दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny
অধ্যায় ১৩ত নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—দক্ষ আনন্দে আশ্ৰমলৈ উভতি অহাৰ পাছত কি ঘটিল? ব্ৰহ্মাই কয় যে নিজৰ আদেশ অনুসৰি দক্ষে সংকল্পজন্য/মানস সৰ্গৰ দ্বাৰা বহুপ্ৰকাৰ সৃষ্টি কৰিলে। কিন্তু সৃষ্ট জীৱসমূহৰ অৱস্থা দেখি দক্ষে জনায়—প্ৰজা বৃদ্ধি নোহোৱাকৈ, যিদৰে উৎপন্ন হৈছিল তেনেদৰেই আছে। সি প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে ব্যৱহাৰিক উপায় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে—পঞ্চজন-সম্পৰ্কীয় সুন্দৰী কন্যা অসিক্নীক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰা, যাতে মৈথুন-ধৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰজাসৰ্গ আগবাঢ়ে। তেওঁ আশীৰ্বাদ দিয়ে—এই আদেশ মানিলে মঙ্গল হ’ব; শিৱে তোমাৰ কল্যাণ কৰিব। তাৰ পাছত দক্ষে বিবাহ কৰি পুত্ৰ জন্ম দিয়ে আৰু হৰ্যশ্ব বংশৰ আৰম্ভণি হয়। অধ্যায়টোৱে দেখুৱায় যে প্ৰজনন সৃষ্টিৰ শাসনত ধৰ্মসন্মত পথ, আৰু শুভফলৰ পৰম আশ্ৰয় শিৱ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महा प्राज्ञ वद नो वदतां वर । दक्षे गृहं गते प्रीत्या किमभूत्तदनंतरम्
নাৰদে ক’লে—হে ব্ৰহ্মন্, হে বিধাতা, মহাপ্ৰাজ্ঞ, বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! কওক—আপুনি প্ৰীতিসহ দক্ষৰ গৃহলৈ গ’লে, তাৰ তৎক্ষণাত পাছত কি ঘটিল?
Verse 2
ब्रह्मोवाच । दक्षः प्रजापतिर्गत्वा स्वाश्रमं हृष्टमानसः । सर्गं चकार बहुधा मानसं मम चाज्ञया
ব্ৰহ্মাই ক’লে—প্ৰজাপতি দক্ষ হৃষ্টমনে নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি গ’ল; আৰু মোৰ আজ্ঞাৰে সি মনোময় (সূক্ষ্ম)ভাবে বহু প্ৰকাৰ সৃষ্টিকৰ্ম কৰিলে।
Verse 3
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । दक्षो निवेदयामास ब्रह्मणे जनकाय मे
সেই বৃদ্ধি পোৱা আৰু বিস্তৃত প্ৰজাসৃষ্টিক দেখি প্ৰজাপতি দক্ষে মোৰ জনক-পিতা ব্ৰহ্মাক তৎসম্বন্ধে নিবেদন কৰিলে।
Verse 4
दक्ष उवाच । ब्रह्मंस्तात प्रजानाथ वर्द्धन्ते न प्रजाः प्रभो । मया विरचितास्सर्वास्तावत्यो हि स्थिताः खलु
দক্ষে ক’লে—হে ব্ৰহ্মন্, হে তাত, হে প্ৰজানাথ প্ৰভো! প্ৰজাসকল বৃদ্ধি নাপায়। মোৰ দ্বাৰা সৃষ্ট সকলো প্ৰজা তেনেকৈয়ে স্থিৰ আছে, নিশ্চয়।
Verse 5
किं करोमि प्रजानाथ वर्द्धेयुः कथमात्मना । तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः
হে প্ৰজানাথ, মই কি কৰিম? মোৰ দ্বাৰাই প্ৰজাসকল কেনেকৈ বৃদ্ধি পাব? তাৰ উপায় কওক, যাতে মই নিঃসন্দেহে সন্ততি-প্ৰজা উৎপন্ন কৰিব পাৰোঁ।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः । तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দক্ষ প্ৰজাপতি, প্ৰিয় বৎস, মোৰ পৰম বচন শুনা। হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, মই কোৱা মতে কৰা; শিৱে নিশ্চয় তোমাৰ মঙ্গল কৰিব।
Verse 7
या च पञ्चजनस्यांग सुता रम्या प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्
আৰু হে প্ৰিয়, প্ৰজাপতিৰ পঞ্চজনৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই মনোমোহা কন্যা—‘অসিক্নী’ নামৰ—হে প্ৰজেশ, তাক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰা।
Verse 8
वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि
তুমি বাম-প্ৰবাহৰ দাম্পত্যধৰ্মৰ অধিপতি; সেয়ে তুমি পুনৰ এই প্ৰজাসৃষ্টিক প্ৰৱৰ্তাবা। আৰু সেই প্ৰিয় কামিনীজনীক বিধিপূৰ্বক গ্ৰহণ কৰি, তাক পুনঃপুনঃ বহু সন্তানে গৰ্ভৱতী কৰিবা।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः । उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পাছত, মৈথুনধৰ্ম অনুসাৰে প্ৰজা উৎপন্ন কৰিবলৈ, বীৰণৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি মই মোৰ কন্যাক বিবাহত দিলোঁ।
Verse 10
अथ तस्यां स्वपत्न्यां च वीरिण्यां स प्रजापतिः । हर्यश्वसंज्ञानयुतं दक्षः पुत्रानजीजनत्
তাৰ পাছত নিজৰ পত্নী বীৰিণীৰ গৰ্ভত প্ৰজাপতি দক্ষে ‘হৰ্যশ্ব’ নামে পৰিচিত পুত্ৰসকলক জন্ম দিলে।
Verse 11
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्व आसन् सुता मुने । पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः
হে মুনি, সেই সকলো সন্তান একে ধৰ্মশীল আছিল; সদায় পিতৃভক্তিত ৰত আৰু বেদমাৰ্গত অচলভাৱে পৰায়ণ আছিল।
Verse 12
पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशम् । प्रतीचीं तपसे तात सर्वे दाक्षायणास्सुताः
পিতৃবচন অনুসৰি প্ৰজাসৃষ্টি সাধনৰ উদ্দেশ্যে, হে তাত, দক্ষৰ সকলো পুত্ৰ তপস্যাৰ বাবে পশ্চিম দিশলৈ গ’ল।
Verse 13
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वि० सतीखंडे दक्षसृष्टौ नारदशापो नाम त्रयोदशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ সতীখণ্ডত, দক্ষসৃষ্টি-প্ৰসঙ্গত ‘নাৰদশাপ’ নামৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 14
तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽ भवन् । धर्मे पारमहंसे च विनिर्द्धूतमलाशयाः
তাঁৰ কেৱল স্পৰ্শতেই তেওঁলোকৰ বোধ তৎক্ষণাৎ জাগ্ৰত হ’ল। অন্তৰৰ মলিনতা ধুই গ’ল আৰু তেওঁলোক ধৰ্মত আৰু পৰমহংস-মাৰ্গত দঢ় হ’ল—মোক্ষদাতা প্ৰভু শিৱত একনিষ্ঠ।
Verse 15
प्रजाविवृद्धये ते वै तेपिर तत्र सत्तमाः । दाक्षायणा दृढात्मानः पित्रादेश सुयंत्रिताः
সন্তানবৃদ্ধিৰ বাবে সেই উত্তমসকলে তাত তপস্যা কৰিলে। দক্ষৰ পুত্ৰসকল দৃঢ়চিত্ত, পিতৃ-আজ্ঞাৰে সুসংযত আছিল।
Verse 16
त्वं च तान् नारद ज्ञात्वा तपतस्सृष्टि हेतवे । अगमस्तत्र भूरीणि हार्दमाज्ञाय मापतेः
আৰু তুমি হে নাৰদ, সেই সকলো জানি সৃষ্টিৰ হেতু তপস্যা কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তাত গ’লা; সৰ্বমাপক প্ৰভু হৰ (শিৱ)-ৰ হৃদয়স্থ আজ্ঞা বুজি বহু নিয়ম পালন কৰিলা।
Verse 17
अदृष्ट्वा तं भुवस्सृष्टि कथं कर्तुं समुद्यताः । हर्यश्वा दक्षतनया इत्यवोचस्तमादरात्
সেই মহেশ্বৰক নেদেখাকৈ তোমালোকে লোকসৃষ্টি কৰিবলৈ কেনেকৈ উদ্যত হ’ব পাৰা?—এইদৰে কৈ দক্ষৰ পুত্ৰ হৰ্যশ্বসকলে তেওঁক আদৰেৰে ক’লে।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । तन्निशम्याथ हर्यश्वास्ते त्वदुक्तमतंद्रिताः । औत्पत्तिकधियस्सर्वे स्वयं विममृशुर्भृशम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: সেয়া শুনি হৰ্যশ্বসকল ক্লান্তি নমানি তোমাৰ বাক্যত তৎপৰ হ’ল; জন্মসিদ্ধ বিবেকসম্পন্ন তেওঁলোকে সকলোৱে নিজে নিজে গভীৰ চিন্তা কৰিলে।
Verse 19
सुशास्त्रजनकादेशं यो न वेद निवर्तकम् । स कथं गुणविश्रंभी कर्तुं सर्गमुपक्रमेत्
যি জনে সত্য শাস্ত্ৰে দিয়া আদিজনকৰ নিবর্তক আদেশ নাজানে, সি গুণৰ ওপৰত ভৰসা কৰি সৃষ্টিকাৰ্য কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব?
Verse 20
इति निश्चित्य ते पुत्रास्सुधियश्चैकचेतसः । प्रणम्य तं परिक्रम्यायुर्मार्गमनिवर्तकम्
এইদৰে স্থিৰ কৰি সেই পুত্ৰসকল—সুধী আৰু একচিত্ত—তাঁক প্ৰণাম কৰি পৰিক্ৰমা কৰিলে আৰু অব্যর্থ নিবর্তক পথ আশ্ৰয় কৰিলে।
Verse 21
नारद त्वं मनश्शंभोर्लोंकानन्यचरो मुने । निर्विकारो महेशानमनोवृत्तिकरस्तदा
হে নাৰদ, হে মুনি, তুমি শম্ভুৰ মনস্বৰূপ; লোকলোকান্তৰে অনাসক্ত হৈ বিচৰণ কৰা। নিৰ্বিকাৰ হৈ তুমি তেতিয়া মহেশান (শিৱ)ৰ মনোবৃত্তি আৰু সংকল্প প্ৰকাশ কৰোৱা।
Verse 22
काले गते बहुतरे मम पुत्रः प्रजापतिः । नाशं निशम्य पुत्राणां नारदादन्वतप्यत
বহু কাল পাৰ হোৱাৰ পিছত মোৰ পুত্ৰ প্ৰজাপতিয়ে নাৰদৰ পৰা পুত্ৰসকলৰ বিনাশৰ সংবাদ শুনি শোক আৰু অনুতাপে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 23
मुहुर्मुहुरुवाचेति सुप्रजात्वं शुचां पदम् । शुशोच बहुशो दक्षश्शिवमायाविमोहितः
‘সুপ্ৰজা’ বুলি দক্ষে মুৰ্মুৰে কৈ থাকিল, কিন্তু সি শোকৰ গভীৰতালৈ অধিক নামি গ’ল। শিৱমায়াত বিমোহিত দক্ষে পুনঃপুনঃ বিলাপ কৰিলে।
Verse 24
अहमागत्य सुप्रीत्या सांत्वयं दक्षमात्मजम् । शांतिभावं प्रदर्श्यैव देवं प्रबलमित्युत
মই আন্তৰিক স্নেহে তাত গৈ দক্ষৰ কন্যাক সান্ত্বনা দিলোঁ; শান্তিভাৱ দেখুৱাই দেৱ শিৱক মহাপ্ৰবল, সৰ্বাধিপতি বুলি ক’লোঁ।
Verse 25
अथ दक्षः पंचजन्या मया स परिसांत्वितः । सबलाश्वाभिधान्् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्
তাৰপিছত দক্ষ—পঞ্চজন্যা দ্বাৰা মোৰ সান্ত্বনাত সম্পূৰ্ণ সান্ত্বিত হৈ—‘সবলাশ্ব’ নামে খ্যাত এক হাজাৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 26
तेपि जग्मुस्तत्र सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः । प्रजासर्गे अत्र सिद्धास्स्वपूर्वभ्रातरो ययुः
সেই পুত্ৰসকলেও পিতাৰ আদেশত, দৃঢ়ব্ৰত ধৰি, সেই স্থানলৈ গ’ল। তাত প্ৰজাসৃষ্টিৰ কাৰ্যত সেই সিদ্ধসকলে পূৰ্বৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলৰ পথেই আগবাঢ়িল।
Verse 27
तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः । तेपुर्महत्तपस्तत्र जपन्तो ब्रह्म सुव्रताः
সেই পবিত্ৰ শৈৱ-স্থান স্পৰ্শ কৰামাত্ৰেই তেওঁলোকৰ পাপ নাশ হ’ল আৰু অন্তঃকৰণ নিৰ্মল হ’ল। তাত সেই সুব্ৰতধাৰীসকলে মহাতপ কৰি পৰব্ৰহ্ম—শিৱৰ—নিরন্তৰ জপ কৰিলে।
Verse 28
प्रजासर्गोद्यतांस्तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद । पूर्ववच्चागदो वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिम्
তেওঁলোক প্ৰজাসৃষ্টিৰ বাবে উদ্যত বুলি জানি তেওঁ ক’লে, “যোৱা, হে নাৰদ।” তাৰপিছত পূৰ্বৰ বাক্য স্মৰণ কৰি, ঈশ্বৰীয় গতিত স্থিত হৈ, তেওঁ আগৰ দৰে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 29
भ्रातृपंथानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः । अयाश्चोर्द्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुस्सुताः
হে মুনি, ‘ভ্ৰাতৃপথ’ দেখুৱাইও তোমাৰ উপদেশ নিষ্ফল হ’ল; সেই পুত্ৰসকলেও ঊৰ্ধ্বগতি নাপাই ভ্ৰাতাৰ পথেই গ’ল।
Verse 30
उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः । विस्मितोभूत्स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः
সেই সময়তে প্ৰজাপতিয়ে বাৰে বাৰে বহু অশুভ উৎপাত দেখিলে। মোৰ পুত্ৰ দক্ষ বিস্মিত হৈ অন্তৰত দুঃখিত হ’ল।
Verse 31
पूर्ववत्त्वत्कृतं दक्षश्शुश्राव चकितो भृशम् । पुत्रनाशं शुशोचाति पुत्रशोक विमूर्छितः
পূৰ্বৰ দৰে সেই একে সংবাদ পুনৰ শুনি দক্ষ অতি ভীতচকিত হ’ল। পুত্ৰনাশৰ শোকে আচ্ছন্ন হৈ, পুত্ৰশোকত মূৰ্ছিতপ্ৰায় হৈ তেওঁ সন্তান-হানিত বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 32
चुक्रोध तुभ्यं दक्षोसौ दुष्टोयमिति चाब्रवीत् । आगतस्तत्र दैवात्त्वमनुग्रहकरस्तदा
দক্ষ তোমাৰ প্ৰতি ক্ৰুদ্ধ হৈ ক’লে—“এজন দুষ্ট।” তথাপি দৈৱবিধানত সেই সময়তে তুমি তাত উপস্থিত হ’লা, অনুগ্ৰহদাতা ৰূপে।
Verse 33
शोकाविष्टस्स दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः । उपलभ्य तमाहत्य धिग्धिक् प्रोच्य विगर्हयन्
শোকে আচ্ছন্ন দক্ষোঁৰ ওঁঠ ক্ৰোধত কঁপিছিল। তেওঁ তাক ধৰি আঘাত কৰি “ধিক্ ধিক্” বুলি কৈ গৰিহণা আৰু নিন্দা কৰিবলৈ ধৰিলে। শৈৱ দৃষ্টিত ই অহংকাৰজন্য ক্ৰোধৰ বাহ্য উচ্ছ্বাস; ই বিবেক ঢাকি শিৱ আৰু শিৱভক্তসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাৰ পৰা বিমুখ কৰে।
Verse 34
दक्ष उवाच । किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिंगतः । भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितस्साधुकारि नो
দক্ষে ক’লে: হে অধম-শ্ৰেষ্ঠ! সাধুসকলৰ বাহ্যচিহ্ন ধৰি তুমি এই কি কৰিলা? সাধুকাৰীৰ বেশ লৈ তুমি আমাৰ শিশুসকলক ভিক্ষাৰ পথ দেখালাঁ।
Verse 35
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः । विघातश्श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते
যিসকল ত্ৰিবিধ ঋণৰ পৰা মুক্ত নহয়, তেওঁলোকৰ ইহ-পৰলোকৰ মঙ্গল বাধাপ্ৰাপ্ত হয়; তোমাৰ দৰে নিৰ্দয়, শঠ লোকে তেওঁলোকৰ শ্ৰেয় নষ্ট কৰে।
Verse 36
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात्प्रव्रजेत्पुमान् । मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः
যি পুৰুষ তিনিটা পবিত্ৰ ঋণ শোধ নকৰাকৈ গৃহস্থাশ্ৰম ত্যাগ কৰে আৰু মাতৃ‑পিতৃক পৰিত্যাগ কৰে, সি মোক্ষ বিচাৰিলেও অধোগতিত পতিত হয়।
Verse 37
निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जश्शिशुधीभिद्यशोऽपहा । हरेः पार्षदमध्ये हि वृथा चरसि मूढधीः
তই নিৰ্দয় আৰু অতি নিৰ্লজ্জ; নিৰ্দোষক কষ্ট দিয়া আৰু আনৰ যশ হৰণ কৰা। হৰিৰ পাৰ্ষদসকলৰ মাজতো তই বৃথাই ঘূৰি ফুৰিছ; তোৰ বুদ্ধি মোহিত।
Verse 38
मुहुर्मुहुरभद्रं त्वमचरो मेऽधमा ऽधम । विभवेद्भ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु स्थिरम्
হে অভদ্ৰে! তই বাৰে বাৰে অশান্ত হৈ ঘূৰি ফুৰিছ—অধমা, অতিপতিতা। সেয়ে বৈভৱৰ মদত ভ্ৰমণ কৰাৰ ফলত লোকসমূহত তোৰ স্থান স্থিৰ নহ’ব।
Verse 39
शशापेति शुचा दक्षस्त्वां तदा साधुसंमतम् । बुबोध नेश्वरेच्छां स शिवमायाविमोहितः
তেতিয়া শোকে আচ্ছন্ন দক্ষে—তুমি সাধুজনসম্মত হ’লেও—তোমাক শাপ দিলে। শিৱমায়াত বিমোহিত হৈ সি ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা বুজিব নোৱাৰিলে।
Verse 40
शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं स मुने निर्विकारधीः । एष एव ब्रह्मसाधो सहते सोपि च स्वयम्
হে মুনে, তুমিও সেই শাপ নিৰ্বিকাৰ বুদ্ধিৰে গ্ৰহণ কৰিছিলা। হে ব্রহ্মনিষ্ঠ সাধু, এইজনেই তাক সহে, আৰু সি নিজেও তাক বহন কৰে।
Frequently Asked Questions
Dakṣa reports that his created beings do not multiply, seeks Brahmā’s guidance, is instructed to marry Asiknī, and begins generating progeny (including the Haryaśvas) through maithuna-dharma.
It formalizes procreation as a dharmic technology for cosmic expansion: mental creation alone is insufficient for increase, so embodied relationality (marriage/maithuna) becomes the sanctioned instrument of multiplication.
Śiva’s role as the source of auspicious fruition is underscored ("Śiva will bring you well-being"), even though the immediate action is administered through Brahmā and Dakṣa.