্গত সতীখণ্ডৰ দ্বিতীয় অংশ সমাপ্ত হ’ল।
Verse 3
महादेव उवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोस्मि प्रजापते । भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोप्यखिलेश्वरः
মহাদেৱে ক’লে—“হে দক্ষ, শুনা; হে প্ৰজাপতে, মই প্ৰসন্ন, সেয়ে কওঁ। মই অখিলেশ্বৰ হৈ স্বতন্ত্ৰ হ’লেও সদায় ভক্তসকলৰ অধীন থাকোঁ।”
Verse 4
चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनस्सदा । उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठास्तेषां दक्षप्रजापते
হে দক্ষ প্ৰজাপতি! সুকৃতিসম্পন্ন লোকসকলে সদায় চাৰি প্ৰকাৰৰে মোৰ ভজন কৰে; আৰু সেই চাৰিটাৰ ভিতৰত পৰৱৰ্তী পৰৱৰ্তী প্ৰকাৰ পূৰ্বতকৈ শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 5
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चैव चतुर्थकः । पूर्वे त्रयश्च सामान्याश्चतुर्थो हि विशिष्यते
আৰ্ত, জিজ্ঞাসু, অৰ্থাৰ্থী আৰু জ্ঞানী—এই চাৰি। প্ৰথম তিনিজন সাধাৰণ; কিন্তু চতুৰ্থজন, সত্য জ্ঞানী, নিশ্চয়েই বিশিষ্ট (শ্ৰেষ্ঠ)।
Verse 6
तत्र ज्ञानी प्रियतर ममरूपञ्च स स्मृतः । तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
তাত জ্ঞানীয়েই সৰ্বাধিক প্ৰিয়; তাকেই মোৰ স্বৰূপ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। সেয়ে জ্ঞানীৰ চেয়ে অধিক প্ৰিয় আন কোনো নাই—সত্য, সত্য মই কওঁ।
Verse 7
ज्ञानगम्योहमात्मज्ञो वेदांतश्रुतिपारगैः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः
মই জ্ঞানদ্বাৰাইহে গম্য, আত্মজ্ঞ; বেদান্ত-শ্ৰুতিৰ পাৰগামীসকলে মোক সাক্ষাৎ কৰে। কিন্তু জ্ঞান নথকাকৈ অল্পবুদ্ধিসকলে মোক পাবলৈ ব্যৰ্থ চেষ্টা কৰে।
Verse 8
न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नरा
ন বেদেৰে, ন যজ্ঞেৰে, ন দানেৰে, ন কেৱল তপস্যাৰে—তেওঁলোকে কেতিয়াও মোক লাভ কৰিব নোৱাৰে। কৰ্মবশ মূঢ় নৰসকলে মোক পাব নোৱাৰে।
Verse 9
केवलं कर्म्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि । अत एवाभवं रुष्टो यज्ञविध्वंसकारकः
তুমি কেৱল কৰ্মৰ দ্বাৰাই সংসাৰচক্ৰ পাৰ হ’ব বিচাৰিছা; সেয়ে মই ক্ৰুদ্ধ হৈ যজ্ঞবিধ্বংসকাৰী ৰূপ ধাৰণ কৰিলোঁ।
Verse 10
इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम् । बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः
এতিয়াৰ পৰা, হে দক্ষ, মোক পৰমেশ্বৰ বুলি জানিবা। বিবেকবুদ্ধিৰে সত্যজ্ঞানত পৰায়ণ হৈ, সমাহিত চিত্তে নিজৰ কৰ্ম সম্পাদন কৰা।
Verse 11
अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते । वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव
হে প্ৰজাপতে, সদ্বুদ্ধিৰে মোৰ আন এটা বচন শুনা। ধৰ্মৰ হেতু মই তোমাক এটা গুহ্য কথা কওঁ—সগুণৰূপে প্ৰকাশিত হৈও মই সদায় তোমাৰেই।
Verse 12
अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः
মই—ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ সৈতে—জগতৰ পৰম কাৰণতত্ত্ব। মই আত্মেশ্বৰ, অন্তঃসাক্ষী উপদ্ৰষ্টা, স্বপ্ৰকাশ চৈতন্যে নিজৰ পোহৰে নিজেই দেখা বিশেষ দ্ৰষ্টা।
Verse 13
आत्ममायां समाविश्य सोहं गुणमयीं मुने । सृजन्रक्षन्हरन्विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः
হে মুনি! তেওঁ নিজৰ গুণময়ী আত্মমায়াত প্ৰৱেশ কৰি, বিশ্বৰ সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰোঁতে, কৰ্মৰ উপযুক্ত কাৰ্য-সঞ্জ্ঞা ধাৰণ কৰে।
Verse 14
अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले । अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्मचेश्वरम्
সেই পৰম অদ্বিতীয়, শুদ্ধ ব্ৰহ্মস্বৰূপ একমাত্ৰ আত্মাতো অজ্ঞ লোকে ভেদবুদ্ধিৰে ভূতসমূহ, ব্ৰহ্ম আৰু ঈশ্বৰক পৃথক পৃথককৈ দেখে।
Verse 15
शिरः करादिस्वांगेषु कुरुते न यथा पुमान् । पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः
যেনেকৈ মানুহে নিজৰ মূৰ, হাত আদি স্ব-অংগক পৰৰ বুলি নাভাবে, তেনেকৈ যি মোৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ, সি কোনো জীৱত ‘পৰত্ব’ বোধ নকৰে।
Verse 16
सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति । त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति
হে দক্ষ, যি সকলো জীৱৰ অন্তৰত আত্মাৰ একত্ব দেখে আৰু ত্ৰিদেৱৰ মাজত ভেদ নধৰে, সিয়েই সত্য শান্তি লাভ কৰে।
Verse 17
यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः । नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम्
যি নৰাধম ত্ৰিদেৱৰ মাজত ভেদবুদ্ধি পোষণ কৰে, সি নিশ্চয় নৰকত বাস কৰিব—যিমান দিন চন্দ্ৰ-তৰা থাকে।
Verse 18
मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः । स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती
যি বিচক্ষণ ভক্ত মোৰ প্ৰতি পৰায়ণ হৈ সকলো দেৱতাকো পূজা কৰে, সি সেই সত্যজ্ঞান লাভ কৰে, যাৰ দ্বাৰা চিৰন্তন মুক্তি হয়।
Verse 19
विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी । विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते
বিধি (ব্ৰহ্মা) ভক্তি নথাকিলে বৈষ্ণৱী ভক্তি সত্যৰূপে জন্ম নাপায়; আৰু বিষ্ণুভক্তি নথাকিলে মোৰ (শিৱৰ) ভক্তি ক’তো উৎপন্ন নহয়।
Verse 20
इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः
এইদৰে কৈ শংকৰ—স্বামী, সকলোৰে পৰমেশ্বৰ—সকলোৰে শুনা অৱস্থাত তাতে, কৃপাকৰে নিজৰ বাণীৰে তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 21
हरिभक्तो हि मां निन्देत्तथा शैवोभवे द्यदि । तयोः शापा भवेयुस्ते तत्त्वप्राप्तिर्भवेन्न हि
যদি হৰিভক্তে মোক নিন্দা কৰে, অথবা শৈৱভক্তে হৰিৰ নিন্দা কৰা লোক হৈ উঠে, তেন্তে তেওঁলোকৰ ওপৰত শাপ ফলিত হয়; তেনে জনৰ পৰম তত্ত্ব-প্ৰাপ্তি নহয়।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् । जहृषुस्सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মহেশ্বৰদেৱৰ সুখদায়ক বচন এইদৰে শুনি, হে মুনি, তাত উপস্থিত দেৱতা, মুনি আদি সকলোৱে হৰ্ষিত হ’ল।
Verse 23
दक्षोभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतस्तदा । सकुटुम्बस्सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम्
তেতিয়া দক্ষ মহা আনন্দে শিৱভক্তিত ৰত হ’ল; আৰু দেৱতা আদি সকলোৱেও নিজৰ পৰিয়ালসহ শিৱক অখিলেশ্বৰ বুলি মানিলে।
Verse 24
यथा येन कृता शंभोः संस्तुतिः परमात्मनः । तथा तस्मै वरो दत्तश्शंभुना तुष्टचेतसा
যিয়ে যি ধৰণে পৰমাত্মা শম্ভুক স্তৱ কৰিলে, তুষ্টচিত্ত শম্ভুৱে সেই ধৰণেই তাক বৰ দান কৰিলে।
Verse 25
ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः । यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने
শিৱে উপদেশ দিয়াত দক্ষে সোনকালে শিৱভক্ত হৈ প্ৰসন্নবুদ্ধি লাভ কৰিলে; হে মুনি, শিৱানুগ্ৰহে তেওঁ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণকৈ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 26
ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः । दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः
সি দেৱতাসকলক তেওঁলোকৰ ভাগ দিলে আৰু শিৱক পূৰ্ণ ভাগ অৰ্পণ কৰিলে। দ্বিজসকলকো দান দিলে; এইদৰে শম্ভুৰ অনুগ্ৰহ লাভ কৰিলে।
Verse 27
अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम् । दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः
তাৰপিছত প্ৰজাপতি দক্ষে ঋত্বিজসকলৰ সৈতে, দেৱৰ উদ্দেশে বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন সেই মহাকৰ্ম বিধিমতে সমাপ্ত কৰিলে।
Verse 28
एवं दक्षमखः पूर्णोभवत्तत्र मुनीश्वरः । शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः
হে মুনীশ্বৰ, এইদৰে তাত দক্ষৰ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’ল—পৰব্ৰহ্মস্বৰূপ শংকৰৰ প্ৰসাদে।
Verse 29
अथ देवर्षयस्सर्वे शंसंतश्शांकरं यशः । स्वधामानि ययुस्तु ष्टाः परेपि सुखतस्तदा
তেতিয়া সকলো দেৱৰ্ষিয়ে শংকৰৰ যশ গাই, তুষ্টচিত্তে নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল; আনসকলেও সেই সময় সুখে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 30
अहं विष्णुश्च सुप्रीतावपि स्वंस्वं परं मुदा । गायन्तौ सुयशश्शंभोः सर्वमंगलदं सदा
মই আৰু বিষ্ণু, নিজ নিজ পৰম পদত সন্তুষ্ট থাকিলেও, আনন্দে সদায় শম্ভুৰ সুযশ গাই থাকোঁ; সেয়া নিত্য সৰ্বমঙ্গলদায়ক।
Verse 31
दक्ष संमानितः प्रीत्या महादेवोपि सद्गतिः । कैलासं स ययौ शैलं सुप्रीतस्सगणो निजम्
দক্ষই প্ৰীতিসহ সন্মান জনোৱাত সদ্গতিস্বৰূপ মহাদেৱো প্ৰস্থান কৰিলে। তেওঁ নিজৰ গণসমেত অতি প্ৰসন্ন হৈ নিজৰ পৰ্বতধাম কৈলাসলৈ উভতি গ’ল।
Verse 32
आगत्य स्वगिरिं शंभुस्सस्मार स्वप्रियां सतीम् । गणेभ्यः कथयामास प्रधानेभ्यश्च तत्कथाम्
নিজৰ পৰ্বতধামলৈ আহি শম্ভুৱে নিজৰ প্ৰিয়া সতীক স্মৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত সেই কথাই তেওঁ নিজৰ গণসকলক, বিশেষকৈ প্ৰধানসকলক, ক’লে।
Verse 33
कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन् । लौकिकीं गतिमाश्रित्य दर्शयन् कामितां प्रभुः
সৰ্বজ্ঞ প্ৰভুৱে সেই চৰিত্ৰসমূহ বহুলকৈ বৰ্ণনা কৰি কৰি কাল অতিবাহিত কৰিলে। আৰু লৌকিক আচাৰ আশ্ৰয় কৰি তেওঁ কাম্য গতি—ইচ্ছিত পথ—প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 34
नानीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सतां गतिः । तस्य मोहः क्व वा शोकः क्व विकारः परो मुने
প্ৰভু ন নীতি-অনীতি কৰ্মত বাঁধ খোৱা কৰ্তা; তেওঁ পৰব্ৰহ্ম, সৎজনৰ পৰম আশ্ৰয়। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁৰ ভিতৰত মোহ ক’ত, শোক ক’ত, আৰু বিকাৰ বা পৰিৱর্তন ক’ত?
Verse 35
अहं विष्णुश्च जानीवस्तद्भेदं न कदाचन । केपरे मुनयो देवा मनुषाद्याश्च योगिनः
মই আৰু বিষ্ণু—আমি এই কথা জানো; আৰু কেতিয়াও তাত কোনো সত্য ভেদ দেখা নাই। তেন্তে অন্য মুনি, দেৱ, মানুহাদি আৰু যোগীৰ কথা আৰু কি ক’ব!
Verse 36
महिमा शांकरोनंतो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः । भक्तज्ञातश्च सद्भक्त्या तत्प्रसादाद्विना श्रमम्
শংকৰৰ মহিমা অনন্ত; মণীষীসকলৰ বাবেও ই দুৰ্বিজ্ঞেয়। কিন্তু সৎভক্তিৰে ভক্তসকলে তাক জানে; তেওঁৰ প্ৰসাদে ই শ্ৰম নকৰাকৈয়ে উপলব্ধ হয়।
Verse 37
एकोपि न विकारो हि शिवस्य परमात्मनः । संदर्शयति लोकेभ्यः कृत्वा तां तादृशीं गतिम्
পৰমাত্মা শিৱত লেশমাত্ৰো বিকাৰ জন্মে নাহে; তথাপি তেওঁ তাদৃশ অৱস্থা ধৰি লোকসমূহৰ বোধৰ বাবে তাক প্ৰকাশ কৰে।
Verse 38
यत्पठित्वा च संश्रुत्य सर्वलोकसुधीर्मुने । लभते सद्गतिं दिब्यामिहापि सुखमुत्तमम्
হে সৰ্বলোকসুধী মুনে! যি শ্ৰদ্ধাৰে এইটো পঢ়ে আৰু শ্ৰৱণ কৰে, সি দিব্য সদ্গতি লাভ কৰে আৰু ইহলোকতো উত্তম সুখ পায়।
Verse 39
इत्थं दाक्षायणी हित्वा निजदेहं सती पुनः । जज्ञे हिमवतः पत्न्यां मेनायामिति विश्रुतम्
এইদৰে দাক্ষায়ণী সতীয়ে নিজ দেহ ত্যাগ কৰি পুনৰ হিমৱানৰ পত্নী মেনাৰ গৰ্ভত জন্ম ল’লে—ই প্ৰসিদ্ধ।
Verse 40
पुनः कृत्वा तपस्तत्र शिवं वव्रे पतिं च सा । गौरी भूत्वार्द्धवामांगी लीलाश्चक्रेद्भुताश्शिवा
তাত পুনৰ তপস্যা কৰি তেওঁ শিৱকেই পতিৰূপে বৰণ কৰিলে। গৌৰী হৈ, অৰ্ধবামাঙ্গী (অৰ্ধনাৰীশ্বৰ-ৰূপ) হৈ, সেই শিৱাই অদ্ভুত লীলা কৰিলে।
Verse 41
इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम्
এইদৰে তোমাক সতীৰ পৰম অদ্ভুত চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰা হ’ল। এই দিব্য আখ্যান ভুক্তি-মুক্তি দান কৰে আৰু সকলো শুভ কামনা পূৰ্ণ কৰে।
Verse 42
इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम्
এই নিৰ্মল আখ্যান পবিত্ৰ আৰু পৰম পাৱনকাৰী। ই স্বৰ্গ্য পুণ্য, যশ, দীঘল আয়ু আৰু পুত্ৰ-পৌত্ৰৰ ফল দান কৰে।
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षय ज्ञानुसंधानवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতীখণ্ডত “দক্ষৰ জ্ঞানানুসন্ধানৰ বৰ্ণনা” নামৰ তেতাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 44
यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम् । सोपि भुक्त्वाखिलान् भोगानंते मोक्षमवाप्नुयात्
যিয়ে এই শুভ আখ্যান পঢ়ে বা পঢ়োৱায়, সিও সকলো যোগ্য ভোগ ভোগ কৰি শেষত মোক্ষ লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter functions as a doctrinal conclusion to the Dakṣa-yajña episode: after praises by Brahmā, Viṣṇu (Rameśa), devas, and ṛṣis, Śiva turns to Dakṣa and explains why he opposed karma-bound sacrifice and what constitutes true approach to him.
It encodes a hierarchy of spiritual motivations and asserts that realization (ātma-jñāna) is the decisive means of attaining Śiva; devotion is validated, but its highest form is knowledge-suffused devotion (jñānī-bhakti).
Not a form-list chapter; the emphasis is on Śiva’s functional modes: (1) compassionate teacher (kṛpā-dṛṣṭi, instruction to Dakṣa) and (2) akhileśvara who nonetheless adopts bhaktādhīnatā—revealing transcendence plus immanence in devotional relation.